{"id":6361,"date":"2021-11-08T11:38:18","date_gmt":"2021-11-08T08:38:18","guid":{"rendered":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=6361"},"modified":"2021-11-09T09:35:45","modified_gmt":"2021-11-09T06:35:45","slug":"kanti-nasil-anlamali-ahlak-felsefesinde-gercekcilik-ve-insacilik-uzerine","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=6361","title":{"rendered":"Kant\u2019\u0131 Nas\u0131l Anlamal\u0131? Ahlak Felsefesinde Ger\u00e7ek\u00e7ilik ve \u0130n\u015fac\u0131l\u0131k \u00dczerine"},"content":{"rendered":"\n

Yazar: Umut Eldem<\/em><\/p>\n\n\n\n

Son y\u0131llarda Kant literat\u00fcr\u00fcnde, \u00f6zellikle de ahlak felsefesi alan\u0131nda s\u00fcregiden \u00f6nemli bir tart\u0131\u015fma mevcut. Bu tart\u0131\u015fman\u0131n Kant\u2019\u0131n ahlak felsefesinin temel kurucu unsuru hakk\u0131nda oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Kant, ahlak felsefesini mutlak, evrensel, nesnel bir de\u011fer \u00fczerinden mi kurmu\u015ftur? Yoksa temel ahlak ilkesi insan akl\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma prensiplerinden t\u00fcretilen veya \u201cin\u015fa edilen\u201d bir ilke midir?<\/p>\n\n\n\n

Tart\u0131\u015fman\u0131n \u201cger\u00e7ek\u00e7i\u201d (realist) diyebilece\u011fimiz taraflar\u0131 Kant\u2019\u0131n ahlak felsefesinin adeta bir \u201cilk ilkeye\u201d at\u0131fta bulundu\u011funu ve bunun da \u201crasyonel do\u011fa\u201d denilen kavram oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrmekteler (Allen Wood, Kantian Ethics, 46). Kant\u2019\u0131n Ahlak Metafizi\u011finin Temellendirilmesi<\/em> metninde ko\u015fulsuz buyru\u011fun ikinci form\u00fclasyonunda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan bu kavram sahiden de ger\u00e7ek\u00e7i bir t\u0131n\u0131 bar\u0131nd\u0131r\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

\u0130n\u015fac\u0131 tarafta ise mutlak bir de\u011fere at\u0131fta bulunmak yerine, Kant\u2019\u0131n ahlak felsefesindeki en \u00f6nemli hususun, do\u011fru veya yanl\u0131\u015f davran\u0131\u015f\u0131 ya da ahlaki \u00f6devlerimizin neler olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak ad\u0131na \u201cevrenselle\u015ftirme\u201d y\u00f6ntemi oldu\u011funu ve bu y\u00f6ntemi temellendirmek i\u00e7in asl\u0131nda ger\u00e7ek\u00e7i yorumcular\u0131n \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u015fekilde tart\u0131\u015f\u0131lmaz bir ilk ilkeye ihtiya\u00e7 bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrenler mevcut. Bu gelene\u011fin ilk temsilcisi elbette John Rawls\u2019dur, ancak sonras\u0131nda Onora O\u2019Neill, Barbara Herman ve Christine Koorsgaard gibi pek \u00e7ok Kant uzman\u0131, Kant felsefesine dair birbirlerinden olduk\u00e7a farkl\u0131 in\u015fac\u0131 yorumlar geli\u015ftirecektir. Elbette ger\u00e7ek\u00e7ilik ve in\u015fac\u0131l\u0131k pozisyonlar\u0131n\u0131n kendi i\u00e7lerinde de pek \u00e7ok kola ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, ortak ve yekpare bir ger\u00e7ek\u00e7ilik ve in\u015fac\u0131l\u0131ktan kolay kolay bahsedemeyece\u011fimizi de belirtelim.<\/p>\n\n\n\n

