{"id":6247,"date":"2021-06-18T11:09:19","date_gmt":"2021-06-18T08:09:19","guid":{"rendered":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=6247"},"modified":"2021-06-21T08:59:23","modified_gmt":"2021-06-21T05:59:23","slug":"im-thinking-therefore-im-free-what-happened-to-kants-cogito","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=6247&lang=en","title":{"rendered":"\u201cI&#8217;m thinking, therefore I&#8217;m free\u201d: whatever happened to Kant\u2019s cogito?"},"content":{"rendered":"\n<p><em>*This article is written in Turkish.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><em>Author: Uygar Abac\u0131<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Kant, a\u015fk\u0131nsal veya numenal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, negatif anlamda, t\u00fcm g\u00f6r\u00fcng\u00fcsel (fenomenal) nedenselliklerden, ki bunlar fiziksel\/biyolojik de olabilir psikolojik de olabilir, mutlak bir ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hali olarak tan\u0131mlar. (A541\/B569, A553\/B582, A803\/B83, <em>G<\/em> 4:446, <em>KprV<\/em> 5:29, 5:97, <em>ML1 <\/em>28:257) Pozitif anlamdaysa, a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck bir t\u00fcr nedensiz veya \u201cko\u015fulsuz nedensellik\u201d (<em>KPrV <\/em>5:105), \u201cmutlak nedensel kendili\u011findenlik (<em>Spontaneit\u00e4t<\/em>)\u201d (A446\/B474), hatta \u201ckendinden bir durum [yahut eylem] ba\u015flatma\u201d (A533\/B561) yetisidir. Bu metafizik terimlerle kurgulanm\u0131\u015f \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kavram\u0131n\u0131n Kant i\u00e7in as\u0131l \u00f6nemi elbette ki ahlakidir: zira, Kant\u2019a g\u00f6re (duyu\u015fsal itkilerdense) ahlaki veya rasyonel gerek<em>\u00e7<\/em>elerden hareket edebilmemiz, yani ahlaki bir \u00f6zne olabilmemiz, kesinlikle bu t\u00fcr bir a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck yetisine sahip olmam\u0131zla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ele\u015ftirel&nbsp;d\u00f6nem Kant\u2019a g\u00f6re biz insan \u00f6znelerin a\u015fk\u0131nsal veya numenal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck yetisine sahip oldu\u011fumuz \u00f6nermesi kuramsal olarak kan\u0131tlanamaz \u2014zira bu \u00f6nerme ne deneyimle desteklenebilir (\u00e7\u00fcnk\u00fc deneyim \u00f6tesi, numenal bir varl\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131na i\u015faret eder) ne de analitik <em>a priori <\/em>bir hakikattir (aksine, bir varl\u0131k \u00f6nermesi olarak sentetiktir). A\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcze ili\u015fkin sadece ahlaki bir kan\u0131t sunulabilir. Yani ancak ahlak yasas\u0131n\u0131n \u00fczerimizdeki ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n zorunlu ko\u015fulu olarak \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fumuzu iddia edebiliriz. Kant\u2019\u0131n&nbsp;ikinci <em>Kritik<\/em>\u2019teki \u00e7ok bilinen \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kan\u0131t\u0131 i\u015fte bu t\u00fcrden bir kan\u0131tt\u0131r: \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ahlak yasas\u0131n\u0131n varl\u0131k ko\u015fuluyken (<em>ratio essendi<\/em>), ahlak yasas\u0131 da \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn bilinme ko\u015fuludur (<em>ratio cognoscendi<\/em>) (<em>KprV<\/em> 5:5).<\/p>\n\n\n\n<p>\u015eu ana kadar s\u00f6ylediklerim literat\u00fcrdeki standart anlat\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Buna ek olarak, belki Kant\u2019\u0131n <em>Grundlage<\/em>\u2019nin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde kuramsal bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kan\u0131t\u0131 denedi\u011fi \u2014ki orada \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131ndan ahlak yasas\u0131n\u0131n temellendirilmesine giden, yani daha sonra ikinci <em>Kritik<\/em>\u2019te ters \u00e7evirece\u011fi bir arg\u00fcmentatif strateji takip eder\u2014 ama bu denemenin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla sonu\u00e7land\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6ylenebilir. Ancak burada benim tart\u0131\u015fmak istedi\u011fim ve literat\u00fcrde pek bahsi ge\u00e7meyen konu, Kant\u2019\u0131n ele\u015ftirel \u00f6zg\u00fcrl\u00fck metafizi\u011fini hen\u00fcz geli\u015ftirmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde akl\u0131nda bamba\u015fka bir kuramsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kan\u0131t\u0131 oldu\u011fudur. Bu kan\u0131t\u0131n izini en net \u015fekilde Kant\u2019\u0131n 1770\u2019lerde verdi\u011fi metafizik derslerinin, \u00f6zellikle rasyonel psikoloji yani ruhun ya da benli\u011fin metafizi\u011fine dair olan P\u00f6litz\/Heinze transkripsiyonlar\u0131nda (<em>ML1<\/em>) g\u00f6r\u00fcyoruz. Anlad\u0131\u011f\u0131m kadar\u0131yla bu kan\u0131t \u015f\u00f6yle ilerliyor:<\/p>\n\n\n\n<ol type=\"1\"><li>Bir d\u00fc\u015f\u00fcnce veya eylemin mutlak kendili\u011findenli\u011fin (ya da a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn) \u00fcr\u00fcn\u00fc olmas\u0131, onun d\u0131\u015fsal hi\u00e7bir \u015fey taraf\u0131ndan etkilenmeksizin nihai olarak salt i\u00e7sel bir ilkenin sonucu olmas\u0131nda yatar.<\/li><li>D\u00fc\u015f\u00fcncelerimin (yarg\u0131lar\u0131m\u0131n) ve eylemlerimin bilincindeyim, zira \u201c[Ben] d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d, \u201c[Ben] eyliyorum\u201d gibi \u00f6nermelerde bulunuyorum.<\/li><li>\u201cBu benim d\u00fc\u015f\u00fcncemdir\/eylemimdir\u201d \u00f6nermesinin bilinci asl\u0131nda \u201cben\u201dim bu d\u00fc\u015f\u00fcnce veya eylemlerin \u00f6znesi oldu\u011fumun bilincini de i\u00e7erir. &nbsp;<\/li><li>D\u00fc\u015f\u00fcnce ve eylemleri, ancak ve ancak ben onlar\u0131n salt nihai nedeniysem kendime (onlar\u0131n \u00f6znesi olarak) atfedebilirim.<\/li><li>Bu t\u00fcr bir nihai nedensellik a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck oldu\u011funa g\u00f6re, ben, d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve eylemsel \u00f6zne olarak, a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe sahibim. (bkz. <em>ML1<\/em> 28: 265-6))<\/li><\/ol>\n\n\n\n<p>Kant\u2019\u0131n bu arg\u00fcman\u0131 Descartes\u2019\u0131n cogitosuyla bariz bir bi\u00e7imsel paralellik g\u00f6steriyor. Ne var ki, Descartes salt d\u00fc\u015f\u00fcncenin bilincinden \u00f6znenin kendi varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bilincine yani \u00f6zbilincine giderken, Kant yine salt d\u00fc\u015f\u00fcncenin bilincinden \u00f6znenin kendindeki \u00e7ok \u00f6zel bir yetinin (a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn) bilincine gider. \u201cD\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d \u00f6nermesinin bir hakikat olabilmesi, Kant\u2019a g\u00f6re, ancak d\u00fc\u015f\u00fcnen \u00f6znenin (\u201cben\u201din) d\u00fc\u015f\u00fcncesinin \u00f6zg\u00fcr, kendili\u011finden, yani nihai nedeni olabilmesiyle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. O y\u00fczden, Descartes\u2019\u0131n \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum,&nbsp;\u00f6yleyse var\u0131m\u201d\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, Kant\u2019\u0131n cogitosunu \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum,&nbsp;\u00f6yleyse \u00f6zg\u00fcr\u00fcm\u201d \u015feklinde form\u00fcle edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n<p>Buradan anl\u0131yoruz ki, Kant \u00f6znelik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck aras\u0131nda metafizik bir zorunluluk ili\u015fkisi \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor. Ancak burada pek de net olmayan, Kant\u2019\u0131n&nbsp;bili\u015fsel\/epistemik kendili\u011findenlikle istemsel\/pratik kendili\u011findenlik aras\u0131nda ne t\u00fcrden bir ili\u015fki kurdu\u011fudur. Tabi ki arg\u00fcman\u0131n kan\u0131tlamay\u0131 ama<em>\u00e7<\/em>lad\u0131\u011f\u0131 ikincisidir. Ama bu iki \u015fekilde olabilir. Tek bir kendili\u011findenlik kavram\u0131n\u0131n iki uygulamas\u0131ndan bahsedebiliriz ve buna g\u00f6re \u201cben\u201din kendili\u011findenli\u011fi onun hem bili\u015fsel hem de pratik\/istemsel kendili\u011findenli\u011fe sahip oldu\u011funa i\u015faret eder. Yahut kavramsal olarak birbiriyle ba\u011flant\u0131l\u0131 iki ayr\u0131 t\u00fcr kendili\u011findenlikten s\u00f6z edebiliriz ki buna g\u00f6re de \u201cben\u201din bili\u015fsel kendili\u011findenli\u011fi pratik\/istemsel kendili\u011findenli\u011fini zorunlu k\u0131lar.