{"id":9903,"date":"2024-05-20T14:51:46","date_gmt":"2024-05-20T11:51:46","guid":{"rendered":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=9903"},"modified":"2024-05-25T16:43:57","modified_gmt":"2024-05-25T13:43:57","slug":"kantin-coskusu-bugun-nerede-lyotard-ile-kanti-bugun-yeniden-dusunmeki","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=9903","title":{"rendered":"Kant\u2019\u0131n Co\u015fkusu Bug\u00fcn Nerede?: Lyotard ile Kant\u2019\u0131 Bug\u00fcn Yeniden D\u00fc\u015f\u00fcnmek[i]"},"content":{"rendered":"\n

Yazar: G\u00fclben Salman<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kant\u2019\u0131n 3. Kriti\u011fi<\/em> olan Yarg\u0131 Yetisinin Ele\u015ftirisi<\/em>, 20. y\u00fczy\u0131lda g\u00fcncel problemler ile beraber siyaset felsefesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeniden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc. \u00d6zellikle iki isim, Arendt ve Lyotard, bu kitab\u0131n potansiyellerini birbirlerinden farkl\u0131 \u015fekillerde de olsa kendi d\u00fc\u015f\u00fcnme evrenlerine katt\u0131lar. Arendt, Kant\u2019\u0131n Siyaset Felsefesi \u00dczerine Dersler<\/em> kitab\u0131nda Kant\u2019\u0131n mevcut siyaset felsefesi \u00fczerine yaz\u0131lar\u0131n\u0131n de\u011fil ama Yarg\u0131 Yetisinin Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin esasen siyaset felsefesi i\u00e7in verimli bir kaynak olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. \u00d6zellikle Yarg\u0131 Yetisinin Ele\u015ftirisi<\/em> kitab\u0131n\u0131n giri\u015f k\u0131sm\u0131nda Kant taraf\u0131ndan yap\u0131lan ve kitab\u0131n i\u00e7erisinde verimli bir \u015fekilde tan\u0131mlanan belirlenimci ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131 ayr\u0131m\u0131na vurgu yaparak, g\u00fczel olan, ortakl\u0131k kurabilen ama ayn\u0131 zamanda belirli bir yasan\u0131n dayatmas\u0131ndan azade kalabilen bir imk\u00e2n\u0131n pe\u015finde Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131 kavram\u0131n\u0131 i\u015fe ko\u015fuyordu. Lyotard da benzer \u015fekilde \u00f6zellikle bu yaz\u0131da de\u011finmek istedi\u011fim Co\u015fku: Tarihin Kant\u00e7\u0131 Kriti\u011fi<\/em> kitab\u0131nda politik olan, hukuki-politik (le politique) ve politika, tarihsel-politik (la politique) aras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 ayr\u0131m ile[ii]<\/a> Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131 kavram\u0131n\u0131 \u00f6zellikle y\u00fcce ve co\u015fku kavramlar\u0131ndan ilham alan politik imkanlar\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde d\u00fc\u015f\u00fcnme denemesine giri\u015fmi\u015fti. Bu yaz\u0131da Lyotard\u2019\u0131n Kant\u2019\u0131n tarihteki bir olay kar\u015f\u0131s\u0131nda duyulan co\u015fku \u00fczerine s\u00f6ylediklerini g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki politik iklim a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeniden d\u00fc\u015f\u00fcnece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Kopernik Devrimi ile ba\u015flayal\u0131m. Kant\u2019\u0131n devrimci sorusu \u015fuydu: Nesnenin nesnelli\u011finin, \u00f6znenin \u00f6znelli\u011finde kurulmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? Ba\u015fka bir deyi\u015fle bilgimizin, \u00f6znenin d\u00fcnyay\u0131 yap\u0131land\u0131rmas\u0131ndan kaynaklanm\u0131\u015f olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? Felsefe tarihi, nesnelli\u011fi k\u0131ymeti kendinden menkul varsay\u0131mlarla a\u00e7\u0131klama \u00e7abalar\u0131yla doludur. Ancak Kant bu y\u00f6ntemi k\u00f6kten de\u011fi\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r; dogmatizm ya da \u015f\u00fcphecilikte oldu\u011fu gibi halihaz\u0131rda kabul edilen varsay\u0131mlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla nesnellik aramaktan \u015f\u00fcphe duymakla i\u015fe ba\u015flar ve nesnelli\u011fi nesneye de\u011fil, \u00f6zneye isnat eder. Bu \u015fekilde Kopernik\u2019in G\u00fcne\u015f ve D\u00fcnya\u2019n\u0131n yerini de\u011fi\u015ftirmesi gibi, nesne ve \u00f6znenin yerini de\u011fi\u015ftirir, bilen \u00f6zneyi merkeze koyar. Kant’\u0131n kritikten kastetti\u011fi tam olarak budur. 1. Kritik<\/em>\u2019in giri\u015finde belirtti\u011fi gibi kritik, akl\u0131n kendini mahkemede sorgulamas\u0131 demektir, doktrinal bir i\u015f de\u011fildir. Kritik temelinde bilen \u00f6zne, d\u00fcnyay\u0131 bilebilmek i\u00e7in gereken evrensel yasall\u0131l\u0131\u011f\u0131 kendinde bulur. 1. ve 2. Kritik<\/em>\u2019te belirlenimci yarg\u0131lar ile bu yasall\u0131\u011f\u0131 i\u015fe ko\u015fan Kant, \u00f6nce do\u011fay\u0131 sonra ahlak\u0131 yasa koyan \u00f6zne temelinde a\u00e7\u0131klar fakat bu sefer de bu ikisi aras\u0131nda, do\u011fa ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck aras\u0131nda bir ba\u011flant\u0131 kurma ihtiyac\u0131 has\u0131l olur. Bu ba\u011flant\u0131y\u0131 kurabilmek i\u00e7in d\u00fcnyan\u0131n neden bilen \u00f6znenin yasall\u0131\u011f\u0131na uygun gelebildi\u011fi sorusuna cevap vermek zorunda oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve 3. Kritik\u2019in giri\u015finde bunu ilan eder. Cevap d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131 kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 ile verilecektir. Her belirlenimci yarg\u0131n\u0131n tikeli bir evrensel alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131na zemin haz\u0131rlayacak \u015fekilde, her tikel de evrensel alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131labilir bir bi\u00e7ime sahip olmal\u0131d\u0131r. Yani d\u00fcnyan\u0131n da bilen \u00f6znenin bilebilece\u011fi \u015fekilde ama\u00e7l\u0131 bir d\u00fczenlilik bi\u00e7iminde oldu\u011fu varsay\u0131lmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Kant\u2019a g\u00f6re insanlar sonlu yarat\u0131klard\u0131r, uzay ve zamanda ya\u015farlar ve d\u00fcnyay\u0131 \u201cg\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc\u201d kadar\u0131yla anlayabilirler. Do\u011fal nesneye bakar ve onu anlama kategorileri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla olu\u015ftururlar. Kant 1. Kritik<\/em>\u2019te, kendinde-\u015feyi ‘bilmenin’ m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ancak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyordu. Fakat akl\u0131n, duyusal d\u00fcnyan\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7meye y\u00f6nelik pratik \u00e7\u0131karlar\u0131 da vard\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc akl\u0131n kendine \u00f6zg\u00fc kaderi sorularla y\u00fckl\u00fc olmas\u0131d\u0131r. Ne yapmal\u0131y\u0131m? Neyi \u00fcmit edebilirim? Pratik ihtiya\u00e7lar\u0131m\u0131z vard\u0131r ve bize g\u00f6r\u00fcnen d\u00fcnya bu ihtiya\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131lamakta yetersizdir. 