{"id":11275,"date":"2025-10-10T15:54:29","date_gmt":"2025-10-10T12:54:29","guid":{"rendered":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=11275"},"modified":"2025-10-12T17:22:54","modified_gmt":"2025-10-12T14:22:54","slug":"muzik-ve-felsefe-uzerine-kant-baglaminda-dusunceler","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=11275","title":{"rendered":"M\u00fczik ve Felsefe \u00dczerine Kant Ba\u011flam\u0131nda D\u00fc\u015f\u00fcnceler"},"content":{"rendered":"\n

Yazar: Alpaslan Ert\u00fcngealp<\/em><\/p>\n\n\n\n

M\u00fczik hakk\u0131nda felsefi bir perspektifle yazmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131mda, bir\u00e7ok filozofun m\u00fczik \u00fczerine yazd\u0131klar\u0131nda, m\u00fczi\u011fin net bir \u015fekilde tan\u0131mlanmas\u0131nda, a\u00e7\u0131klanmas\u0131nda ve betimlenmesinde sorunlar oldu\u011funu fark ettim. O d\u00f6nemde Steven Davies\u2019in bir c\u00fcmlesi dikkatimi \u00e7ekmi\u015f, merak\u0131m\u0131 uyand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bir kitab\u0131n\u0131n \u00f6ns\u00f6z\u00fcn\u00fc neden felsefe okudu\u011funa y\u00f6nelik g\u00f6sterdi\u011fi gerek\u00e7elerle a\u00e7\u0131yordu. Bu sat\u0131rlar\u0131 ilk ba\u015fta kibirli ve ba\u011flam d\u0131\u015f\u0131 bir \u015fekilde abart\u0131l\u0131 geldi; benim okumak istedi\u011fim konu yerine, kendi arzular\u0131, istekleri ve eylemleri \u00fczerinde fazla duruyordu (ki hepsi ki\u015fisel, \u00f6znel konulard\u0131). Bu analitik filozofun analitik felsefesine analitik bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla yakla\u015farak, Steven Davies hakk\u0131nda de\u011fil, m\u00fczik hakk\u0131nda bir \u015feyler okumay\u0131 umuyordum. Yazar\u0131n sat\u0131rlar\u0131, belki de ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131n\u0131n tam tersi bir etki yaratt\u0131 bende. Merak\u0131m\u0131 uyand\u0131rmad\u0131. \u00d6ns\u00f6z\u00fc bitirmeden kitab\u0131 bir kenara koydum. Hayat\u0131mda a\u00e7\u0131p da kapatt\u0131\u011f\u0131m ilk kitapt\u0131. Onun neden felsefe okudu\u011funu neden umursamal\u0131yd\u0131m? Bu bilgiler, felsefi ara\u015ft\u0131rmam (o d\u00f6nem doktora tezi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131m) i\u00e7in gereksiz olan, otobiyografik bilgilerdi ve merak\u0131m\u0131, bir filozof olarak m\u00fczik hakk\u0131nda ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc ve yazd\u0131\u011f\u0131 yerine, m\u00fczik okudu\u011fu ya da okumad\u0131\u011f\u0131 gibi ki\u015fisel bilgiler edinmeme y\u00f6nlendiriyordu. Neden onun m\u00fczik hakk\u0131nda ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc yerine, onun hayat hikayesini okumaya y\u00f6nlendirilmeliydim? Bu d\u00fc\u015f\u00fcnsel zincir beni y\u0131ld\u0131rd\u0131. Yerine ba\u015fka filozoflar\u0131n m\u00fczik, dil, d\u00fc\u015f\u00fcnce, anlay\u0131\u015f, anlam, zihin \u00fczerine yazd\u0131klar\u0131n\u0131 okudum. Davidson, Sellars, Quine, Kant, Hegel, Chomsky, Putnam, Chalmers ve hem 20. y\u00fczy\u0131ldan, hem antik d\u00f6nemden, hem de erken orta\u00e7a\u011fdan bir\u00e7ok filozof. Heraklitos\u2019a kadar geri gittim ve felsefe tarihi boyunca felsefe \u00e7er\u00e7evesinde m\u00fczik hakk\u0131nda<\/em> ve ayr\u0131ca (\u00e7ok gen\u00e7 bir felsefe bran\u015f\u0131 olan) m\u00fczik<\/em> felsefesi<\/em> \u00fczerine notlar toplad\u0131m. \u015eimdilerde bu notlar\u0131m kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerimle, kuramlar\u0131mla ve iddialar\u0131mla 3 ciltlik bir felsefe kitab\u0131 haline geldi.<\/p>\n\n\n\n

Davies\u2019in s\u00f6zlerini uzun s\u00fcre bir kenara b\u0131rakt\u0131ktan sonra kitaba geri d\u00f6nd\u00fcm. Kitab\u0131n ilk sat\u0131rlar\u0131nda yazd\u0131klar\u0131n\u0131n duygular\u0131m\u0131 etkilemesine izin vermeden salt mant\u0131ksal ve objektif sorular sormaya karar verdim. \u0130lk sorum \u015fuydu: Felsefe ve m\u00fczik aras\u0131ndaki ili\u015fki nedir? \u0130kinci sorum: M\u00fczik hakk\u0131nda yazmak i\u00e7in neden felsefe okumak gerekir? \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc sorum: Felsefe okumadan m\u00fczik hakk\u0131nda yazamaz m\u0131y\u0131z? Ve benzeri sorular da bunlar\u0131 izledi. M\u00fczik alan\u0131n\u0131n (ihtisas\u0131n\u0131n) i\u00e7inde <\/em>m\u00fczik hakk\u0131nda yazabilir miyiz? Cevap hay\u0131r olmal\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnk\u00fc m\u00fczik (s\u00f6zs\u00fcz, s\u00f6z