Ger\u00e7ek\u00e7i kuramlarla ili\u015fkili genel problemin epistemolojik oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir: nas\u0131l oluyor da bu ideal-m\u00fckemmel ilkeyi tan\u0131yabiliyoruz ve anlayabiliyoruz? Ger\u00e7ek de\u011ferin tam da bu de\u011fer oldu\u011fundan nas\u0131l emin olabiliriz? Ger\u00e7ek (mutlak, hakiki, evrensel, nesnel) olan\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcne nas\u0131l karar verilebilir? Bunlar her ger\u00e7ek\u00e7i yakla\u015f\u0131m\u0131n ba\u015fa \u00e7\u0131kmas\u0131 gereken ve tarihsel izle\u011fini Platon\u2019dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar takip edebilece\u011fimiz problemlerdir. Kolay ve herkes\u00e7e kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f \u00e7\u00f6z\u00fcmleri de yoktur (ki bu durum felsefenin pek \u00e7ok esasl\u0131 problemi i\u00e7in ge\u00e7erlidir). Ancak ger\u00e7ek\u00e7ilik, ortaya daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve nesnel bir \u00f6l\u00e7\u00fct veya \u00f6l\u00e7\u00fctler sistemi koyabildi\u011fi s\u00fcrece, \u00f6zellikle de ahlak alan\u0131nda g\u00f6rececilik (\u00f6znelcilik\/keyfiyet) tehdidine kar\u015f\u0131 avantajl\u0131 bir konumda bulunur.<\/p>\n\n\n\n

\u0130n\u015fac\u0131 kuramlar\u0131n ise epistemolojik problemle ba\u015fa \u00e7\u0131kmalar\u0131 daha kolayd\u0131r, zira y\u00fcksek, y\u00fcce, bilinmesi zor bir ilkeye at\u0131f yapmaktansa bu de\u011fer ve ilkeleri g\u00fcndelik ya\u015fant\u0131m\u0131zda hali haz\u0131rda kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ve en y\u00fcksek ilkelerin bile nihayetinde \u201cinsan \u00fcr\u00fcn\u00fc\u201d oldu\u011funu savunurlar. \u0130n\u015fac\u0131 yakla\u015f\u0131mlar, ger\u00e7ek\u00e7ilikten farkl\u0131 olarak, g\u00f6rececilik tehlikesine kar\u015f\u0131 bir cevap vermekle y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. E\u011fer nihayetinde b\u00fct\u00fcn de\u011ferler ve ilkeler \u201cinsan \u00fcr\u00fcn\u00fc\u201d ise, bu de\u011ferleri de\u011fi\u015ftirmek, yok saymak, yerine alternatif de\u011ferler \u00f6nermek de m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6z\u00fckmektedir. \u00d6zellikle ahlak alan\u0131nda ihtiya\u00e7 duydu\u011fumuz nesnel \u00f6l\u00e7\u00fctleri in\u015fac\u0131 bir yakla\u015f\u0131m gerek\u00e7elendirilebilir mi?<\/p>\n\n\n\n

Burada in\u015fac\u0131l\u0131kla ilgili yayg\u0131n bir varsay\u0131mdan s\u00f6z etmek gerekiyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde in\u015fac\u0131l\u0131k bir t\u00fcr keyfiyet ve \u00f6znellikle bir arada an\u0131l\u0131yor ve sanki bir kavram veya deneyim in\u015fa<\/em> edildiyse, \u201c\u00e7ok da ger\u00e7ek de\u011fil\u201d veya \u201ckolay de\u011fi\u015febilir\u201d oldu\u011fu varsay\u0131l\u0131yor. Bu her durumda do\u011fru de\u011fil. Kenneth Westphal, Hegel\u2019s Civic Republicanism<\/em> eserinde tam bu meseleyle ilgili David Hume\u2019un bir s\u00f6z\u00fcn\u00fc hat\u0131rlat\u0131yor: \u201cAhlak kurallar\u0131 insan \u00fcr\u00fcn\u00fc olsalar da keyfi de\u011fildirler.\u201d Yani in\u015fa edilen de\u011ferler ve ilkeler de belli \u00f6l\u00e7\u00fcde bir zorunluluk ve nesnellik ta\u015f\u0131yabilirler. E\u011fer bu do\u011fruysa, Kant\u2019\u0131n ahlak felsefesini temellendirmek i\u00e7in rasyonel do\u011fa veya insanl\u0131k onuru gibi kavramlar\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmemize gerek kalmayabilir. Onun yerine ko\u015fulsuz buyruk (\u00f6zellikle onun evrensel yasa form\u00fclasyonu) ve evrenselle\u015ftirilebilirlik \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcn\u00fcn ak\u0131lsal olan her \u015feyin (ve dolay\u0131s\u0131yla ahl\u00e2k\u0131n) temelinde yer ald\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n\n\n\n