2. Kritik<\/em>\u2019te g\u00f6r\u00fcyoruz ki ahlaki akla g\u00f6re, pratik \u00e7\u0131karlar bu d\u00fcnyada de\u011fil, duyulur-\u00fcst\u00fc bir alanda tezah\u00fcr eder. Dolay\u0131s\u0131yla duyulur ile duyular-\u00fcst\u00fc aras\u0131nda sonlulu\u011fumuzdan kaynaklanan bir yar\u0131k ortaya \u00e7\u0131kar. 3. Kritik<\/em>\u2019e g\u00f6re s\u0131n\u0131rl\u0131 ve sonsuz aras\u0131ndaki yar\u0131k ancak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131 ile kapanabilir.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Kant belirlenimci yarg\u0131y\u0131 1. ve 2. Kritik<\/em>\u2019te i\u015fe ko\u015fmaktad\u0131r. Fakat bu iki Kritik<\/em> sonras\u0131 do\u011fa ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck aras\u0131nda, duyulur ve duyulur-\u00fcst\u00fc alan aras\u0131nda bir yar\u0131k a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kant 3. Kritik<\/em>\u2019in giri\u015finde bu yar\u0131\u011f\u0131 kapatman\u0131n ancak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131 ile sa\u011flanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemektedir. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131y\u0131 6 ad\u0131mda a\u00e7\u0131klayabiliriz. (1) Kant\u2019a g\u00f6re herhangi bir \u015fey ile ilk temas\u0131m\u0131z duyularla olmaktad\u0131r. Duyu ile d\u0131\u015f d\u00fcnya i\u00e7 d\u00fcnya haline gelir. (2) \u0130kinci ad\u0131m zihnin buna verdi\u011fi cevapt\u0131r. Zihin sezginin saf bi\u00e7imleri olan zaman ve mekanda bu duyu verilerini bi\u00e7imlendirir. (3) \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ad\u0131m bir yol ayr\u0131m\u0131n\u0131 i\u015faret eder; belirlenimci bir yarg\u0131da m\u0131, yoksa d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel bir yarg\u0131da m\u0131 bulunaca\u011f\u0131z? (3.1) Belirlenimci bir yarg\u0131da bulunmak demek, imgelem sayesinde anlak\u0131n kategorileri alt\u0131nda bu gelen duyu verisini s\u0131n\u0131fland\u0131rmak, bir ba\u015fka deyi\u015fle bir evrensel alt\u0131nda bir tikeli s\u0131n\u0131fland\u0131rmak ve bu \u015fekilde bir kavray\u0131\u015fa varmak demektir. (3.2) D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel bir yarg\u0131da bulunurken ayn\u0131 yetiler (duyum, anlak, imgelem) farkl\u0131 \u015fekillerde i\u015fleyecektir, \u00e7\u00fcnk\u00fc yarg\u0131 bu sefer kavray\u0131\u015f ile de\u011fil be\u011feni ile verilecektir. Be\u011feni ile yarg\u0131 vermek i\u00e7in \u00f6ncelikle verili olan\u0131n bi\u00e7imi temelinde \u00e7\u0131kar\u0131 bulunmayan (disinterested<\/em>) saf bir be\u011feniye a\u00e7\u0131k olmal\u0131y\u0131z Kant\u2019a g\u00f6re. Bu \u015fekilde asl\u0131nda verili olan tikel bir duyu verisini, bi\u00e7imini temel alarak, olmayan bir evrensel varm\u0131\u015f gibi d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. (4) D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131da ayn\u0131 yetiler (duyum, anlak, imgelem) yine i\u015fba\u015f\u0131nda olacaklar fakat bu sefer imgelem ve anlak aras\u0131nda gidip gelen, \u00f6zg\u00fcr oyun ad\u0131 verilen, hiyerar\u015fik olmayan yatay bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma ile bir uyum mu, uyumsuzluk mu var diye tespit edilebilecektir. (5) E\u011fer kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rman\u0131n bu \u00f6zg\u00fcr oyununun sonucu uyum ise bir haz duygusundan kaynaklanan g\u00fczel, kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan nesne bi\u00e7imsiz ise, uyumsuz ise bir ac\u0131 duygusundan kaynaklanan y\u00fcce duygusu uyanacakt\u0131r. G\u00fczele bir g\u00fcl kar\u015f\u0131s\u0131nda onun bi\u00e7imi ve erekselli\u011fi kar\u015f\u0131s\u0131nda duydu\u011fumuz harmoni ve haz duygusunu \u00f6rnek verebiliriz. Y\u00fcce duygusuna \u00f6rnek olarak ise Kant, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir nesne kar\u015f\u0131s\u0131nda, \u00f6rne\u011fin bir piramit kar\u015f\u0131s\u0131nda (matematiksel y\u00fcce) ya da f\u0131rt\u0131nal\u0131 bir gece (dinamik y\u00fcce) kar\u015f\u0131s\u0131nda akl\u0131n duydu\u011fu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131k hissini, ac\u0131dan kaynaklanan haz duygusunu \u00f6rnek verir.  (6) Son ad\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131m\u0131z\u0131 ileti\u015fimsel olarak dile getirmektir: \u201cG\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm her ne ise g\u00fczel\u201d ya da \u201cg\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm her ne ise y\u00fcce\u201d demektir.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Lyotard, Kant\u2019\u0131n y\u00fcce duygusundan olduk\u00e7a ilham alm\u0131\u015ft\u0131r.[iii]<\/a> Co\u015fku: Tarihin Kant\u00e7\u0131 Kriti\u011fi<\/em> kitab\u0131na hukuki-politik olan\u0131n (le politique), yani doktrinel olan\u0131n geri \u00e7ekilmesi kar\u015f\u0131s\u0131nda, tarihsel-politik olana (la politique) dair, yani kriti\u011fe dair ne s\u00f6yleyebilece\u011fimize bakarak ba\u015flamaktad\u0131r. Hukuki-politik olan sistematiktir, doktrineldir, reel siyasetin bi\u00e7imidir. Tarihsel-politik olan ele\u015ftireldir, her zaman hukuki-politik olan\u0131 \u00f6ncelemelidir, tikeldir. Lyotard burada Kant\u2019\u0131n 3. Kritik\u2019in giri\u015finde yapt\u0131\u011f\u0131 bir ayr\u0131ma referans verir: Alan, b\u00f6lge ve saha[iv]<\/a>. Kant bu \u00fc\u00e7\u00fc aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 belirlenimci yarg\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131n\u0131n alan\u0131na dair ayr\u0131mda bulunmak i\u00e7in koymaktad\u0131r. Alanda kavramlar nesnelere referans verir ama bir kavray\u0131\u015fa ula\u015f\u0131p ula\u015famayaca\u011f\u0131na bak\u0131lmaz. Bu y\u00fczden en geni\u015f olan aland\u0131r. B\u00f6lgede ise kavray\u0131\u015f m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, bu \u015fekilde alan\u0131n bir k\u0131sm\u0131 b\u00f6lge olur diyebiliriz. Saha ise en k\u00fc\u00e7\u00fck olan\u0131d\u0131r, burada kavramlar do\u011fa kar\u015f\u0131s\u0131nda yasall\u0131l\u0131klar olu\u015fturabilir. Belirlenimci yarg\u0131lar iki \u00e7e\u015fittir (duyulur ve duyulur-\u00fcst\u00fc\/teorik ve pratik) ve iki ayr\u0131 sahada i\u015f g\u00f6r\u00fcrler. Lyotard Kant\u2019\u0131n bu ayr\u0131m\u0131ndan bir sistem felsefesinin de\u011fil de bir heterojenli\u011fin sonu\u00e7 olarak \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131n kabul edilmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Her ne kadar Kant kendi Kopernik Devrimi \u00e7er\u00e7evesinde d\u00fcnyay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan en d\u00fczenli bi\u00e7imde belirli bir evrensellik ile g\u00f6rmeyi ama\u00e7lasa da, Lyotard\u2019a g\u00f6re bu her zaman mevzubahis olmak zorunda de\u011fildir. Kriti\u011fin eseri budur. \u00c7\u00fcnk\u00fc kritik d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131dan da esinle \u201cbu vuku bulmu\u015ftur\u201d temelinde \u00e7oktan yerle\u015fmi\u015f bir de\u011ferlendirme yapmaktan ka\u00e7\u0131narak felsefeyi bir sistem kurmaya mecbur b\u0131rakmaz ama heterojenli\u011fe a\u00e7ar. Lyotard buna yeni bir isim verecektir: Tak\u0131mada. Genel