{"id":9275,"date":"2023-12-31T13:26:00","date_gmt":"2023-12-31T10:26:00","guid":{"rendered":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=9275"},"modified":"2024-01-31T13:28:34","modified_gmt":"2024-01-31T10:28:34","slug":"conjuring-kant","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=9275&lang=en","title":{"rendered":"Conjuring Kant"},"content":{"rendered":"\n

Author: Mehmet G\u00fcnen\u00e7<\/em><\/p>\n\n\n\n

*This article is written in Turkish.<\/p>\n\n\n\n

San\u0131yorum \u00f6nemli dertlerimizden bir tanesi Kant\u2019\u0131 bug\u00fcn nas\u0131l ele alaca\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. Me\u015fhur deyimle Kant\u2019a kar\u015f\u0131 ya da Kant\u2019\u0131n yan\u0131nda oluruz ama Kant\u2019s\u0131z olamay\u0131z.  21. y\u00fczy\u0131lda art\u0131k modernli\u011fin kazand\u0131rd\u0131klar\u0131ndan de\u011fil kaybettirdiklerinden bahsetmeye meyilli oldu\u011fumuzdan Kant\u2019a kar\u015f\u0131 olmak gerekir diye d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Ama kar\u015f\u0131 olmak durumunda kalan felsefecinin tatmin edici bir konumunun olmamama riskini de dikkate almas\u0131 gereklidir. Yani Kant\u2019s\u0131z kalman\u0131n bedeli a\u011f\u0131r olabilir.<\/p>\n\n\n\n

\u0130nsanl\u0131k tarihiyle k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131nda modernli\u011fin h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve h\u0131zl\u0131 ya\u015fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Ne yaz\u0131k ki felsefe i\u00e7in bunu daha rahat s\u00f6yl\u00fcyoruz. Felsefe Kant\u2019tan sonra idealizmle son hamlesini yapsa da sonras\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fc\u015fe ge\u00e7meye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Art\u0131k Kant\u2019\u0131 ele al\u0131\u015f\u0131m\u0131zda felsefeyi canland\u0131rmaya daha do\u011frusu felsefenin \u00f6nemli oldu\u011funu Kant\u2019\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerek g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Dolay\u0131s\u0131yla sorun baz\u0131 \u015feylerin kaybedilmi\u015f olmas\u0131; soruysa neyi, nas\u0131l kaybetti\u011fimiz olmal\u0131d\u0131r. Hegel\u2019i kenarda tutacak olursak son b\u00fcy\u00fck felsefeciden bahsediyoruz. Felsefenin hala di\u011fer bilimlerden \u00f6nde ve belirleyici olma iddias\u0131n\u0131 hakl\u0131 \u00e7\u0131karan bir b\u00fcy\u00fckl\u00fckten bahsediyorum. \u0130ronik bir bi\u00e7imde Kant\u2019\u0131n kendisi, felsefe ile metafizik aras\u0131na bir mesafe koydu\u011funda felsefenin tahttan indirilmesine imkan tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Bilimlerin yerini ba\u015fka bilimler doldurabilir ya da bilimler kendilerini yenileme imkan\u0131na sahiptirler. Yani ilerlemeden bahsedebiliyoruz bilim s\u00f6z konusu olunca. Evet Aristoteles biyolojisi ile modern biyoloji farkl\u0131d\u0131r ya da \u00d6klid geometrisi ile Riemann geometrisi farkl\u0131d\u0131r ama bu alanlarda ilerleme devam etmi\u015ftir. Buna kar\u015f\u0131n antik felsefe ile modern felsefe farkl\u0131 olsalar ve ikisi de felsefedir desek de ayn\u0131 rahatl\u0131kla felsefenin ilerledi\u011fini s\u00f6yleyemiyoruz. Dedi\u011fim gibi kaybedilmi\u015f bir \u015feyler var. Kant\u2019\u0131 ya da felsefeyi bir bak\u0131ma ruh \u00e7a\u011f\u0131rma seanslar\u0131na benzeyen \u015fekilde yeniden hayata sokma \u00e7abam\u0131z da herhalde bu y\u00fczden. Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa modern d\u00fc\u015f\u00fcnce ilerlemesini tam olarak felsefeyle sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ediyordu. A\u015fa\u011f\u0131da a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131m \u00fczere en iddial\u0131 oldu\u011fu andan itibaren \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ya\u015fad\u0131. Kant bu noktada olan filozoflar\u0131n ba\u015f\u0131nda geldi\u011fi i\u00e7in \u00f6nemlidir. Bu nedenle Kant\u2019la ne yapmam\u0131z gerekti\u011fine ge\u00e7meden \u00f6nce Kant\u2019\u0131n ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermek istiyorum.<\/p>\n\n\n\n

\u00d6ncelikle metafizi\u011fin bilim olma imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131na i\u015faret edilmesindeki farkl\u0131l\u0131\u011fa dikkat etmeliyiz. Philo-sophia<\/em> yani hikmet sevgisi tan\u0131m\u0131nda dahi bilim olma imkan\u0131na kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131rlar\u0131 bilen bir duru\u015f yok mudur? Ama sevgi aray\u0131\u015f\u0131n motifidir yoksa y\u00f6ntemi de\u011fildir. Y\u00f6ntem do\u011frulu\u011fu her zaman tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 gerekse de metafiziktir. Kant\u2019\u0131n metafizi\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fmas\u0131n\u0131n ak\u0131l ba\u011flam\u0131nda ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmas\u0131na i\u015faret etmi\u015f olmas\u0131 da sorunun kayna\u011f\u0131 de\u011fildir. Kant metafizi\u011fin temel kavramlar\u0131n\u0131n nas\u0131l ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fine ili\u015fkin dogmatik belirlemelerde bulunmu\u015ftur. Dogmatik olarak nitelendirmem yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmas\u0131n. Dogma do\u011fru (oldu\u011fu kabul edilen) g\u00f6r\u00fc\u015f anlam\u0131na gelir. Dolay\u0131s\u0131yla felsefe yap\u0131s\u0131 gere\u011fi dogmatik olmaya daha yak\u0131nd\u0131r. Bundan dolay\u0131 Kant i\u00e7in dogmatik akl\u0131n dengeleyicisi kritikti. Ne var ki Kant\u2019\u0131n dogmatikli\u011fe kar\u015f\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 kritiklik bizi bir \u00e7\u0131kmaza ya da k\u0131s\u0131rd\u00f6ng\u00fcye sokar. Dogmalar\u0131 kritik eden akl\u0131n dogma haline gelmesi. Evet Kant akl\u0131n dogmatikli\u011fini kritik ediyor ama bu akl\u0131n hanesine yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda onu yegane otorite haline de getiriyor. Alman idealizme ve sonras\u0131ndaki Frankfurt Okulu\u2019na bakmak yeterlidir herhalde s\u00f6z konusu otoritenin ne menem bir \u015fey oldu\u011funu anlamak i\u00e7in.   <\/p>\n\n\n\n

Ne var ki as\u0131l sorun akl\u0131n otorite haline gelmesi de\u011fildir. Otoriterli\u011fini nas\u0131l kazand\u0131\u011f\u0131 daha do\u011frusu neye kar\u015f\u0131 kazand\u0131\u011f\u0131na odaklanmak da gerekir bana kal\u0131rsa. Antik anlay\u0131\u015fta ak\u0131l otoriterli\u011fini metafizikle kazanm\u0131\u015ft\u0131. Bunu yaparken dahi akl\u0131n otorite haline gelmesinde bir s\u0131n\u0131r da vard\u0131. Dedi\u011fim gibi i\u015fte philo-sophia\u2019daki s\u0131n\u0131r\u2026 Modern d\u00f6nemde ve bu  ba\u011flamda Kant\u2019ta ilgin\u00e7 olan nokta ne Tanr\u0131 ne de bu kavramla birlikte d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gereken ruhun de\u011fil de \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn yetmemesi. Yani modernli\u011fin en canl\u0131 ve iddial\u0131 kavram\u0131 olan \u00f6zg\u00fcrl\u00fckle de beklenen hedefler ger\u00e7ekle\u015femedi. O halde su\u00e7lanmas\u0131 gereken, modernli\u011fin ve elbette Kant\u2019\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kavram\u0131n\u0131 kurgulamas\u0131 m\u0131d\u0131r? Konu uzun; sadece i\u015faret etmekle yetinip kendimi daha yak\u0131n hissetti\u011fim bir alana ge\u00e7mek istiyorum.<\/p>\n\n\n\n

Tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131 bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi s\u00fcrecinde kabaca, rasyonel ve rasyonel olmayan olarak ikiye ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Rasyonel olmayan, dine kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Rasyonel olanda ise a\u015fk\u0131n ve i\u00e7kin iki ak\u0131l kavray\u0131\u015f\u0131yla beraber Tanr\u0131 denklemiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131k. A\u015fk\u0131n rasyonellik antik anlay\u0131\u015ftakine; i\u00e7kin olan ise modern d\u00f6nemdekine tekab\u00fcl eder. Mesela Descartes\u2019\u0131n m\u00fckemmellik kavram\u0131 ve Kant\u2019\u0131n ahlak yasas\u0131 ba\u011flam\u0131ndaki din tan\u0131m\u0131 buna \u00f6rnek olarak verilebilir. Yani dinin (Tanr\u0131\u2019n\u0131n) emirlerinin ahlak yasas\u0131 olmas\u0131 yerine ahlak yasas\u0131n\u0131n (pratik akl\u0131n) emirlerinin din olmas\u0131 i\u00e7kin akla kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Son k\u0131sm\u0131n \u00f6nemli bir \u00f6zelli\u011fi kendisinden \u00f6nce gelen dini irrasyonel olarak nitelendirmesidir. \u0130\u015fte vurgulamak istedi\u011fim nokta modern d\u00fc\u015f\u00fcncenin dogmatik bir rasyonaliteyle nas\u0131l bir d\u00fcnyan\u0131n i\u00e7ine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f oldu\u011fudur. \u0130\u00e7kin rasyonelli\u011fin yaratt\u0131\u011f\u0131 s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131 hale ra\u011fmen d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f oldu\u011fu d\u00fcnyadan \u00e7\u0131kam\u0131yor \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7\u0131k\u0131\u015f yollar\u0131n\u0131 irrasyonel olarak nitelendirerek asl\u0131nda bir yol b\u0131rakm\u0131yor. Bu farkl\u0131 tarzda olsa da bir dogmatikliktir. Nas\u0131l Orta\u00e7a\u011f\u2019da kilisenin doktrini d\u0131\u015f\u0131nda bir d\u00fc\u015f\u00fcnceden bahsedilememesi zihindeki negatif dogmatikli\u011fi olu\u015fturduysa rasyonel ak\u0131l da kendisi d\u0131\u015f\u0131ndaki her\u015fey i\u00e7in irrasyonaliteyi yaratarak dogmatik bir pozisyona d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr kendisini. Burada ne kendisini kritik etme d\u00f6ng\u00fcs\u00fcnden ne de akl\u0131 mutlak olarak g\u00f6rmenin yaratt\u0131\u011f\u0131 bir yan\u0131lsamadan bahsetti\u011fim san\u0131lmas\u0131n. Daha ziyade kaybedilmi\u015f ger\u00e7eklik telakkisine ge\u00e7mek istiyorum.  <\/p>\n\n\n\n

\u0130\u00e7kin rasyonellik Descartes ile ba\u015flar ve Ayd\u0131nlanma Nedir?<\/em>\u2019in yazar\u0131na g\u00f6re ergin olmay\u0131 sa\u011flayacak bir \u015feydir. Felsefe her zaman akl\u0131 daha ergin olma durumuna getirme faaliyetidir. Bunu biliyoruz. Ksenophanes ile ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda akl\u0131n kritik etme s\u00fcreci daha do\u011fru bir Tanr\u0131 kavray\u0131\u015f\u0131 \u00fczerinde duruyordu ayn\u0131 Kant gibi. Ne var ki Ksenophanes\u2019le ba\u015flay\u0131p Aristoteles\u2019le biten s\u00fcre\u00e7te daha sonralar\u0131 Orta\u00e7a\u011f\u2019\u0131n