Burada in\u015fac\u0131l\u0131k a\u00e7\u0131s\u0131ndan daha temel bir problem ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor: Ahlak\u0131 ak\u0131lda temellendiriyoruz, ancak akl\u0131 temellendiren nedir? Ak\u0131l kendi kendisinin temeli olabilir mi? Bunu ba\u015far\u0131p ba\u015faramayaca\u011f\u0131n\u0131 nas\u0131l bilebiliriz? Pek \u00e7ok farkl\u0131 ba\u011flam a\u00e7\u0131s\u0131ndan Kant felsefesinin \u201cya bataca\u011f\u0131 ya \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131\u201d nokta tam olarak buras\u0131d\u0131r. Onora O\u2019Neill Constructions of Reason <\/em>adl\u0131 eserinde bu soruya cevap ar\u0131yor ve meseleyi Kant\u2019\u0131n da \u00e7ok sevdi\u011fi mahkeme metaforuyla a\u00e7\u0131klamaya giri\u015fiyor.<\/p>\n\n\n\n

Bir mahkemenin yetkili ve me\u015fru olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan \u015fey nedir? Elbette burada akla ilk gelen devlet gibi yapt\u0131r\u0131m ve yasama g\u00fcc\u00fcn\u00fc bar\u0131nd\u0131ran bir yap\u0131ya i\u015faret etmektir. Ancak \u015fimdi soruyu bir ad\u0131m daha ileriye ta\u015f\u0131mam\u0131z gerekli: devletin ve yasaman\u0131n me\u015fruiyeti nereden kaynaklan\u0131yor? Kabaca eski \u00e7a\u011flarda bu me\u015fruiyetin kayna\u011f\u0131 olarak monar\u015fi (kan ba\u011f\u0131) veya ilahi bir ba\u011flam (kilise, kral\u2019\u0131n Tanr\u0131 taraf\u0131ndan se\u00e7ilmi\u015f olmas\u0131) g\u00f6sterilebilirdi. Ancak bu \u201cd\u0131\u015far\u0131dan verilen\u201d veya \u201cba\u015fka bir otoriteye at\u0131fta bulunan\u201d cevaplar akl\u0131n \u00f6zerkli\u011fini sonuna dek savunan bir ayd\u0131nlanma filozofuna elbette yak\u0131\u015fmayacakt\u0131r. \u00d6yleyse ak\u0131l, kendi kendisinin me\u015fruiyetini kuran bir mahkeme gibi anla\u015f\u0131lmak zorundad\u0131r. Ancak ak\u0131l bunu yapacak ehliyete sahip oldu\u011funu nas\u0131l g\u00f6sterebilir?<\/p>\n\n\n\n