anlamda bilme yetileri, bir tak\u0131mada olu\u015fturacak \u015fekilde \u00e7o\u011ful adalardan olu\u015fur. Lyotard\u2019a g\u00f6re en genel alan b\u00fcy\u00fck bir deniz gibidir. T\u00fcm fak\u00fclteler nesnelerini bir alanda bulur, kimileri bu alan\u0131n i\u00e7inde bir b\u00f6lge belirler, kimileri ise bir saha. Yarg\u0131lama fak\u00fcltesi ba\u015fkalar\u0131n\u0131n sahalar\u0131 ve b\u00f6lgeleri aras\u0131ndaki ge\u00e7i\u015fleri sa\u011flayan bu en geni\u015f aland\u0131r. Ortam\u0131n fak\u00fcltesidir. Kant\u2019\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 y\u00fczy\u0131lda, ortam\u0131n fak\u00fcltesi teleolojik bir zeminde i\u015f g\u00f6rebiliyordu. Fakat Lyotard \u00f6zellikle 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n iki d\u00fcnya sava\u015f\u0131, n\u00fckleer bomba, soyk\u0131r\u0131mlar gibi tarihsel felaketlerini dikkate ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda teleolojik ve ilerlemeci bir tarih anlat\u0131s\u0131n\u0131n art\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmemiz gerekti\u011fini bize s\u00f6yl\u00fcyor. Fakat Kant d\u00fc\u015f\u00fcncesi bununla \u00e7eli\u015fik de de\u011fil Lyotard\u2019a g\u00f6re, yani teleolojik olmayan bir zeminde hala Kant\u2019\u0131n ara\u00e7lar\u0131n\u0131 kullanabiliriz, \u00e7\u00fcnk\u00fc hem d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131 kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 hem alan, b\u00f6lge, saha aras\u0131nda yap\u0131lan ayr\u0131m, hem de kriti\u011fin do\u011fas\u0131 bize heterojenli\u011fin de d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilece\u011fi bir zemin sunuyor. \u00d6zetle, 20. y\u00fczy\u0131lda tarih, bu sefer tak\u0131mada \u015feklinde, par\u00e7al\u0131 ama ili\u015fkisel bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel yarg\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131nabilir. <\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Kant, Fak\u00fclteler \u00c7at\u0131\u015fmas\u0131<\/em>\u2019nda insan \u0131rk\u0131 s\u00fcrekli ilerlemekte midir diye sormaktad\u0131r. Burada gelece\u011fe dair bir emare bulmay\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131r asl\u0131nda. Bu emareyi de tarihsel bir olay\u0131n seyircisi olmakta bulmaktad\u0131r. Frans\u0131z Devrimi\u2019ni \u00f6rnek olarak veren Kant, her ne kadar tehlike kar\u015f\u0131s\u0131nda bir korku duysalar da tek tek seyircilerin bu tarihsel olay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcmsel olarak yarg\u0131lad\u0131klar\u0131nda y\u00fcce duygusu ya\u015fayarak esas\u0131nda bir co\u015fku hissettiklerini iddia etmektedir. Burada tarihin s\u00fcrekli ilerlemesine dair bir emarenin ahlaki bir insan e\u011filimi olarak edinildi\u011fini iddia etmektedir. Lyotard ise co\u015fku duygusunun y\u00fccenin en u\u00e7taki bi\u00e7imi oldu\u011funu, \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir duygulan\u0131m oldu\u011funu iddia etmektedir ama Kant\u2019tan ayr\u0131 olarak ilerlemeci bir tarihe kar\u015f\u0131d\u0131r ve ahlaki e\u011filimi de d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rak\u0131r, \u00e7o\u015fku yaln\u0131zca bir duygulan\u0131md\u0131r. Lyotard\u2019a g\u00f6re co\u015fku duygusu, tarihsel-politik bir olay kar\u015f\u0131s\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kar ve tak\u0131mada kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131na uygun olacak \u015fekilde bu sefer tekildir. Y\u00fcce