eksik bulsa da reddetmeyece\u011fi bir Tanr\u0131 kavray\u0131\u015f\u0131na ula\u015f\u0131ld\u0131. Modern d\u00f6neme gelindi\u011finde bu tablonun neden sorunlu hale geldi\u011fini anlamam\u0131z gerekir. Bazen sorunlar\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelmesi ya da tahamm\u00fcl edilemez olmas\u0131n\u0131n nedenine odaklanmak laz\u0131m. Yukar\u0131da belirtti\u011fim \u00fczere, rasyonalitenin kendisini konumland\u0131rma bi\u00e7imi yeni bir tarih okumas\u0131 yap\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektiriyordu. Elbette Kant\u2019\u0131n sisteminin b\u00fct\u00fcn\u00fcyle yanl\u0131\u015f bir kurgu oldu\u011funu s\u00f6ylemiyorum. Daha ziyade s\u00f6ylediklerinin nas\u0131l bir zeminde ye\u015ferdi\u011fini anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Metafizikte ve dinde Tanr\u0131 fikrinin merkezili\u011finin rasyonel \u00f6znenin kar\u015f\u0131s\u0131nda bertaraf edilmesi gerekliydi. Nas\u0131l Westfalya Bar\u0131\u015f Anla\u015fmas\u0131\u2019yla Avrupa\u2019ya bar\u0131\u015f gelmi\u015fse Kant’\u0131n Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>de felsefeye bar\u0131\u015f\u0131 getirmeliydi. Bu bar\u0131\u015f antla\u015fmas\u0131 dinin bi\u00e7imlendirilmesi de\u011fil geri \u00e7ekilmesini sa\u011flama alm\u0131\u015ft\u0131r ve bunun yans\u0131mas\u0131 olarak felsefenin dini olan metafizi\u011fin feda edilmesi gerekliydi. Metafizi\u011fin sava\u015f alan\u0131 olarak nitelendirilmesine bana kal\u0131rsa bir de bu pencereden bakmak gereklidir.<\/p>\n\n\n\n

Kant\u2019\u0131n \u00f6zneyi \u00f6ne s\u00fcr\u00fc\u015f\u00fc transendental kavram\u0131yla ba\u015flar. Bilindi\u011fi \u00fczere transendental kavram\u0131 \u00f6znenin kendisini yarg\u0131lar de\u011fil yarg\u0131lama imkanlar\u0131 \u00fczerinden analiz etmesidir. Ama daha derinde bir bak\u0131ma Kant, psikanalizi akla tatbik eder. Mesele ayn\u0131 Freud\u2019da oldu\u011fu \u00fczere akl\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 nevroz hallerini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmakt\u0131r. Kant\u2019a g\u00f6re ak\u0131l penceresinden deneyimin tamamlanmas\u0131\/totalitat gereken bir yap\u0131s\u0131 vard\u0131r. Deneyimin tamamlanm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 ise ancak Tanr\u0131\u2019yla\/ens realissimum m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Ama bu kavram\u0131n akl\u0131n diyalekti\u011fi sonucunda varsay\u0131lmas\u0131 gereken unsur oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde ne olur? Sa\u011folsun Kant buna da cevap vermi\u015ftir: K\u0131sa vadede yan\u0131lsama<\/em> uzun vadede sava\u015f<\/em>\u2026 \u015eimdi ilk \u00f6nce bu yan\u0131lsamadan kurtulmak i\u00e7in Kant\u2019\u0131n ne teklif etti\u011fini sonras\u0131nda ne teklif edildi\u011fini ya da ne oldu\u011fu \u00fczerine k\u0131saca dural\u0131m. Olu\u015fturucu olmasa da yani bilgi vermese de Tanr\u0131 d\u00fczenleyici bir kavram olabilir hatta olmal\u0131d\u0131r da. Bunun anlam\u0131 akl\u0131n geni\u015flemesidir. Bir bak\u0131ma Kant, Tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131n reflektif bir derinlik yarataca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr do\u011fru kullan\u0131m\u0131n\u0131n. Yani Tanr\u0131 kavram\u0131n\u0131n alt\u0131na do\u011fay\u0131 koymay\u0131 dener. \u00d6rnek verecek olursak do\u011faya Tanr\u0131 varm\u0131\u015f gibi bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda duyulan rahatl\u0131\u011f\u0131n akl\u0131n geni\u015flemesiyle ilgili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ki, sa\u011folsun Kant, bir \u00e7ok anlamda akl\u0131n alan\u0131n\u0131 daralt\u0131ld\u0131ktan sonra herhalde biraz hava ald\u0131rman\u0131n faydal\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ama as\u0131l Tanr\u0131\u2019ya bi\u00e7ilen paye pratik akl\u0131n ele\u015ftirisinde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Buna g\u00f6re Tanr\u0131 en y\u00fcksek iyi kavram\u0131 do\u011frultusunda varsay\u0131lmas\u0131 zorunlu olan bir postulad\u0131r. Mutlulu\u011fun imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen onu elde edebilece\u011fimiz umudu ancak Tanr\u0131 gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc ve adil bir varl\u0131kla sa\u011flan\u0131r. O halde Tanr\u0131 bu sefer zorunlu olarak varsay\u0131lmal\u0131d\u0131r. Kant\u2019\u0131n dine yakla\u015f\u0131m\u0131 da ahlak\u0131n \u00f6zerkli\u011fi zeminine oturur. Bunun i\u00e7in uzatmaya gerek yok. Burada sorun olan nokta Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u00f6zne merkezli olmas\u0131n\u0131n bir ger\u00e7eklik sorunu yaratmas\u0131d\u0131r. Ben bu \u00e7er\u00e7evede Kant sonras\u0131 felsefenin krize girdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n

Neyin teklif edildi\u011finin anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7a\u011f\u0131n ruhunun nas\u0131l farkl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steren iki \u00f6rnekten hareket edece\u011fim. Bir yanda Tertullianus\u2019un \u201cSa\u00e7ma oldu\u011fu i\u00e7in inan\u0131yorum.\u201d bir yanda da Stendhal\u2019\u0131n \u201cTanr\u0131 fikrinin tek mazereti olmamas\u0131d\u0131r.\u201d ifadelerini d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Sa\u00e7mal\u0131\u011f\u0131na\/abs\u00fcrd ra\u011fmen inanman\u0131n artan bir bi\u00e7imde devam etmesine kar\u015f\u0131n tam da sa\u00e7mal\u0131\u011f\u0131n inan\u00e7s\u0131zl\u0131\u011fa g\u00f6t\u00fcrmesi aras\u0131ndaki ince ama keskin trajikli\u011fe dikkat etmek laz\u0131m. \u0130\u00e7ine d\u00fc\u015f\u00fclen tehlikede r\u00f6va\u015fata atan Alman idealizmi, Hitler\u2019in yenilmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 anda daha c\u00fcretkar olmas\u0131 gibi, modernli\u011fin nihai hamlesidir. Fazlas\u0131yla do\u011frudur \u00e7\u00fcnk\u00fc metafizik ortadan kalkt\u0131ktan sonra fazlas\u0131yla do\u011fru olana ihtiya\u00e7 vard\u0131r ve Hegel idealizmi de en do\u011fru olan ya da doru\u011fa ula\u015fm\u0131\u015f do\u011fruluktur. Ama bu felsefenin doruk noktas\u0131 de\u011fil, son noktas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc do\u011frulu\u011fu in\u015fa ettik\u00e7e bunun kendimden ibaret bir tasar\u0131m haline gelmesi asl\u0131nda do\u011frulu\u011fun ger\u00e7ekli\u011fe kar\u015f\u0131t hale gelmesidir. San\u0131yorum Kant buna skandal<\/em> ad\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Ama bu skandal giderek Schopenhauer\u2019\u0131n da (bir tasar\u0131m olarak d\u00fcnyas\u0131nda) yakalad\u0131\u011f\u0131 \u00fczere anlams\u0131zl\u0131kla ba\u015fba\u015fa kalan insan\u0131n trajikli\u011fine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Burada Tanr\u0131 kavram\u0131ndan dolay\u0131 insan\u0131n sorunlara d\u00fc\u00e7ar oldu\u011funu s\u00f6ylemiyorum. Ama birlikte bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f