takip etmeyen, s\u00f6ze e\u015flik etmeyen, konusu temas\u0131 olmayan salt m\u00fczik) esas olarak kavramsal de\u011fildir, b\u00f6ylelikle m\u00fczik zihinsel anlamda kavramsal de\u011fildir. Bir \u00e7o\u011fumuza g\u00f6re, ki Kant da b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, m\u00fczik alg\u0131d\u0131r, alg\u0131lar silsilesidir, bili\u015fi, kavranmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. M\u00fczik kendini kavramlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla tan\u0131mlayamaz; bu nedenle, diller kullanarak, ama en az\u0131ndan konu\u015fulan (do\u011fal) dilleri kullanarak, m\u00fczik ihtisas\u0131n\u0131n i\u00e7inden felsefi bir ara\u015ft\u0131rma ba\u015flatamay\u0131z. Bu y\u00fczden m\u00fczik ihstisas\u0131n\u0131n, yani kavramsal olmayan, akustik olgular alan\u0131n\u0131n ve bunlar\u0131n zihinsel ve fiziksel izlerinin (\u00f6rne\u011fin m\u00fczik notalar\u0131n\u0131n) d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmal\u0131y\u0131z. Ben felsefemde m\u00fczi\u011fin alg\u0131n\u0131n \u00f6tesinde bir \u015fey oldu\u011funu iddia ediyorum. M\u00fczi\u011fin kavramsal olmamas\u0131na ra\u011fmen semantik yap\u0131lar\u0131n\u0131n var oldu\u011funu, Aristoteles\u2019in (ve daha nicelerinin) de iddia etti\u011fi gibi salt taklit, \u00f6yk\u00fcnme (mimesis) olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131. \u015eimdi kavramsal olmayan alandan kavramsal alana geriye do\u011fru bir ad\u0131m uzakla\u015f\u0131yoruz. A\u015fa\u011f\u0131da bu ince ba\u011flant\u0131y\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak ele alaca\u011f\u0131m.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Neden felsefeye ihtiyac\u0131m\u0131z var? M\u00fczik hakk\u0131nda yazmak i\u00e7in m\u00fczikoloji ve m\u00fczik tarihini kullanamaz m\u0131y\u0131z? M\u00fczi\u011fi felsefeyle ili\u015fkilendirmeden \u00f6nce, tam bir ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in ba\u015fka alanlar\u0131 kullan\u0131p kullanamayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 sorabiliriz. Tek tek ele alal\u0131m ve dil ve dilbilim ile ba\u015flay\u0131p bunlar\u0131 m\u00fczikle ili\u015fkilendirelim. M\u00fczik bir dildir \u00f6nc\u00fcl\u00fcn\u00fc kabul edersek, bir ba\u011flant\u0131 kurabiliriz. M\u00fczik bir dildir \u00f6nc\u00fcl\u00fcn\u00fc bir nedenden \u00f6t\u00fcr\u00fc kabul edemeyenlere (ki ilgili akademik literat\u00fcr m\u00fczik bir dildir \u00f6nc\u00fcl\u00fcne kar\u015f\u0131 arg\u00fcmanlarla doludur), m\u00fczi\u011fin dil benzeri bir do\u011fas\u0131 oldu\u011funu veya yar\u0131 dil<\/em> <\/em>oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Bu iddia, yar\u0131 dil<\/em> ile ne demek istedi\u011fimizi a\u00e7\u0131klamam\u0131z\u0131 gerektirecektir. Yar\u0131 dil \u00f6nerisi kabul edilemezse (ki do\u011fal diller ile m\u00fczik aras\u0131nda hi\u00e7 bir ba\u011flant\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 diddia edenler vard\u0131r), m\u00fczi\u011fin dilsel niteliklere sahip oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Dil ile m\u00fczik aras\u0131ndaki ba\u011flar\u0131 k\u0131s\u0131tlad\u0131k\u00e7a kendimizi konu\u015fulan (do\u011fal) ve formel dillerin baz\u0131 dilbilimsel karateristikleri, \u00f6zellikleri ve zihinsel dil yetimiz ile s\u0131n\u0131rl\u0131yoruz. Tam ret tutumuna ra\u011fmen m\u00fczik ve dil aras\u0131nda benzerlikler ve farkl\u0131l\u0131klar bulabilece\u011fimiz ger\u00e7e\u011fi kabul edilebilir. Baz\u0131 \u00f6zellikler her ikisinde de ortakt\u0131r, ayn\u0131 zamanda baz\u0131 \u00f6zellikler m\u00fczi\u011fe baz\u0131lar\u0131 ise sadece dillere \u00f6zg\u00fcd\u00fcr. Ortak unsurlar: ritmik yap\u0131, melodik yap\u0131, entonasyon, kadans, genel olarak ses(ler) ve daha bir \u00e7oklar\u0131. Kant ele\u015ftirel felsefesinde m\u00fczi\u011fe bu \u015fekilde yakla\u015fmaz. Ona g\u00f6re m\u00fczi\u011fin maddesi ve i\u00e7eri\u011fi yoktur, d\u00fc\u015f\u00fcncelerle ona ba\u011flanamay\u0131z (KU: B220-221). Kant\u2019tan sonra Eduard Hanslick de formalist felsefesinde ayn\u0131 \u015feyi iddia eder (Hanslick: 1854). M\u00fczik formlardan, \u015fekillerden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Felsefi \u00f6nerime g\u00f6re m\u00fczik eserlerinin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131nda Kant\u2019\u0131n bili\u015f mekanizmas\u0131 ters y\u00f6nde i\u015fler.