duygusunun u\u00e7 bir versiyonu olan bu co\u015fku bize \u015funu hissettiren bir refleksiyondur: Bu t\u00fcr olaylar bize tikel olaylar\u0131n s\u00fcrekli heterojenli\u011fini sunar. Lyotard\u2019a g\u00f6re bizim zaman\u0131m\u0131zda art\u0131k seyirci olman\u0131n co\u015fkusu, u\u00e7urum a\u00e7ar. Hukuki-politik geri \u00e7ekilirken, tarihsel-politik, belirli tarihsel olaylar olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olur. Lyotard buna \u00f6rnek olarak, Fransa 1968, Budape\u015fte 1956\u2019yi vermektedir. Bu olaylar u\u00e7urum a\u00e7arlar, heterojenli\u011fin yeniden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesini sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015fan adalar\u0131n \u00fcst\u00fcnde yer ald\u0131\u011f\u0131 denizi hat\u0131rlat\u0131rlar. Bu deniz, hem zorunlu hem de olumsal olan zincirleme ba\u011flant\u0131d\u0131r: Ba\u011flant\u0131 kurmamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir ama bunu yapmak i\u00e7in \u00f6nceden koyulmu\u015f bir kural yoktur ve kural\u0131 koymak i\u00e7in zincirleme bir ba\u011flant\u0131 da kurmak gereklidir. Bu ba\u011flant\u0131 sabit bir sistem veya doktrin meydana getirmez, yerle\u015fik bir kriter g\u00f6revi g\u00f6recek bir kural olmaks\u0131z\u0131n kurulan yak\u0131nl\u0131k, bir insan ideas\u0131na g\u00f6re bir \u00f6zne felsefesi i\u00e7inde de\u011fil, heterojen c\u00fcmleler aras\u0131ndaki ge\u00e7i\u015flere g\u00f6re ve bunlar\u0131n heterojenli\u011fine duyulan sayg\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde m\u00fcmk\u00fcn olacakt\u0131r ancak. <\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Ben Lyotard\u2019\u0131n bu tespitinin bug\u00fcnk\u00fc neoliberalizm kar\u015f\u0131s\u0131nda insan\u0131n politik varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 bi\u00e7ime dair yarat\u0131c\u0131 bir yorum sunabilece\u011fini iddia edece\u011fim. 21. y\u00fczy\u0131l h\u00e2kim politik iklim olarak neoliberalizm veya neoliberalizm sonras\u0131 bir kriz d\u00f6nemine i\u015faret etmektedir. Bu iklimde insan hayat\u0131n\u0131n her alan\u0131, piyasa de\u011ferleriyle doldurulmu\u015f ve anlamland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6z konusu olan basit\u00e7e her \u015feyin parasal bir dile terc\u00fcme edilmesi de\u011fil, piyasa ve \u015firket rasyonalitesinin hayat\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131n\u0131, paran\u0131n mevzubahis olmad\u0131\u011f\u0131 alanlar\u0131 dahi bir giri\u015fimci, yat\u0131r\u0131mc\u0131 g\u00f6z\u00fcnden g\u00f6rmeye zorlamas\u0131d\u0131r. Neoliberal rejimin \u00f6znesi kendini optimize etme buyru\u011fuyla, s\u00fcrekli olarak daha fazla performans g\u00f6sterme bask\u0131s\u0131yla harap olur. Dahas\u0131 art\u0131k herkes kendinin panoptikonudur, psikopolitik bir y\u00f6nlendirmeye durmaks\u0131z\u0131n maruz kal\u0131r ve yaln\u0131zca kendini s\u00f6m\u00fcren bir kendilik giri\u015fimcisi haline d\u00f6ner. Bu durumda insanlar\u0131n eyleyen kolektivite i\u00e7indeki akt\u00f6rlerden ziyade, hukuki-politik olan \u00e7er\u00e7evesinde tikel seyirciler haline indirgenmeye zorland\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Peki, bu seyirci olma haline Kant\u2019tan esin alan Lyotard d\u00fc\u015f\u00fcncesi ekseninde ne s\u00f6yleyebiliriz? Lyotard\u2019a g\u00f6re bu halin umutsuz ve \u00e7\u0131k\u0131\u015fs\u0131z bir hal oldu\u011funu e\u011fer politik olan, hukuki-politik (le politique) \u00e7er\u00e7evesinde