ya\u015fad\u0131klar\u0131 da a\u015fikar. Nitekim bir yana Nietzsche, di\u011fer yana da Dostoyevski\u2019yi koydu\u011fumuzda aray\u0131\u015flar\u0131 farkl\u0131 olsa da a\u015fmak istedikleri durumun ayn\u0131 olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Dostoyevski Tanr\u0131\u2019n\u0131n yoklu\u011funu insan\u0131n kaybolu\u015fu olarak g\u00f6r\u00fcyordu. \u00c7\u00fcnk\u00fc Raskolnikov\u2019un i\u00e7indeki Tanr\u0131 \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu durumda insan\u0131n i\u00e7inde ortaya \u00e7\u0131kan yokluk kapat\u0131lamayan bir bo\u015flu\u011fa ve bu da kaybolu\u015fa yol a\u00e7ar. Nietzsche\u2019yse bu kaybolu\u015fu kabul etmesine ra\u011fmen bir ate\u015f yakmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Gerek Tanr\u0131\u2019n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesiyle gerekse ding an sich <\/em>ile ger\u00e7ekli\u011fin nihilistik taraf\u0131n\u0131 fark ederek, ya\u015fam\u0131n \u00f6z\u00fcnde insan\u0131n anlam y\u00fcklemesiyle katlan\u0131labilir olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmekteydi. Kaybedilmi\u015f ger\u00e7ekli\u011fe tahamm\u00fcl etmek i\u00e7in ger\u00e7eklik yeniden ve daha canl\u0131 yarat\u0131lmal\u0131d\u0131r. Konigsbergli \u00c7inli de\u011fil de ancak sanatsal yarat\u0131c\u0131l\u0131\u011fa sahip \u00fcstinsan kaybedilmi\u015f ger\u00e7ekli\u011fin trajikli\u011fini gerekti\u011fi gibi g\u00f6\u011f\u00fcsleyebilirdi. Dostoyevski\u2019ye nazire yaparcas\u0131na sanki \u201cTanr\u0131 i\u00e7imde \u00f6ld\u00fcyse itiraf edelim o halde biz \u00f6ld\u00fcrd\u00fck.\u201d diyordu. \u00d6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm bir benzetmeyle d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak bu sefer Tanr\u0131 kulunu de\u011fil, kul Tanr\u0131\u2019s\u0131n\u0131 terk etmeliydi. Her hal\u00fckarda ger\u00e7ekli\u011fi idealizm \u00f6rne\u011findeki gibi kurman\u0131n akabinde darmada\u011f\u0131n olmu\u015f bir \u00f6zneyle uyan\u0131ld\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7ta, biraz da kolayc\u0131l\u0131\u011fa ka\u00e7arak, Kant\u2019\u0131 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze \u00e7a\u011f\u0131rmam\u0131z\u0131n ama gelmemesinin nedenini biraz Kant\u2019ta aramak gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc belirtmeliyim. \u00c7\u00fcnk\u00fc modern felsefeyi ve elbette Kant\u2019\u0131 do\u011fru kabul ettikten sonra ne anlam\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi ne de ger\u00e7ekli\u011fin anlam\u0131 \u00fczerinde hakim olan bir felsefeden bahsedemiyoruz. Yine de quantum fizi\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak son bir deneme yapal\u0131m Kant\u2019\u0131 \u00e7a\u011f\u0131rmak i\u00e7in. Elbette s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirlenmemi\u015f bir teoriden bahsediyoruz. Ama kabul edildi\u011fi haliyle bile bize bir fikir vermektedir. Newton determinizminin d\u00fcnyas\u0131nda de\u011filiz. \u00d6ng\u00f6r\u00fclebilir nesne ya da hareketten bahsedilemiyor. Ama bu \u00f6l\u00e7menin yanl\u0131\u015f de\u011fil, eksik daha do\u011frusu yetersiz oldu\u011fu anlam\u0131na gelir. Bir di\u011fer husus da belirsizli\u011fin k\u0131smen ding an sich<\/em> ile uyumlu oldu\u011fudur. Bir di\u011fer deyi\u015fle, nas\u0131l Kant\u2019\u0131n felsefesinde nesnenin as\u0131l halini bilemiyorsak quantan\u0131n da nas\u0131l hareket etti\u011fini bilmiyoruz hatta ger\u00e7ekten tan\u0131mland\u0131klar\u0131 gibi olup olmad\u0131klar\u0131n\u0131 da bilmiyoruz.  