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fczi\u011fin daha \u00e7ok i\u015faretlerle ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011funu iddia edenler, m\u00fczi\u011fi semiyotik (g\u00f6stergebilim) yoluyla a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler vard\u0131r. Bu yaka\u015f\u0131ma g\u00f6re \u015fimdilik m\u00fczikte semboller kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 belirtmek yeterlidir, ancak bu ifade ko\u015fulsuz de\u011fildir. Bu ifadeye \u00e7ok kat\u0131 ko\u015fullar uygulanmal\u0131d\u0131r. Birincisi, sembolleri duymay\u0131z. Onlar\u0131 sadece okuyabiliriz. Semboller m\u00fczik \u00fcretmez, bir m\u00fczik eserinin icras\u0131 i\u00e7in k\u0131lavuz (veya y\u00f6nerge) olarak sesleri ve\/veya m\u00fcziksel i\u015flevleri temsil edebilirler; seslerin temsili olarak da g\u00f6r\u00fclebilirler ya da b\u00fct\u00fcn bir m\u00fczik eserinin yaz\u0131lmas\u0131 ve icra edilmesi i\u00e7in gerekli kurallar toplulu\u011fu olarak da g\u00f6r\u00fclebilirler. M\u00fczik sembolleriyle ilgili paradoksal bir durum s\u00f6z konusudur: m\u00fczik sembolleri m\u00fczik kurallar\u0131na g\u00f6re kullan\u0131l\u0131rken, m\u00fczik kurallar\u0131 m\u00fczik sembollerinin kullan\u0131m\u0131na g\u00f6re belirlenir. Birincisi m\u00fczik yazarken, ikincisi ise icra etmek i\u00e7in m\u00fczik notalar\u0131n\u0131, partisyonlar\u0131 okurken g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Semiyotikle ilgili olarak, sembollerin anlamlar\u0131 oldu\u011fu \u00f6nc\u00fcl\u00fcn\u00fc kabul etmeliyiz. M\u00fczikte anlam, sembollerin birbirleriyle olan ili\u015fkilerinden daha az \u00f6nem kazan\u0131r. Sembollerin birbirleriyle olan ili\u015fkileri kurallar\u0131 olu\u015fturur ve daha \u00f6nce belirtti\u011fimiz gibi kurallara uyar ve bundan, i\u015fitsel alanda bir m\u00fczik eserinin somutla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in insan eylemleri do\u011far. Ancak, m\u00fczik sembollerinin sadece m\u00fczikal olgular d\u0131\u015f\u0131 anlamlar\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7abilece\u011fini, m\u00fcziksel anlam\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olamayaca\u011f\u0131n\u0131 vurgulamak gerekir. M\u00fczikal anlam\u0131n ne oldu\u011fu \u00e7a\u011fda\u015f felsefede s\u0131k\u00e7a tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

M\u00fczik ile herhangi bir dil tipi aras\u0131ndaki t\u00fcm ba\u011flant\u0131lara ve semiyoti\u011fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131karsak, m\u00fczi\u011fi bestelenen, yaz\u0131lan ve okunan bir \u015feyden ziyade duyulan ve icra edilen bir \u015fey (bir fiziksel akustik olgular\u0131n alan\u0131) olarak g\u00f6r\u00fcrsek, girece\u011fimiz ba\u015fka bir alan daha vard\u0131r. Bu, ak\u0131l ve zihin<\/em> alan\u0131n\u0131n m\u00fczikal olu\u015fumlar<\/em> alan\u0131 ile, yani m\u00fczikal (akustik) olgular alan\u0131 ile kesi\u015fti\u011fi noktad\u0131r. M\u00fczisyenlerin zihninde m\u00fczik okurken, m\u00fczik icra ederken ve m\u00fczik dinlerken d\u00fc\u015f\u00fcnceler belirir. Dinleyicinin zihninde de d\u00fc\u015f\u00fcnceler belirir. Bunlar birbirinden biraz farkl\u0131d\u0131r, ancak genel olarak m\u00fczikle bir \u015fekilde etkile\u015fime girenlerin, m\u00fczikle ba\u011flant\u0131 kuranlar\u0131n veya m\u00fczik yaratanlar\u0131n zihninde d\u00fc\u015f\u00fcnceler bulabilece\u011fimizi s\u00f6yleyebiliriz. Bir\u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, m\u00fcziksel d\u00fc\u015f\u00fcncelerin belirli bir t\u00fcr zihinsel olu\u015fumun (eylem veya s\u00fcrecin) \u00fcr\u00fcn\u00fc olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u015f\u00fcpheyle kar\u015f\u0131lar ve reddeder, yani m\u00fczisyenlerin m\u00fczik bestelerken, \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, pratik yaparken ve icra ederken zihinlerinde olan her \u015feyin d\u00fc\u015f\u00fcnme s\u00fcrecinin \u00fcr\u00fcn\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ederler. Bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler i\u00e7in bu zihinsel olgular d\u00fc\u015f\u00fcnce olamaz ve bu olgularla ilgili zihinsel eylemler d\u00fc\u015f\u00fcnme olamaz. Bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin ana arg\u00fcman\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmenin ancak kavramlarla m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fidir.