<\/p>\n\n\n\n<p>Arg\u00fcman hem felsefe tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan hem de mant\u0131ksal yap\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan tart\u0131\u015fmaya de\u011fer olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, benim as\u0131l \u00fcst\u00fcnde durmak istedi\u011fim soru bu arg\u00fcmana Kant\u2019\u0131n ele\u015ftirel&nbsp;d\u00f6neminde ne oldu\u011fudur. Zira yukar\u0131da de\u011findi\u011fim gibi ele\u015ftirel d\u00f6nem Kant (<em>Grundlage<\/em> III\u2019deki denemesini bir yana koyarsak) a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn kuramsal olarak kan\u0131tlanamayaca\u011f\u0131nda kesin karar k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. O halde, kendisinden \u00f6nceki belli ba\u015fl\u0131 rasyonalist metafizik arg\u00fcmanlar\u0131 Diyalektik\u2019te tek tek yanl\u0131\u015flayan Kant\u2019tan do\u011fal beklentimiz, kendisine ait bu kan\u0131t\u0131 da yanl\u0131\u015flamas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu beklentinin kar\u015f\u0131lan\u0131p kar\u015f\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i<em>\u00e7<\/em>in \u00f6ncelikle Kant\u2019\u0131n \u00f6zbilin\u00e7ten ve \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d \u00f6nermesinden en yo\u011funlukla bahsetti\u011fi birinci <em>Kritik<\/em>\u2019in B edisyonundaki \u201cA\u015fk\u0131nsal Ded\u00fcksiyon\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcne bakmakta fayda var. Bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn (her iki edisyonda da) temel derdi, kategorilerin nesnelere dair deneyimimizin ve (diskursif) yarg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131n <em>\u015f<\/em>ekillenmesinde zorunlu unsurlar oldu\u011funu kan\u0131tlamakt\u0131r. Kant, \u00f6zellikle B edisyonunda bunu yapmak i<em>\u00e7<\/em>in \u00f6zbilinci bili\u015fsel eylemin merkezine alan bir strateji takip eder. Buna g\u00f6re: nesnelerin bilgisi duyu\u015fsal yoldan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok par\u00e7al\u0131 i\u00e7eri\u011fin sentezlenmesiyle olu\u015fur \u2014ki bu da anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn (<em>Verstand<\/em>) kendili\u011finden bir eylemidir\u2014 ve bu sentezleme eylemi ancak e\u011fer o <em>\u00e7<\/em>oklu yap\u0131da verili olan her bir temsilin (<em>Vorstellung<\/em>) tek bir bili\u015fsel \u00f6zneye veya \u00f6zbilince (<em>Selbstbewusstsein<\/em>) atfedilebilmesi ko\u015fuluyla m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. O y\u00fczdendir ki Kant \u201c\u2018D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u2019 b\u00fct\u00fcn temsillerime (<em>Vorstellungen<\/em>) e\u015flik edebilmelidir\u201d der (B131). Yani Kant nesnel bilginin b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ile bu bilginin \u00f6znesinin tekli\u011fi ve dahi bu \u00f6znenin birinci tekil <em>\u015f<\/em>ah\u0131s karakteri aras\u0131nda yine zorunlu bir ba\u011flant\u0131 kurar. K\u0131sacas\u0131 \u201cd\u00fcs\u00fcn\u00fcyorum\u201d veya benin bilinci, nesnelere ili\u015fkin bili\u015fsel eylemin \u00f6n ko\u015fuludur. Kant benli\u011fin bu bili\u015fsel eylemselli\u011fine de a\u00e7\u0131k \u015fekilde kendili\u011findenlik atfetti\u011fi i\u00e7in, belki de yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim \u00f6zg\u00fcrl\u00fck cogitosundan uzakla\u015fmak bir yana, ona yeni bir payanda bulmu\u015f g\u00f6z\u00fck\u00fcr. Ancak burada iki ayr\u0131 soru ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor: birincisi, bu ded\u00fcksiyonun nas\u0131l bir \u00f6zne ontolojisi \u00f6nerdi\u011fi veya varsayd\u0131\u011f\u0131d\u0131r; ikincisiyse, bili\u015fsel kendili\u011findenli\u011fin istemsel veya pratik kendili\u011findenli\u011fi garanti edip etmedi\u011fi sorusu, ki Kant\u2019\u0131n cogitosunun da p\u00fcf noktas\u0131 budur. Asl\u0131na bak\u0131l\u0131rsa, Kant\u2019\u0131n cogitosuna ele\u015ftirel d\u00f6nemde ne oldu\u011fu sorusuna literat\u00fcrde verilen iki ciddi yan\u0131t bu iki konu etraf\u0131nda \u015fekillenir.