Kant, zihnin zaman\u0131n i\u00e7ine s\u0131k\u0131\u015fm\u0131\u015fl\u0131ktan bir yarat\u0131c\u0131l\u0131k meydana getirdi\u011fini iddia etmi\u015fti schemeta<\/em> kavram\u0131yla. De\u011ferli Yal\u00e7\u0131n Ko\u00e7 Hocam\u0131z da quantum<\/em>u bilmek demek daha fazla matemati\u011fi kullanmak diyordu. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Kant\u2019\u0131n hakl\u0131l\u0131\u011f\u0131 k\u0131smen devam ediyor. Yani quantum<\/em> d\u00fcnyas\u0131na girebilmek i\u00e7in matematikle bir \u015fema \u00e7iziyoruz ama bu \u015fema art\u0131k olas\u0131l\u0131klar\u0131n \u015femas\u0131. Ne var ki matematik bilgimizin alan\u0131 geni\u015flerken hayat\u0131n ve ger\u00e7ekli\u011fin alan\u0131 ortadan kalk\u0131yor. Ya da tekni\u011fe s\u0131k\u0131\u015fmaya her zaman m\u00fcsait matemati\u011fin alan\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131k\u00e7a do\u011faya ellerimizle dokunma imkan\u0131n\u0131 kald\u0131r\u0131yoruz. Bunun anlam\u0131 her \u015feyin daha fazla sim\u00fclasyon haline gelmesidir. San\u0131yorum Schopenhauer\u2019\u0131n tasar\u0131m\u0131ndan sim\u00fclasyonlara do\u011fru bir evrim ge\u00e7irdi\u011fimizi s\u00f6ylemek kahinlik olmaz. Elbette b\u00f6yle bir d\u00fcnyada eylem ya da praxis demenin imkan\u0131n\u0131 aramak pek m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.  Ne mi yap\u0131yorum o halde? Kendi ruh seanslar\u0131mda Kant\u2019tan ziyade bu aralar Aristoteles\u2019i \u00e7a\u011f\u0131r\u0131yorum. C\u00fcretime k\u0131zsalar da tahamm\u00fcl etmeleri umuduyla Kant toplulu\u011funa da tavsiye ederim.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Author: Mehmet G\u00fcnen\u00e7 *This article is written in Turkish. San\u0131yorum \u00f6nemli dertlerimizden bir tanesi Kant\u2019\u0131 bug\u00fcn nas\u0131l ele alaca\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. Me\u015fhur deyimle Kant\u2019a kar\u015f\u0131 ya da Kant\u2019\u0131n yan\u0131nda oluruz ama Kant\u2019s\u0131z olamay\u0131z.  21. y\u00fczy\u0131lda art\u0131k modernli\u011fin kazand\u0131rd\u0131klar\u0131ndan de\u011fil kaybettirdiklerinden bahsetmeye meyilli oldu\u011fumuzdan Kant\u2019a kar\u015f\u0131 olmak gerekir diye d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz. Ama kar\u015f\u0131 olmak durumunda kalan felsefecinin tatmin edici …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":9126,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"spay_email":""},"categories":[89],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i2.wp.com\/turkiyekanttoplulugu.org\/wp-content\/uploads\/2023\/12\/WhatsApp-Image-2023-12-02-at-18.18.19-2.jpg?fit=1600%2C999","_links":{"self":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9275"}],"collection":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=9275"}],"version-history":[{"count":2,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9275\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9277,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/9275\/revisions\/9277"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/9126"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=9275"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=9275"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=9275"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}