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Genel olarak zihne do\u011fru daha da yakla\u015fabilir ve zihin m\u00fczikle ilgilendi\u011finde (yaratma, yeniden yaratma, dinleme ve benzeri durumlarda) zihin-d\u00fcnya ba\u011flant\u0131s\u0131na dair ipu\u00e7lar\u0131 arayabiliriz. Ara\u015ft\u0131rmam\u0131z\u0131 m\u00fczik ve sadece m\u00fcziksel olgular \u00fczerinden y\u00f6nlendirmeye \u00e7al\u0131\u015fabiliriz. Ya da tam tersine, deneysel (ampirik) felsefeyi tamamen bir kenara b\u0131rak\u0131p kendimizi metafizik ara\u015ft\u0131rmalara adayabiliriz. Zihnin var olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bilincin ne oldu\u011funu sorabiliriz; bunlar\u0131n e\u015fanlaml\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131p kullan\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 veya farkl\u0131 varl\u0131klar olarak ayr\u0131 ayr\u0131 ele al\u0131nmas\u0131 gerekip gerekmedi\u011fini sorabiliriz. Zihnin var olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenler varsa, onun yerine ba\u015fka bir var olan\u0131 koyup koyamayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 sormam\u0131z gerekir, \u00e7\u00fcnk\u00fc zihni ded\u00fcksiyonlar\u0131m\u0131zdan ve ara\u015ft\u0131rmalar\u0131m\u0131zdan \u00e7\u0131kar\u0131rsak, insan do\u011fas\u0131n\u0131 anlamam\u0131zda bir bo\u015fluk olu\u015fur. Baz\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi (bkz. Dennett: 1991) fiziksel olan\u0131n derinliklerine inmeye \u00e7al\u0131\u015fabiliriz. Ancak o zaman m\u00fczikle ilgili zihinsel sorular\u0131n yan\u0131tlar\u0131n\u0131 bulamadan fiziksel olan\u0131n i\u00e7inde s\u0131k\u0131\u015f\u0131p kal\u0131r\u0131z. Baz\u0131lar\u0131 t\u00fcm sorular\u0131 i\u015flevler, davran\u0131\u015flar, eylemler ve n\u00f6ral ate\u015flemeler olarak yan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bunlar\u0131n hi\u00e7biri m\u00fczik deneyiminin ve genel olarak t\u00fcm deneyimlerin bu t\u00fcr ve \u015fu t\u00fcr<\/em> do\u011fas\u0131n\u0131, niteli\u011fini a\u00e7\u0131klayamaz.<\/p>\n\n\n\n

Bir \u015feyin, mesela zihinsel olan\u0131n, fiziksel olan\u0131n \u00fcst gelimi olmas\u0131 gerekti\u011fini varsayabiliriz (bkz. Chalmers: 1996). Bu \u015fey, deneyimlerimizin benzersizli\u011fi, yani qualia<\/em> ile ili\u015fkili olmal\u0131, daha do\u011frusu buna tekab\u00fcl etmelidir. E\u011fer qualia<\/em>\u2019y\u0131 t\u00fcm\u00fcyle sa\u00e7mal\u0131k diyerek reddedersek, deneyimlerimizin do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda cevaplar talep edebiliriz. Psikoloji ve sinirbilim, beynimizin ve i\u015fleyi\u015finin anla\u015f\u0131lmas\u0131na b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r, ancak belirli fiziksel n\u00f6ral olu\u015fumlar\u0131n nas\u0131l bilin\u00e7li deneyim dedi\u011fimiz \u015feyi \u00fcretebilece\u011fini veya do\u011furabilece\u011fini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in gerekli ara\u00e7lardan yoksundur. Dahas\u0131, bunlar deneyimlerimizin (zihinsel ve benzersiz) niteli\u011fini a\u00e7\u0131klayamaz.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Baz\u0131lar\u0131, bu noktadan itibaren yakla\u015f\u0131mlar\u0131m\u0131z\u0131n iki ana y\u00f6ne ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunur: fizikalistler (materyalistler, nat\u00fcralistler ve belki de genel olarak realistler) t\u00fcm a\u00e7\u0131klamalar\u0131, tan\u0131mlamalar\u0131 ve betimlemeleri fiziksel olanla s\u0131n\u0131rland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u00d6te yandan, dualistler, fiziksel olan\u0131n \u00f6tesinde veya \u00fczerinde bir \u015feyin var oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki \u00e7e\u015fitli inan\u00e7lar\u0131n\u0131 savunurlar. Belki de hi\u00e7biri do\u011fru de\u011fildir ve bu soruya yakla\u015fman\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir yolunu bulmal\u0131y\u0131z. \u0130nsan\u0131 anlamak, zihnin ne oldu\u011funu veya ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak sorusuna. Bizler, yaln\u0131zca i\u015flevler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla tan\u0131mlan\u0131p tan\u0131mlanabilen \u00e7ok karma\u015f\u0131k varl\u0131klar m\u0131y\u0131z? Deneyimlerimiz kendimize \u00f6zg\u00fc m\u00fc, yoksa niteliksel olarak ayn\u0131 olmakla birlikte, di\u011fer beyinlere ve onlar\u0131n i\u015fleyi\u015fine ula\u015fmak ve dahil olmak i\u00e7in fiziksel s\u0131n\u0131rlamalar\u0131m\u0131z oldu\u011fundan deneyimlerimizi ba\u015fkalar\u0131yla payla\u015fma imk\u00e2n\u0131m\u0131z yok mu?<\/p>\n\n\n\n