kal\u0131rsak kabul etmek zorunda kal\u0131r\u0131z. Fakat tarihsel-politik olan (la politique) \u00e7er\u00e7evesinden, yani ele\u015ftiri \u00e7er\u00e7evesinden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek, kolektivitenin \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bu halin seyirci olma deneyiminin tarihsel bir politikaya zemin sa\u011flayabilece\u011fini iddia edebiliriz. Seyirci olmak \u00e7\u0131k\u0131\u015fs\u0131z bir hal olmaktan ziyade bir co\u015fku yaratabilme potansiyeline sahiptir. Lyotard a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda seyirci olman\u0131n co\u015fkusu, pasif bir durum olman\u0131n aksine, tarihsel-politik olan kriti\u011fin sundu\u011fu heterojenlikte bir olanak alan\u0131 yaratmak anlam\u0131na gelecektir. D\u00fcnya Kant\u2019\u0131n bahsetti\u011fi \u015fekilde ama\u00e7l\u0131 bir d\u00fczenlilik \u00e7er\u00e7evesinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemiyorsa, s\u00fcrekli bir heterojenlik etraf\u0131nda yeniden ve yeniden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir olmal\u0131d\u0131r. Lyotard, hukuki-politik olan geri \u00e7ekilirken bunu mutlak bir etkisizlik olarak deneyimlemek yerine, tam da tarihsel-politik olan\u0131n b\u00f6yle bir heterojenli\u011finin co\u015fkusuna davet eder g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n\n\n\n

\n

Kaynak\u00e7a <\/strong><\/p>\n\n\n\n

Arendt, H., (2019), Kant\u2019\u0131n Siyaset Felsefesi \u00dczerine Dersler<\/em>, \u00e7ev. \u0130smail Ilgar, \u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Beiner, R., (1992), \u201cHannah Arendt on Judging\u201d, Hannah Arendt, Lectures on Kant\u2019s<\/em> Political Philosophy i\u00e7inde, Chicago<\/em>, The University of Chicago Press.<\/p>\n\n\n\n

Brown, W., (2018) Halk\u0131n \u00c7\u00f6z\u00fcl\u00fc\u015f\u00fc: Neoliberalizmin Sinsi Devrimi<\/em>, \u00e7ev. Bar\u0131\u015f Engin Aksoy, \u0130stanbul:Metis.<\/p>\n\n\n\n

Chul Han, B., (2019) Psikopolitika: Neoliberalizm ve Yeni \u0130ktidar Teknikleri<\/em>, \u00e7ev. Haluk Bar\u0131\u015fcan. \u0130stanbul: Metis.<\/p>\n\n\n\n

Kant, I., (1993), Ar\u0131 Usun Ele\u015ftirisi<\/em>, \u00e7ev. Aziz Yard\u0131ml\u0131, \u0130stanbul, \u0130dea Yay\u0131nevi.<\/p>\n\n\n\n

Kant, I., (2020), Yarg\u0131 Yetisinin Ele\u015ftirisi<\/em>, \u00e7ev. Aziz Yard\u0131ml\u0131, \u0130stanbul, \u0130dea Yay\u0131nevi.<\/p>\n\n\n\n

Kant, I., (2021), Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>, \u00e7ev. \u0130oanna Ku\u00e7uradi, Ankara, T\u00fcrkiye Felsefe Kurumu.<\/p>\n\n\n\n

Kant, I., (1970), \u201cThe Contest<\/em> of the Faculties\u201d in Political Writings<\/em> (Ed. Reiss, H,S), Cambridge: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n

Lyotard, J.F., (2014), Co\u015fku: Tarihin Kant\u00e7\u0131 Kriti\u011fi<\/em>, \u00e7ev. Emine Sar\u0131kartal, \u0130stanbul, \u0130thaki Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Yovel, Y., (1986), Kant and the Philosophy of History, <\/em>Princeton: Princeton University Press.