<\/p>\n\n\n\n<p>Bilindi\u011fi \u00fczere, Descartes\u2019\u0131n cogitosundaki nihai sonu<em>\u00e7<\/em> yaln\u0131zca ben\u2019in varl\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, ben\u2019in (d\u00fc\u015f\u00fcnen) bir t\u00f6z oldu\u011fudur. Hatta, d\u00fc\u015f\u00fcnce eyleminden \u00f6znenin varl\u0131\u011f\u0131na giden ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme Aristocu\u2013Skolastik bir t\u00f6z\u2013y\u00fcklem ontolojisine dayan\u0131r: bir t\u00f6ze ait olmayan hi<em>\u00e7<\/em>bir y\u00fcklem (eylem veya nitelik) varolamaz; o halde bir d\u00fc\u015f\u00fcnce eylemi varsa, o eylemin faili olan, d\u00fc\u015f\u00fcnen bir t\u00f6z de vard\u0131r. \u00d6te yandan, birinci <em>Kritik<\/em>\u2019in \u201cParalojizmler\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Kant, \u201crasyonel psikolojiye\u201d yahut \u201cruhun metafizi\u011fine\u201d y\u00f6neltti\u011fi total ele\u015ftirinin merkezine, \u00f6zellikle bu ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmenin ciddi bir sakatl\u0131k i<em>\u00e7<\/em>erdi\u011fini ve \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d \u00f6nermesinin analizinden (d\u00fc\u015f\u00fcnen bir t\u00f6z\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 gibi) herhangi bir metafizik sonucun \u00e7\u0131kar\u0131lamayaca\u011f\u0131 iddias\u0131n\u0131 koyar. Kant\u2019\u0131n bir paralojizm olarak te\u015fhis etti\u011fi bu mant\u0131k hatas\u0131, k\u0131saca bir yarg\u0131n\u0131n i<em>\u00e7<\/em>indeki y\u00fcklemin mant\u0131ksal\/semantik \u00f6znesiyle (\u201c<em>Ben<\/em> d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201dun i<em>\u00e7<\/em>indeki <em>ben<\/em>), yarg\u0131n\u0131n faili olan bili\u015fsel \u00f6znenin (\u201cBen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d yarg\u0131s\u0131n\u0131 ortaya koyan ben) birbirine kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k, bili\u015fsel \u00f6zneye bir \u015fey, bir t\u00f6z muamelesi yap\u0131lmas\u0131 yan\u0131lg\u0131s\u0131na yol a<em>\u00e7<\/em>ar. Buna g\u00f6re Kant her ne kadar yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim \u201cA\u015fk\u0131nsal Ded\u00fcksiyon\u201dda \u00f6zbilincin her t\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnsel eylemin ayr\u0131lmaz bir ko\u015fulu oldu\u011funu iddia etse de, paralojizmlerde buradan benli\u011fin metafizik do\u011fas\u0131na ili\u015fkin hi\u00e7bir me\u015fru bilginin ula\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a kabullenmi\u015f olur. Burada g\u00f6z\u00fcken \u015fu ki, paralojizmlerdeki bu ele\u015ftiri yaln\u0131zca spesifik olarak Descartes\u2019\u0131n cogitosunu de\u011fil, Kant\u2019\u0131nki de dahil olmak \u00fczere d\u00fc\u015f\u00fcncenin bilincinden \u00f6znenin metafizik niteliklerine giden t\u00fcm arg\u00fcmanlar\u0131 toptan bloke edebilir. \u0130\u015fte Kant\u2019\u0131n cogitosunun ak\u0131betine dair birinci g\u00f6r\u00fc\u015f, Kant\u2019\u0131n paralojizmlerle beraber kendi kan\u0131t\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa mahkum oldu\u011funun sessizce fark\u0131na varm\u0131\u015f oldu\u011fudur. (\u00d6rne\u011fin, Lau 2008, 331).<\/p>\n\n\n\n<p>Ancak ben bu g\u00f6r\u00fc\u015fe, temelde metodik bir kayg\u0131dan dolay\u0131, kat\u0131lm\u0131yorum. Genel olarak paralojizmlerin her t\u00fcr cogito arg\u00fcman\u0131n\u0131 yanl\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131, do\u011fru olup olmamas\u0131 bir yana, Kant\u2019\u0131n cogitosunun neresinde ve nas\u0131l bir paralojizm oldu\u011funa dair hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemez. Kald\u0131 ki, bence Kant\u2019\u0131n cogitosu belirgin bir t\u00f6z ontolojisi de i\u00e7ermez. Evet, kan\u0131t\u0131n <em>ML1<\/em>\u2019deki orijinal ba\u011flam\u0131 rasyonel psikoloji yani ruhun metafizi\u011fidir ve tam da ruhun ya da ben\u2019in tekil ve basit bir t\u00f6z oldu\u011fu yolundaki bir dizi kan\u0131t\u0131 takip eder. Ancak Kant\u2019\u0131n sundu\u011fu arg\u00fcman\u0131n kendisi ve spesifik olarak \u00f6znelik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck aras\u0131nda kurdu\u011fu zorunluluk ili\u015fkisi, \u00f6znenin metafizik do\u011fas\u0131n\u0131n ne oldu\u011fundan ba\u011f\u0131ms\u0131z i\u015fleyebilir. Yani ben \u00f6zg\u00fcr\u00fcm, \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnce ve eylemlerimin \u00f6znesiyim ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmesi, ben\u2019in ne oldu\u011funa dair bir taahh\u00fctte bulunmak zorunda de\u011fildir. Dolay\u0131s\u0131yla ele\u015ftirel d\u00f6nem Kant\u2019\u0131n benli\u011fin ger\u00e7ek do\u011fas\u0131n\u0131n (ve onun Kartezyen bir t\u00f6z olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n) bilinemeyece\u011fini s\u00f6ylemesi, ben\u2019in bili\u015fsel ve pratik \u00f6zneli\u011finin onun a\u015fk\u0131nsal olarak \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yolundaki kendi ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmesini sakatlamaz. Zaten Kant paralojizmlerdeki ele\u015ftirinin kendi \u00f6zg\u00fcrl\u00fck cogitosunu da yanl\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnseydi, <em>\u00e7<\/em>ok muhtemel ki buna dair en az\u0131ndan bir imada bulunmas\u0131 beklenirdi. Zira elimizde buna <em>\u00e7<\/em>ok benzer bir <em>\u00f6rnek <\/em>var: Kant, \u201cSaf Akl\u0131n \u0130deali\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Tanr\u0131 metafizi\u011fine y\u00f6neltti\u011fi ele\u015ftirinin <em>Beweisgrund<\/em>\u2019da (1763) kendi geli\u015ftirdi\u011fi erken d\u00f6nem kan\u0131t dahil her t\u00fcr Tanr\u0131 kan\u0131t\u0131n\u0131 bo\u015fa \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131 dolayl\u0131 da olsa kabul eder. Hatta, felsefi teoloji derslerinde bu konuda <em>\u00e7<\/em>ok daha net ve do\u011frudan bir itirafta bulunur (28:1034).<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci g\u00f6r\u00fc\u015f, Kant\u2019\u0131n birinci <em>Kritik<\/em>\u2019ten itibaren bili\u015fsel\/epistemik kendili\u011findenli\u011fin pratik\/istemsel kendili\u011findenli\u011fin yeter kan\u0131t\u0131 olamayaca\u011f\u0131 fikrine evrildi\u011fidir. Bu nedenle, \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d \u00f6nermesinden ben\u2019in bili\u015fsel \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sonucu \u00e7\u0131kabilecekse bile, ahlak felsefesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan as\u0131l \u00f6nemli olan irade g\u00fcc\u00fcn\u00fcn a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sonucu \u00e7\u0131kamaz. Zira \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d ve \u201ceyliyorum\u201d \u00f6nermelerinin aras\u0131nda \u00f6zneye yap\u0131lan at\u0131f a\u00e7\u0131s\u0131ndan net bir asimetri vard\u0131r: ilki kendini do\u011frulayan ve yanl\u0131\u015flanamaz bir \u00f6nermeyken, ikincisi ilkesel olarak yanl\u0131\u015flanabilirdir; dolay\u0131s\u0131yla, Kant\u2019\u0131n \u00f6znelik\u2013\u00f6zg\u00fcrl\u00fck denklemi do\u011fruysa bile, \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum, \u00f6yleyse bili\u015fsel olarak \u00f6zg\u00fcr\u00fcm\u201d ge<em>\u00e7<\/em>erliyken, \u201ceyliyorum, \u00f6yleyse istemsel\/pratik olarak \u00f6zg\u00fcr\u00fcm\u201d ge\u00e7erli olmayabilir. Henrich (1975, 312-4), ba\u015fta olmak \u00fczere, Pippin (1987, 473), Allison (2012, 143), Longuenesse (2017, 31), ve Kohl (2020, 396-403) \u00e7e\u015fitli varyasyonlarla bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savundular. Bu elbette ilkine g\u00f6re son derece g\u00fc\u00e7l\u00fc ve \u00e7ekici bir g\u00f6r\u00fc\u015f. Ancak ben bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de tatminkar bulmuyorum. <em>\u00d6<\/em>ncelikle bu g\u00f6r\u00fc\u015f, Kant\u2019\u0131n iki t\u00fcr kendili\u011findenlik, bili\u015fsel \/epistemik ve istemsel\/pratik, aras\u0131nda bir ayr\u0131m yapt\u0131\u011f\u0131 ya da 1770lerde yapmam\u0131\u015f olsa bile 1780lerden itibaren yapageldi\u011fi varsay\u0131m\u0131na dayan\u0131yor. Ancak ilk ba\u015ftan beri dikkat \u00e7ekti\u011fim \u00fczere Kant\u2019\u0131n cogitosunda bu ayr\u0131mdan net olarak s\u00f6z edemeyece\u011fimiz gibi, sonras\u0131nda da Kant\u2019\u0131n bu ayr\u0131m\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131na dair tart\u0131\u015fmas\u0131z ve do\u011frudan metinsel bir veri yok. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savunanlar, bu ayr\u0131m\u0131n felsefi olarak zorunlu oldu\u011fu yolunda, kimisi olduk<em>\u00e7<\/em>a ikna edici, farkl\u0131 arg\u00fcmanlar \u00f6neriyorlar. Ancak b\u00fct\u00fcn bunlar bir yana, as\u0131l \u00f6nemli sorun, bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn benim form\u00fcle etti<em>\u011f<\/em>im soruya, yani \u201cKant\u2019\u0131n&nbsp;cogitosuna ne oldu?\u201d sorusuna, a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bir cevap vermemesi. \u00d6ne s\u00fcr\u00fclen anlat\u0131, Kant\u2019\u0131n bu ayr\u0131m\u0131n fark\u0131na var\u0131p arg\u00fcman\u0131n\u0131 sessizce terk etti\u011finden \u00f6teye gitmiyor. Halbuki, yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim <em>Beweisgrund<\/em> \u00f6rne\u011finden biliyoruz ki, Kant\u2019\u0131n, kendininkiler dahil olmak \u00fczere, rasyonel metafizi\u011fin arg\u00fcmanlar\u0131na dair tavr\u0131, total bir terk etme, yok sayma tavr\u0131 de\u011fil, tek tek bir d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme ve ele\u015ftirel olarak yeniden kurma tavr\u0131d\u0131r. O halde, salt bir arg\u00fcman\u0131n neden \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131, o arg\u00fcman\u0131n Kant\u2019\u0131n ele\u015ftirel d\u00f6nemindeki ak\u0131beti sorusunun ancak eksik ve \u00e7ok da ilgin\u00e7 olmayan bir cevab\u0131 olabilir. Bana g<em>\u00f6<\/em>re b\u00fct\u00fcnsel cevap daha karma\u015f\u0131k ve ilgin\u00e7 bir hikaye i\u00e7eriyor. Bu hikayeyi bu k\u0131sa blog yaz\u0131s\u0131nda ayr\u0131nt\u0131lar\u0131yla anlatabilmem elbette m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil, ancak bir \u00e7er\u00e7eve \u00f6nerisi sunmakla yetinece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n<p>Yukar\u0131da de\u011findi\u011fim gibi, Kant rasyonel metafizi\u011fin arg\u00fcmanlar\u0131ndaki spesifik mant\u0131k hatalar\u0131n\u0131 ve ill\u00fczyonlar\u0131, bu arg\u00fcmanlar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle terk etmek i<em>\u00e7<\/em>in de\u011fil, bu sonu\u00e7lar\u0131n do\u011fruluk de\u011ferlerini d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek i<em>\u00e7<\/em>in kullan\u0131r. Bu t\u00fcrden arg\u00fcmanlar nesnel bilgi \u00fcretemeseler de, insan akl\u0131n\u0131n zorunlu i\u015fleyi\u015f bi<em>\u00e7<\/em>imlerine ili\u015fkin \u00f6nemli bulgular i<em>\u00e7<\/em>erirler, ki as\u0131l o y\u00fczden \u201cA\u015fk\u0131nsal Diyalektik\u201din incelemesi konusu olurlar. O nedenle Kant bu arg\u00fcmanlar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131n \u201cnesnel ge<em>\u00e7<\/em>erlili\u011fi\u201d olmasa da, \u201c\u00f6znel (veya rasyonel) ge<em>\u00e7<\/em>erlili\u011fi\u201d oldu\u011funu savunur. Yani her ne kadar arg\u00fcman\u0131n sonucu bir nesnenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve metafizik niteliklerinin bilgisini vermese de, insan akl\u0131n\u0131n s\u00f6z konusu kavram\u0131 olumlamaktan neden bir t\u00fcrl\u00fc vazge\u00e7emedi\u011fini g\u00f6sterir bize. \u00d6rne\u011fin, Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na dair arg\u00fcmanlar, Kant\u2019\u0131n <em>Beweisgrund<\/em>\u2019da sundu\u011fu orijinal arg\u00fcman dahil olmak <em>\u00fc<\/em>zere, hep o ya da bu spesifik hatadan dolay\u0131 Tanr\u0131\u2019y\u0131 nesnel olarak kan\u0131tlama konusunda ba\u015far\u0131s\u0131z olmaya mahkum olsalar bile, insan akl\u0131n\u0131n nas\u0131l kendi i\u015fleyi\u015fine i<em>\u00e7<\/em>kin ilkelerden \u00f6t\u00fcr\u00fc ille de Tanr\u0131 ideas\u0131na ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterirler. Burada Kant\u2019\u0131n \u201ca\u015fk\u0131nsal ill\u00fczyon\u201d dedi\u011fi, tam da bu idealar\u0131n nesneler oldu\u011funu sanmak, onlar\u0131 \u015feyle\u015ftirmek, t\u00f6zle\u015ftirmektir (<em>Hypostasierung).<\/em> Dahas\u0131, Kant nesnelliklerini asla kan\u0131tlayamayaca\u011f\u0131m\u0131z bu idealar\u0131n, insan bilgisinin b\u00fct\u00fcnselli\u011fi ve erekselli\u011fi i<em>\u00e7<\/em>in zorunlu d\u00fczenleyici (<em>regulative<\/em>) rollerinin oldu\u011funu iddia eder. Yani asl\u0131nda bu idealar keyfi fantazmalar de\u011fil, epistemik faydas\u0131 vazge\u00e7ilmez olan rasyonel kavramlard\u0131r. \u0130\u015fte ben Kant\u2019\u0131n cogitosunun (ve onun \u00fcretti\u011fi benlik ve a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kavramlar\u0131n\u0131n) da bu \u00e7er\u00e7evede ele al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.