Kant\u2019\u0131n ele\u015ftirel felsefesi bu iki y\u00f6n\u00fcn aras\u0131nda g\u00f6r\u00fclebilir. Kant\u2019a g\u00f6re m\u00fczi\u011fin bir\u00e7ok \u00f6zelli\u011fi vard\u0131r: Birincisi, matematiksel temeli<\/em>, ki bu temel sayesinde m\u00fczik de\u011fer kazan\u0131r ve genel anlamda g\u00fczel sanatlar aras\u0131nda yer alabilir. Bir di\u011feri olan ho\u015flu\u011fu<\/em> (zihni uyarmas\u0131<\/em>) nedeniyle g\u00fczel sanatlar aras\u0131nda en \u00fcst s\u0131rada yer al\u0131r (ama tahrik edici <\/em>\u00f6zelli\u011fi nedeniyle \u015fiirden sonra ikinci s\u0131raya kayar). Bir ba\u015fka \u00f6zelli\u011fi ise ge\u00e7icili\u011fidir<\/em>. Bu \u00f6zelli\u011fi sadece duygularla oynayan<\/em> do\u011fas\u0131 ile birle\u015fti\u011finde, kavramsall\u0131ktan yoksun oldu\u011fu i\u00e7in k\u00fclt\u00fcrel a\u00e7\u0131dan de\u011feri d\u00fc\u015fer. (K\u00fclt\u00fcrel kelimesi, k\u00fclt\u00fcrel olarak \u015fekillendiren, e\u011fiten olarak anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r.) Bu \u015fekilde de\u011ferlendirildi\u011finde, en alt s\u0131rada yer al\u0131r (KU: B218, 220-221). M\u00fczi\u011fin sanat olarak kendini kabul ettirdi\u011fi d\u00f6nemde, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda felsefede m\u00fczik anlay\u0131\u015f\u0131nda paradigma de\u011fi\u015fimi g\u00f6zl\u00fcyoruz. Schopenhauer\u2019in m\u00fczik anlay\u0131\u015f\u0131 Kant\u2019\u0131nkinden farkl\u0131d\u0131r. Schopenhauer\u2019\u0131n idealizmine g\u00f6re, m\u00fczik sanatlar aras\u0131nda en \u00fcst s\u0131rada yer al\u0131r (Schopenhauer: 1909: 339). Schopenhauer\u2019da \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc ve net bir m\u00fczik felsefesi ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. Kant\u2019a geri d\u00f6nersek onun karars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve teredd\u00fctlerini biraz daha belirtebiliriz. Ona g\u00f6re, m\u00fczi\u011fin nesnesi tan\u0131mlanamaz, s\u00fcreksizdir ve ge\u00e7icidir (KU, \u00a752 B213-214 ve \u00a753 B215-222); bu nedenle, m\u00fczikal ses fikri estetik bir sorun de\u011fil, ampirik bir sorun ortaya koyar. Belirli bir sese de\u011fil, genel bir olguya at\u0131fta bulunan Transandantal Estetik\u2019te (KrV, B33 vd.) ses kavram\u0131n\u0131n nereye yerle\u015ftirilebilece\u011fi a\u00e7\u0131k de\u011fildir. Kant\u2019a g\u00f6re, m\u00fczikle ortaya \u00e7\u0131kan etki<\/em> (Affekt), m\u00fczi\u011fin ge\u00e7icili\u011fi ve matematikselli\u011fi aras\u0131nda k\u00f6pr\u00fc kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

M\u00fczikal sesin nitelikleri genelle\u015ftirilemez. Genel olarak seste oldu\u011fu gibi (ki buna g\u00fcr\u00fclt\u00fc, beyaz g\u00fcr\u00fclt\u00fc, konu\u015fma ve do\u011fal sesler dahildir), m\u00fczikal ses de bir duyumdur, dolay\u0131s\u0131yla bir temsildir. Ancak, fiziksel \u00f6zelliklerine dayanarak, m\u00fczikal ses kavram\u0131, m\u00fczikal olmayan kavramlara da \u00f6nc\u00fcl\u00fck eder. \u00d6rne\u011fin, seslere isim verebiliriz; m\u00fczikal seslere de isimler verebiliriz (do, re, mi bemol, fa diyez, vb.), onlara duygulara dayanan ve hatta m\u00fczikal olmayan duyulara dayanan nitelikler atfedebiliriz (tatl\u0131, sert, vah\u015fi, yumu\u015fak), ayr\u0131ca hayvan ve insan seslerinde oldu\u011fu gibi, enstr\u00fcmanlara ki\u015filik kazand\u0131rabilirler. Her ki\u015fiyi ve hayvanlar\u0131 seslerinden ay\u0131rt edebiliriz, sazlar\u0131 da birbirinden ay\u0131rt ederiz.<\/p>\n\n\n\n

Yukar\u0131da s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m d\u00fc\u015f\u00fcnceler, kuramlar ve bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131klar\u0131n\u0131n \u00e7oklu\u011fu ve yer yer ortaya \u00e7\u0131kan \u00e7eli\u015fkili durumlara alternatif sunmak ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel gerginlikleri azaltmak ve m\u00fcmk\u00fcnse ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in yeni bir fikir \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorum: \u201em\u00fczik, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn ar\u0131 bir bi\u00e7imidir \u201c. Burada g\u00f6r\u00fc\u015f (Anschauung), Kant\u2019\u0131n transandantal idealizmindeki anlam\u0131yla