<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[i]<\/a> Bu yaz\u0131n\u0131n bu blogda daha \u00f6nce yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan iki yaz\u0131 ile ili\u015fkilendirilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Birincisi Devrim Sezer\u2019in \u201cArendt\u2019in Siyasal D\u00fc\u015f\u00fcncesinde Kant\u00e7\u0131 D\u00f6n\u00fc\u015f: Kant\u2019\u0131n Siyaset Felsefesi \u00dczerine Dersler<\/a>\u201d yaz\u0131s\u0131, ikincisi ise Dilek H\u00fcseyinzadegan\u2019\u0131n \u201cKant\u2019\u0131n Siyaset Felsefesini Nas\u0131l Bilirsiniz? Veya Tarih, Co\u011frafya, ve Antropolojinin Toplum ve Siyaset Felsefesindeki Yeri ve \u00d6nemi<\/a>\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131s\u0131. Sezer\u2019in yaz\u0131s\u0131 Kant\u2019\u0131n mevcut siyaset felsefesi \u00fczerine yaz\u0131lar\u0131n\u0131n de\u011fil ama \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kriti\u011finin Arendt taraf\u0131ndan nas\u0131l siyasal potansiyelleri \u00e7er\u00e7evesinde ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterirken, her ne kadar farkl\u0131 \u015fekillerde de olsa bu yaz\u0131da ele alaca\u011f\u0131m\u0131z \u015fekilde Lyotard\u2019\u0131n da Kant metinlerine bakarken ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 tavr\u0131 Arendt a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele almaktad\u0131r. H\u00fcseyinzadegan ise Kant\u2019\u0131n ideal olmayan bir siyaset alan\u0131 ile nas\u0131l ili\u015fkilendirilebilece\u011fini g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan, Lyotard ile yak\u0131nl\u0131k g\u00f6stermektedir. Bu ortakl\u0131klar \u00e7er\u00e7evesinde blogda yer alan bu iki di\u011fer yaz\u0131n\u0131n bu yaz\u0131 ile okunmas\u0131n\u0131n verimli bir okuma deneyimi sa\u011flayaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n\n\n\n

[ii]<\/a> \u00c7evirmenin \u00e7evirisine sad\u0131k kal\u0131yorum.<\/p>\n\n\n\n

[iii]<\/a> Lyotard\u2019\u0131n postmodern ve y\u00fcce ili\u015fkisine dair analizini bir kenara b\u0131rakarak bu yaz\u0131da do\u011frudan Co\u015fku: Tarihin Kant\u00e7\u0131 Kriti\u011fi<\/em> kitab\u0131na odaklanmak istiyorum.<\/p>\n\n\n\n

[iv]<\/a> \u0130ngilizce realm, territory, domain. Frans\u0131zca le champ, le territoire, le domaine.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Yazar: G\u00fclben Salman Kant\u2019\u0131n 3. Kriti\u011fi olan Yarg\u0131 Yetisinin Ele\u015ftirisi, 20. y\u00fczy\u0131lda g\u00fcncel problemler ile beraber siyaset felsefesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeniden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc. \u00d6zellikle iki isim, Arendt ve Lyotard, bu kitab\u0131n potansiyellerini birbirlerinden farkl\u0131 \u015fekillerde de olsa kendi d\u00fc\u015f\u00fcnme evrenlerine katt\u0131lar. Arendt, Kant\u2019\u0131n Siyaset Felsefesi \u00dczerine Dersler kitab\u0131nda Kant\u2019\u0131n mevcut siyaset felsefesi \u00fczerine yaz\u0131lar\u0131n\u0131n de\u011fil ama Yarg\u0131 …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9904,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"spay_email":""},"categories":[36],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/turkiyekanttoplulugu.org\/wp-content\/uploads\/2024\/05\/IMG_9352.jpg?fit=1179%2C859","_links":{"self":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9903"}],"collection":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9903"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9903\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9918,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9903\/revisions\/9918"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/9904"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9903"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9903"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9903"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}