<\/p>\n\n\n\n<p>Bu \u00f6nerimin en \u00f6nemli metinsel zemini, ilgin<em>\u00e7<\/em> bir <em>\u015f<\/em>ekilde <em>Grundlag<\/em>e\u2019nin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, ba\u015far\u0131s\u0131z kuramsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kan\u0131t\u0131ndan hemen <em>\u00f6<\/em>nce bulunuyor. Kant burada \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn her rasyonel varl\u0131\u011f\u0131n iradesine atfedilmesi gereken bir yeti oldu\u011funu, zira her rasyonel varl\u0131\u011f\u0131n \u201c\u00f6zg\u00fcrl\u00fck fikri (ideas\u0131) alt\u0131nda eylemek\u201d zorunda oldu\u011funu iddia eder. Bunun i<em>\u00e7<\/em>in sundu\u011fu ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme, <em>ML1<\/em>\u2019deki orijinal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck cogitosuna \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 <em>\u015f<\/em>ekilde benzer:<\/p>\n\n\n\n<p><em>Yarg\u0131lar\u0131na ili\u015fkin bilin\u00e7li olarak ba\u015fka herhangi bir kaynaktan y\u00f6nlendirilen bir ak\u0131l &nbsp;d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6yle bir durumda \u00f6zne kendi yarg\u0131s\u0131n\u0131n belirlenimini kendi akl\u0131na de\u011fil bir itkiye atfeder. Ak\u0131l kendisini kendi ilkelerinin, yabanc\u0131 etkilerden ba\u011f\u0131ms\u0131z, tek kayna\u011f\u0131 olarak g\u00f6rmek zorundad\u0131r; dolay\u0131s\u0131yla, ak\u0131l, pratik ak\u0131l olarak yahut rasyonel bir varl\u0131\u011f\u0131n iradesi olarak, \u00f6zg\u00fcr kabul edilmek zorundad\u0131r, yani, \u00f6yle [rasyonel] bir varl\u0131\u011f\u0131n iradesi ancak \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ideas\u0131 alt\u0131nda kendi \u00f6z iradesi olabilir ve \u00f6ylesi bir irade pratik anlamda her rasyonel varl\u0131\u011fa atfedilmek zorundad\u0131r. (G 4:448)&nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>Kant burada rasyonel \u00f6zneli\u011fi veya failli\u011fi her t\u00fcr kendili\u011findenli\u011fin ortak zemini olarak sunuyor. Yani kendili\u011findenlik t\u00fcrleri aras\u0131ndaki ayr\u0131m, Kant\u2019\u0131n arg\u00fcman\u0131n\u0131 etkilemiyor. Mesele rasyonel bir varl\u0131\u011f\u0131n kendisini bili\u015fsel (yarg\u0131sal) ve pratik\/istemsel eylemlerinin yegane nihai kayna\u011f\u0131 olarak g\u00f6rmek zorunda olmas\u0131. Benim \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcm, kendimi rasyonel bir fail olarak kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131n bir par\u00e7as\u0131. Kendimi, nedenler taraf\u0131ndan itilmek yerine gerek<em>\u00e7<\/em>elerle motive olan rasyonel varl\u0131klar\u0131n alan<em>\u0131<\/em>na dahil etti\u011fim anda, asl\u0131nda kendimi (nedensel a\u00e7\u0131klamalar yerine) normatif gerek\u00e7elendirmelere tabi k\u0131l\u0131yor ve dolay\u0131s\u0131yla \u00f6zg\u00fcr bir benlik olarak g\u00f6r\u00fcyorum. Yani normatif ak\u0131lla d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z anda, kendimize ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir \u015fekilde \u00f6zg\u00fcrl\u00fck atfediyoruz.<\/p>\n\n\n\n<p>B\u00f6ylelikle, Kant\u2019\u0131n orijinal cogitosunda salt kavramsal bir zorunluluk olarak sunulan benlik\/\u00f6znelik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ba\u011flant\u0131s\u0131, burada yeniden ama bu kez rasyonel olan\u0131n kendisini zorunlu kavrama bi\u00e7imi, yani rasyonel bir zorunluluk, olarak yeniden sunuluyor. B\u00f6ylece hem cogitonun birinci tekil \u015fah\u0131s karakteri korunuyor, hem de arg\u00fcman nesnel d\u00fczlemden, Kant\u2019\u0131n&nbsp;\u201crasyonel\/\u00f6znel zorunluluk ya da ge<em>\u00e7<\/em>erlilik\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 d\u00fczleme <em>\u00e7<\/em>ekiliyor. Zira rasyonel ve iradi varl<em>\u0131<\/em>klar olarak kendimize \u00f6zg\u00fcrl\u00fck atfetme zorunlulu\u011fumuz, ne ger<em>\u00e7<\/em>ekten \u00f6zg\u00fcr oldu\u011fumuzu kan\u0131tl\u0131yor, ne de benli\u011fimizin metafizik do\u011fas\u0131na ili\u015fkin nesnel bir bilgi \u00fcretiyor. Asl\u0131nda, Kant\u2019\u0131n cogitosu burada bir t<em>\u00fcr<\/em> tenzil-i r\u00fctbeye <em>u\u011fruyor<\/em>. <em>ML1<\/em>\u2019deki orijinal versiyon \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\/eyliyorum, \u00f6yleyse (bili\u015fsel ve pratik) olarak \u00f6zg\u00fcr\u00fcm\u201d iken, burada arg\u00fcman \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\/eyliyorum, \u00f6yleyse kendimi (bili\u015fsel ve pratik olarak) \u00f6zg\u00fcr addetmek zorunday\u0131m\u201da d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. \u0130lkinde nesnel olan sonu\u00e7, ikincisinde nesnel bir g\u00fcc\u00fc olmayan, salt akl\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 yans\u0131tan, \u00f6znel ve rasyonel bir zorunlulu\u011fa indirgeniyor. Rasyonel varl\u0131\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcncesi, burada o varl\u0131\u011f\u0131n kendi yarg\u0131 ve eylemlerinin sorumlulu\u011funu almas\u0131n\u0131 sa\u011flayan, kendi failli\u011fine ili\u015fkin vazge<em>\u00e7<\/em>ilmez bir d\u00fczenleyici\/regulatif ideaya evriliyor. Asl\u0131nda bu, paralojizmlerin ana fikriyle de tamamen uyumlu: \u201cd\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d hi\u00e7bir \u015fekilde bir t\u00f6ze dair metafizik bilgi \u00fcretemez, olsa olsa d\u00fczenleyici bir idea \u00fcretebilir!<\/p>\n\n\n\n<p><strong>\u0130kincil Kaynaklar<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Allison, Henry. (2012) <em>Essays on Kant<\/em>. Oxford: Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p>Kohl, Markus. (2020) \u201cKant on Cognizing Oneself as a Spontaneous Cognizer\u201d, <em>Canadian Journal of Philosophy<\/em> 50 (3): 395-412.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Henrich, Dieter. (1975) \u201cThe Deduction of the Moral Law: The Reasons for the Obscurity of the Final Section of Kant\u2019s Groundwork of the Metaphysics of Morals\u201d in Paul Guyer (ed.) (1998),&nbsp;&nbsp;<em>Kant\u2019s Groundwork of the Metaphysics of Morals: Critical Essays<\/em>, Lanham: Rowman &amp; Littlefield, 303-41.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Lau, Chong-Fuk. (2008) \u201cFreedom, Spontaneity, and the Noumenal Perspective\u201d, <em>Kant-Studien<\/em> 99 (3), 312-338.<\/p>\n\n\n\n<p>Longuenesse, B\u00e9atrice. (2017) <em>I, Me, Mine: Back to Kant, and Back Again<\/em>. Oxford: Oxford University Press.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Pippin, Robert. (1987) \u201cKant on the Spontaneity of Mind\u201d, <em>Canadian Journal of Philosophy<\/em> 17 (2), 449-475.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p class=\"teaser\">*This article is written in Turkish. Author: Uygar Abac\u0131 Kant, a\u015fk\u0131nsal veya numenal \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc, negatif anlamda, t\u00fcm g\u00f6r\u00fcng\u00fcsel (fenomenal) nedenselliklerden, ki bunlar fiziksel\/biyolojik de olabilir psikolojik de olabilir, mutlak bir ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hali olarak tan\u0131mlar. (A541\/B569, A553\/B582, A803\/B83, G 4:446, KprV 5:29, 5:97, ML1 28:257) Pozitif anlamdaysa, a\u015fk\u0131nsal \u00f6zg\u00fcrl\u00fck bir t\u00fcr nedensiz veya \u201cko\u015fulsuz nedensellik\u201d (KPrV &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6246,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"spay_email":""},"categories":[89],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i1.wp.com\/turkiyekanttoplulugu.org\/wp-content\/uploads\/2021\/06\/94900bb2-26ce-447a-aad8-5f0dafa9e837-1.jpg?fit=768%2C553","_links":{"self":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6247"}],"collection":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6247"}],"version-history":[{"count":5,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6247\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6264,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6247\/revisions\/6264"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/6246"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6247"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6247"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6247"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}