anla\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu iddia, Kant\u00e7\u0131 transandantal estetik \u00e7er\u00e7evesinde kan\u0131tlanmal\u0131d\u0131r. Bunun i\u00e7in, Kant\u2019\u0131n analizlerini ve a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131 ad\u0131m ad\u0131m incelemeliyiz. \u0130ddiam Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>\u00e7er\u00e7evesinde kan\u0131tlan\u0131rsa, bu, d\u00fcnyan\u0131n m\u00fczik yoluyla alg\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da kan\u0131tlar, yani t\u00fcm bili\u015fler sadece g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn ar\u0131 bi\u00e7imleri uzay ve zaman ile de\u011fil, ayn\u0131 zamanda ar\u0131 m\u00fczik bi\u00e7imiyle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr<\/em>. Sonu\u00e7 olarak, t\u00fcm bili\u015f (insan bili\u015fselli\u011fi) m\u00fczikal bir yap\u0131ya sahip olur. Bu kan\u0131tla Kant\u00e7\u0131 transandantal esteti\u011fi geni\u015fletebiliriz. \u0130ddialar\u0131m\u0131z \u00e7a\u011fda\u015f ara\u015ft\u0131rmalar i\u00e7in ge\u00e7erli hale gelebilir. E\u011fer ba\u015far\u0131s\u0131z olursak, bu zahmetli analizimizi bir ad\u0131m daha ileri g\u00f6t\u00fcrerek, \u00f6nceki kuramlardan kavram ve fikirler \u00f6d\u00fcn\u00e7 alarak ar\u0131 m\u00fczi\u011fe yakla\u015fman\u0131n yeni yollar\u0131n\u0131 bulabiliriz. \u00d6rne\u011fin, \u015fu iddiay\u0131 s\u0131nayabiliriz: G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn ar\u0131 bi\u00e7imleri, duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n a priori  bi\u00e7imleri (temel do\u011fas\u0131) ve ko\u015fullar\u0131 oldu\u011fundan, ar\u0131 m\u00fczik, ar\u0131 zihinsel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn bi\u00e7imi veya do\u011frudan zihinsel tamalg\u0131n\u0131n (Apperzeption) bi\u00e7imi olabilir. Zihinsel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn a priori bi\u00e7imi, kendisinden ba\u015fka bir \u015fey olamaz. Zihin, kendi i\u00e7inde ve kaynak olarak kendinden alg\u0131l\u0131yorsa, yukar\u0131da ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak anlat\u0131lan deneyime ihtiyac\u0131 olmaz. Ancak Kant\u2019a g\u00f6re zihin kendi kendine alg\u0131layamaz. Bu nedenle, ar\u0131 m\u00fczi\u011fin zihinsel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn bir bi\u00e7imi ve zihinsel tamalg\u0131n\u0131n bir ko\u015fulu<\/em> oldu\u011funu s\u00f6ylemek, (duyusal) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ar\u0131 bi\u00e7imi<\/em> oldu\u011funu s\u00f6ylemekten daha do\u011fru olabilir.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Felsefe, insan\u0131n en b\u00fcy\u00fck inovasyonudur, var olmayanlar\u0131n yarat\u0131lmas\u0131, var olanlar\u0131n \u00f6tesindeki d\u00fcnyalar\u0131n somutla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. Nas\u0131l? diye sorulabilir. Burada hemen ding-an-sich<\/em> akla gelir. \u201cKendinde olan \u015fey\u201d var m\u0131d\u0131r, yok mudur? Bir varsay\u0131m (postulat) m\u0131d\u0131r? Onu biz mi yarat\u0131r\u0131z, yoksa bizden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak m\u0131 var olur? Bu sorular\u0131 burada cevaplamayaca\u011f\u0131m (Kant bunlara geni\u015f metaforik bir \u0131\u015f\u0131k tutar). Ya da \u00f6rne\u011fin, Platonik evrenselleri d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Onlar var m\u0131d\u0131r, yok mudur? Platon, evrenseller ve idealar aras\u0131ndaki fark\u0131 bize a\u00e7\u0131klar. Ona g\u00f6re idealar gerekli varl\u0131klard\u0131r, evrenseller varl\u0131k olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmemelidir. Yine de b\u00fct\u00fcn bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve var\u0131lan sonu\u00e7lar bize, yani insana aittir. \u0130dealar\u0131, bu gerekli varl\u0131klar\u0131 da asl\u0131nda bizler yaratmaktay\u0131z, ama bizden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak var olu\u015flar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve ampirik kan\u0131t\u0131m\u0131z olamamas\u0131na ra\u011fmen varl\u0131klar\u0131n\u0131 kabul edebiliriz. Tekrar soral\u0131m, idealar var m\u0131d\u0131r? Evrenseller var m\u0131d\u0131r? Platon\u2019a g\u00f6re de\u011fil, onu takip eden 2500 y\u0131l\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurup cevap vermeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m. Evet ve hay\u0131r. \u0130ki bin be\u015f y\u00fcz y\u0131ldan fazlad\u0131r