Bu meselenin hem epistemolojik hem de ahlaki bir y\u00f6n\u00fc mevcut. Ahlaki y\u00f6nden ger\u00e7ek\u00e7i bir yakla\u015f\u0131ma ba\u015fvuracaksak \u201crasyonel do\u011fa\u201d veya \u201cinsan onuru\u201d kavram\u0131 burada i\u015fimize yarayacakt\u0131r. Ko\u015fulsuz buyruk ve akl\u0131n di\u011fer ilkeleri bu de\u011feri hayata ge\u00e7irmemizin vazge\u00e7ilmez ko\u015fullar\u0131na i\u015faret ettikleri i\u00e7in, me\u015fruiyetleri de bu zemin \u00fczerinden kurulabilir. \u0130nsanl\u0131k onurunu tart\u0131\u015fmaya a\u00e7mak bu noktada art\u0131k abesle i\u015ftigaldir, b\u00f6ylesi bir de\u011feri dahi tan\u0131mayacak bir ahlak felsefesinin bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmas\u0131 zor g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ancak de\u011ferler tart\u0131\u015fmas\u0131na girdi\u011fimizde, ayn\u0131 zamanda bir \u201cde\u011ferler hiyerar\u015fisi\u201d tart\u0131\u015fmas\u0131na da girmi\u015f oluruz. \u0130nsanl\u0131k onurunun sahiden de \u201cen y\u00fcksek\u201d de\u011fer oldu\u011funu nas\u0131l anlayabiliriz? Ona alternatif olarak getirilebilecek de\u011ferlerin insanl\u0131k onuru mertebesinde olmad\u0131\u011f\u0131na nas\u0131l ikna olabiliriz? Dahas\u0131, farkl\u0131 de\u011fer hiyerar\u015filerini savunanlara kar\u015f\u0131 verecek cevab\u0131m\u0131z ne olmal\u0131d\u0131r?<\/p>\n\n\n\n

\u0130n\u015fac\u0131l\u0131kta de\u011ferler hiyerar\u015fisi problemi ile kar\u015f\u0131la\u015fmay\u0131z. \u0130n\u015fac\u0131l\u0131k, mutlak, evrensel, en y\u00fcksek bir de\u011fer sunmad\u0131\u011f\u0131 m\u00fcddet\u00e7e pek \u00e7ok farkl\u0131 de\u011fer hiyerar\u015fisi i\u00e7erisine yerle\u015ftirilebilir. Bana kal\u0131rsa Kant\u2019\u0131n \u00f6zellikle Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\u2019nin son k\u0131sm\u0131nda (Methodenlehre<\/em>) \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc baz\u0131 fikirler bu t\u00fcr bir yakla\u015f\u0131ma i\u015faret ediyor. Bu devasa metnin en sonunda Kant, ele\u015ftirinin asla bitmeyen ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi gereken bir proje oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrerek adeta kendi yap\u0131t\u0131n\u0131n da mutlak, evrensel, de\u011fi\u015fmez olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bizlere hat\u0131rlat\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Onora O\u2019Neill de Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin bu niteli\u011fine dikkat \u00e7ekiyor: Ak\u0131l en ba\u015fta neyin bilgi olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131nda de\u011fil. Bu y\u00fczden \u00f6nce elindeki malzemelere bak\u0131yor (deneyimden gelen g\u00f6r\u00fcler, kavramlar, yarg\u0131 g\u00fcc\u00fc vb.) ve daha sonra da kendi plan\u0131n\u0131 izleyerek bu malzemelerden bilgiyi in\u015fa<\/em> ediyor. \u0130n\u015fa edilen bilgi, di\u011fer rasyonel \u00f6znelerin ele\u015ftirisine, geri bildirime, s\u0131namas\u0131na a\u00e7\u0131k bir bilgi olmak durumunda, ancak \u201cmutlak, de\u011fi\u015fmez, evrensel\u201d olma iddias\u0131nda olmak zorunda de\u011fil. O\u2019Neill\u2019a g\u00f6re ele\u015ftiri yoluyla gerek\u00e7elendirilebilir bilgi \u00fcretme projesi ba\u015far\u0131ya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 takdirde, ak\u0131l kendi me\u015fruiyetini g\u00f6stermi\u015f olacakt\u0131r. Yani ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131nda ge\u00e7ici bir me\u015fruiyete sahip olan mahkeme, ele\u015ftirinin sonuna gelindi\u011finde deyim yerindeyse \u201cr\u00fc\u015ft\u00fcn\u00fc ispat etmi\u015f olacakt\u0131r\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Epistemoloji alan\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen bu tart\u0131\u015fmay\u0131 elbette ahlak alan\u0131na ta\u015f\u0131mak art\u0131k daha kolayd\u0131r. Bilgi alan\u0131nda r\u00fc\u015ft\u00fcn\u00fc ispat eden ak\u0131l, ahlak alan\u0131nda daha da kurucu ve merkezi bir rol \u00fcstlenir. Sahiden de Kant\u2019 g\u00f6re ahlakl\u0131 davranmak akla uygun davranmakla e\u015f anlaml\u0131d\u0131r. Genellikle in\u015fac\u0131 yakla\u015f\u0131mlar Kant\u2019\u0131n ko\u015fulsuz buyru\u011funun ilk form\u00fclasyonu olan Evrensel Yasa form\u00fclasyonunun, ahlak i\u00e7in bir zemin haz\u0131rlamak ad\u0131na ba\u015fka herhangi bir de\u011fere at\u0131fta bulunmadan yeterli oldu\u011funu savunurlar.  <\/p>\n\n\n\n