metafizik tart\u0131\u015fmalar takip ediyoruz. Baz\u0131 d\u00f6nemlerde metafizi\u011fin sa\u00e7ma hatta mant\u0131ks\u0131z ve l\u00fczumsuz oldu\u011fu iddia edilmi\u015f ama g\u00fcn\u00fcm\u00fczde metafizik konumunu ve g\u00fcc\u00fcn\u00fc yitirmemi\u015ftir. Burada metafizik alt\u0131nda a priori \u00e7\u0131karsamalar akl\u0131ma geliyor. M\u00fczi\u011fin a priori niteli\u011finin oldu\u011funu, m\u00fczik yaratmak, m\u00fczi\u011fi icra etmek ve dinleyebilmek (Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2018ne g\u00f6re, bilmek ve tan\u0131mak, Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi<\/em>\u2018ne g\u00f6re yaratmak) i\u00e7in savundu\u011fum tezde ar\u0131 m\u00fczi\u011fi anlat\u0131yorum. Ar\u0131 m\u00fczik m\u00fcziksel deneyimlerimizi m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan \u00f6nc\u00fcl zihinsel yap\u0131lar i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m bir terim. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnceler somutla\u015famayacak bir alanda dolan\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Yukar\u0131daki c\u00fcmleme geri d\u00f6nersek, bir muhalifim, \u201cvar olanlar\u0131n \u00f6tesindeki d\u00fcnyalar\u0131n somutla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d fikrinin kendi i\u00e7erisinde \u00e7eli\u015fkili oldu\u011funu, belki de \u201cd\u00fc\u015f\u00fcncemde bir k\u0131sa devre\u201d oldu\u011funu s\u00f6yleyebilir. Ona \u015fu sorularla kar\u015f\u0131l\u0131k verebilirim: Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131 var olan m\u0131, yoksa var olmayan bir d\u00fcnya m\u0131? Herhangi birimiz bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131n\u0131 yaratabilir mi? Hay\u0131r. Onu yeniden yaratabilir mi? Hay\u0131r. Bu, onlar\u0131n var olmad\u0131klar\u0131 anlam\u0131na m\u0131 gelir?<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdiki zamanda, art\u0131k var olmayan d\u00fcnyalara, \u00f6rne\u011fin Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131na at\u0131fta bulunabilecek d\u00fcnyalar yaratabilirim. Bu, var olmayan bir \u015feyin somutla\u015fmas\u0131 m\u0131d\u0131r, yoksa art\u0131k var olmayan, uzun zaman \u00f6nce var olmu\u015f olan bir \u015feyin somutla\u015fmas\u0131 m\u0131d\u0131r? Belki evet, ya da belki bu, art\u0131k var olmayan d\u00fcnyayla fiziksel bir ba\u011flant\u0131s\u0131 olmayan yeni bir d\u00fcnyay\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r. Ama yine de bu d\u00fcnyalar aras\u0131ndaki korelasyon reddedilemez, peki nas\u0131l? David Chalmers\u2019\u0131n zombilerini ele alal\u0131m. Zombi d\u00fcnyas\u0131 (The Conscious Mind<\/em> kitab\u0131ndaki bir d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyi) var olmayan bir d\u00fcnyan\u0131n somutla\u015fmas\u0131 de\u011fil midir? Belki de somutla\u015fma kelimesi do\u011fru de\u011fildir, \u201cbir d\u00fcnyan\u0131n zihinsel olarak yarat\u0131lmas\u0131\u201d demek daha do\u011fru olur. Ama yaratma (zihinsel ya da fiziksel) bir t\u00fcr somutla\u015ft\u0131rma de\u011fil midir? Somutla\u015ft\u0131rma mutlaka maddeye atfedilmezse, zihinsel somutla\u015ft\u0131rma\/yaratma d\u00fc\u015f\u00fcncesi kabul edilebilir ve b\u00f6ylece sanatlarda yarat\u0131\u015f, yaratmak, sanat eserlerinin \u00f6nce zihinsel sonra fiziksel olarak ortaya \u00e7\u0131kmalar\u0131 olanakl\u0131 hale gelir.<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Hemen hemen her d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemi veya okulu, insanl\u0131\u011f\u0131n k\u00fclt\u00fcrel evriminde ve teknolojik ilerlemesinde kendini belirleyen, \u00f6nceden haz\u0131rlanmam\u0131\u015f, \u00f6nceden planlanmam\u0131\u015f kuramsalla\u015fm\u0131\u015f yap\u0131lard\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce proto-koleksiyonlar\u0131, kolektifin zihinsel eylemleri yoluyla organik olarak geli\u015fir ve \u00e7o\u011fu zaman eski yap\u0131lanmalara tepki olarak sonradan isimlendirilir. Felsefi ara\u015ft\u0131rmamda, kavramsal olarak m\u00fczisyenlerin yarat\u0131c\u0131 faaliyetlerinin karma\u015f\u0131k zihinsel yap\u0131lar\u0131n\u0131n fark\u0131na vard\u0131m. Bu faaliyetler \u00e7o\u011fu durumda i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel ve k\u0131smen bilin\u00e7sizdir ve benim m\u00fczik (yarat\u0131c\u0131) faaliyetlerimde de benzer \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fir. J\u00e1nos Boros, Felsefe Sanat\u0131<\/em>\u2019nda \u015f\u00f6yle yazar: \u201c[\u2026] yazar ve sanat\u00e7\u0131n\u0131n eylemleri mant\u0131\u011f\u0131n emrinde de\u011fildir. \u0130nsan\u0131n sanatta ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bu spontan, nedensiz-ve-mant\u0131ks\u0131z yarat\u0131\u015f gizemli, tedirgin edici, \u00fcrpertici ve muhte\u015femdir\u201d (Boros, 2020: 55). \u015eimdilerde \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m felsefe kitab\u0131mda (M\u00fczi\u011fin Metafizi\u011fi<\/em>) m\u00fczi\u011fin olgusal ve zihinsel s\u00fcre\u00e7lerde mistikle\u015ftirilmesine kar\u015f\u0131t tutumumla yukar\u0131da bahsetti\u011fim Kant\u00e7\u0131 \u00f6nerime bir \u00f6nko\u015ful s\u00fcr\u00fcyorum: m\u00fczik s\u00f6z konusu oldu\u011funda zihin-d\u00fcnya ili\u015fkisinin ger\u00e7ekle\u015febilmesi i\u00e7in bir t\u00fcr ampirist arka plan\u0131n ge\u00e7erli oldu\u011fu varsay\u0131lmal\u0131d\u0131r, bunu daha sonra zihin i\u00e7in a priori sentetik ko\u015fullarla i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7irece\u011fim. \u00d6nerim, John McDowell\u2019\u0131n Mind and World<\/em> kitab\u0131nda belirtti\u011fi gibi, \u201csundu\u011fum tabloya iyi bir giri\u015f yolu, minimal ampirizmin makul olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektir\u201d \u015feklinde kabul edilebilir (McDowell, 1996: XI).  Bu noktada, m\u00fczikle ilgili \u00e7ok say\u0131da felsefi kuram\u0131 inceleyip, ar\u0131 m\u00fczi\u011fin <\/em>ne oldu\u011funu anlamaya y\u00f6nelik yolumuzda m\u00fczikle ilgili t\u00fcm felsefi fikirleri ve kuramlar\u0131 Kant\u2019\u0131n epistemik kuram\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde kan\u0131tlayabilir veya \u00e7\u00fcr\u00fctebiliriz. Neden Kant? Kuram\u0131m\u0131n sadece esini de\u011fil, \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 ve kayna\u011f\u0131 Kant\u2019\u0131n ele\u015ftirel felsefesi oldu\u011fu i\u00e7in.<\/p>\n\n\n\n

Sonu\u00e7lar\u0131m\u0131z \u015funlardan biri olabilir: 1a) M\u00fczi\u011fin Kant\u00e7\u0131 ar\u0131 bi\u00e7imler olan zaman ve mekan\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn ar\u0131 bir bi\u00e7imi oldu\u011funu ve ba\u015fka hi\u00e7bir kuram\u0131n ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tlayabiliriz; o zaman m\u00fczik, g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn ar\u0131 bir bi\u00e7imi olarak kabul edilecektir. 1b) M\u00fczi\u011fin do\u011frudan zihinsel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ar\u0131 bir bi\u00e7imi oldu\u011funu kan\u0131tlayabiliriz; o zaman m\u00fczik, do\u011frudan zihinsel g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn ar\u0131 bir bi\u00e7imi olarak kabul edilecektir. 2) Ar\u0131 m\u00fczi\u011fin (Kant\u00e7\u0131 kuram \u00e7er\u00e7evesinde) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcz\u00fcn ar\u0131 bir bi\u00e7imi oldu\u011funu kan\u0131tlayamazsak, ar\u0131 m\u00fczi\u011fin a priori do\u011fas\u0131 hakk\u0131nda alternatif bir kuram ara\u015ft\u0131r\u0131labilir ve \u00f6nerilebilir. 3) Kar\u0131\u015f\u0131k bir sonu\u00e7 elde edersek, yani baz\u0131 kuramsal savlar ge\u00e7erli, baz\u0131lar\u0131 ise ge\u00e7ersizse, m\u00fczi\u011fin \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc bir do\u011fas\u0131 oldu\u011funu ve bir\u00e7ok \u015fekilde betimlenip, a\u00e7\u0131klan\u0131p tan\u0131mlanabilece\u011fini ve ar\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz. Bu sonu\u00e7, ar\u0131 m\u00fczik hakk\u0131nda kesin ve tatmin edici bir a\u00e7\u0131klama sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131ndan savlar\u0131n daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 incelenmesini gerektirecektir. 4) Hi\u00e7bir kuram ge\u00e7erli de\u011filse veya hi\u00e7biri kan\u0131tlanam\u0131yorsa, ba\u015fka yakla\u015f\u0131mlar, metodolojiler aranmal\u0131, geli\u015ftirilmeli ve ar\u0131 m\u00fczik i\u00e7in yeni a\u00e7\u0131klamalar ve ar\u0131 m\u00fczik \u00fczerineyeni tan\u0131mlar veya betimlemeler bulmaya \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z. B\u00f6ylece, m\u00fcziksiz neden var olamayaca\u011f\u0131m\u0131za dair deneysel olmayan bir cevap bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r, insan bili\u015fini, bilincini ve zihnini anlamaya y\u00f6nelik yeni olas\u0131l\u0131klar ve alternatifler sunabiliriz.<\/p>\n\n\n\n