Kant\u2019\u0131n ahlak felsefesi hakk\u0131nda kaleme ald\u0131\u011f\u0131 metinleri inceledi\u011fimizde her iki yorum i\u00e7in de yeteri miktarda ipucu bulmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla verece\u011fimiz karar\u0131n pragmatik bir d\u00fczleme at\u0131fta yapmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz: Kant\u2019\u0131n ahlak felsefesiyle ne yapmak istiyoruz veya ne ama\u00e7la bu felsefeyi \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz? E\u011fer amac\u0131m\u0131z Kant\u2019\u0131n tam olarak ne s\u00f6yledi\u011fi ve nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlamaksa belki ger\u00e7ek\u00e7i bir okuma daha tutarl\u0131 bir yorum sa\u011flayabilir. Ancak derdimiz Kant felsefesini kullanarak farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flere, de\u011ferlere, inan\u00e7lara sahip insanlar\u0131 ikna etmeye \u00e7al\u0131\u015fmaksa tart\u0131\u015f\u0131lamaz\/evrensel bir de\u011fer \u00f6ne s\u00fcrmeyen in\u015fac\u0131 yakla\u015f\u0131m buna daha elveri\u015fli olabilir. <\/p>\n\n\n\n

Kaynak\u00e7a:<\/p>\n\n\n\n

Kant, Immanuel. The<\/em> Critique of Pure Reason<\/em> (\u00e7ev. P. Guyer & A. Wood) Cambridge: Cambridge University Press, 1998.<\/p>\n\n\n\n

O\u2019Neill, Onora. Constructions of Reason<\/em>: Explorations of Kant\u2019s Practical Philosophy<\/em>, Cambridge: Cambridge University Press, 1989.<\/p>\n\n\n\n

Westphal, Kenneth. Hegel\u2019s Civic Republicanism: Integrating Natural Law with Kant\u2019s Moral Constructivism<\/em>, New York ve Londra: Routledge, 2020.<\/p>\n\n\n\n

Wood, Allen. Kantian Ethics<\/em>, Cambridge: Cambridge University Press, 1999.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Yazar: Umut Eldem Son y\u0131llarda Kant literat\u00fcr\u00fcnde, \u00f6zellikle de ahlak felsefesi alan\u0131nda s\u00fcregiden \u00f6nemli bir tart\u0131\u015fma mevcut. Bu tart\u0131\u015fman\u0131n Kant\u2019\u0131n ahlak felsefesinin temel kurucu unsuru hakk\u0131nda oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Kant, ahlak felsefesini mutlak, evrensel, nesnel bir de\u011fer \u00fczerinden mi kurmu\u015ftur? Yoksa temel ahlak ilkesi insan akl\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma prensiplerinden t\u00fcretilen veya \u201cin\u015fa edilen\u201d bir ilke midir? Tart\u0131\u015fman\u0131n …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6362,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"spay_email":""},"categories":[36],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i1.wp.com\/turkiyekanttoplulugu.org\/wp-content\/uploads\/2021\/11\/IMG_20211001_174806.jpg?fit=2455%2C2455","_links":{"self":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6361"}],"collection":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6361"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6361\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6363,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6361\/revisions\/6363"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6362"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6361"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6361"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6361"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}