Yazar: Hatice Kaya<\/p>\n\n\n\n
Kant\u2019\u0131 \u00e7o\u011fu kez \u201csaf akl\u0131n\u201d soyut d\u00fcnyas\u0131na kapanm\u0131\u015f, bedenden neredeyse azade bir filozof gibi hayal ederiz. Oysa Antropoloji<\/em>\u2019de ve hekim C. W. Hufeland\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 mektupta hipokondriyi (Alm. Grillenkrankheit) ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bi\u00e7imde tart\u0131\u015f\u0131rken, dikkatin ve iradenin bedensel duyumlar \u00fczerindeki etkisini son derece yal\u0131n ve a\u00e7\u0131k bir dille anlat\u0131r. Bu metinler, onu \u201cbedeni olmayan ak\u0131l\u201d imgesinden \u00e7\u0131kar\u0131p, kendi k\u0131r\u0131lganl\u0131klar\u0131n\u0131 tan\u0131yan ve onlarla \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 bilen bir insan olarak g\u00f6rmemizi sa\u011flar. Hipokondri Kant i\u00e7in yaln\u0131zca t\u0131bbi bir mesele de\u011fildir; hayat\u0131n ritmini, dikkatin y\u00f6n\u00fcn\u00fc ve iradenin terbiyesini ilgilendiren pratik bir sorundur. \u00dcstelik Kant (1996: 318) da bu meseleyle bizzat u\u011fra\u015fm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n\n\n\n Peki Kant\u2019\u0131n kendisi hipokondriyak m\u0131yd\u0131? Bu \u00e7arp\u0131c\u0131 sat\u0131rlar, onun bedensel yap\u0131s\u0131ndan gelen bir yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 kabul etti\u011fini g\u00f6steriyor; ama ayn\u0131 zamanda bamba\u015fka bir \u015feyi ima ediyor: dikkati ve maksimi kullanarak, bedensel bir engelin d\u00fc\u015f\u00fcnce ve eylem \u00fczerindeki h\u00fckm\u00fcn\u00fc bo\u015fa \u00e7\u0131karma tekni\u011fini. Kendini etiketlemekle yetinmek yerine, ilgilenmemeyi bilin\u00e7li bir kural h\u00e2line getiriyor. Duyum \u2014g\u00f6\u011f\u00fcsteki bask\u0131\u2014 kal\u0131yor; fakat bu duyumun yetkisi elinden al\u0131n\u0131yor. Kant\u2019\u0131n kendi ifadesiyle, \u201cbu his sanki bana ait de\u011filmi\u015f gibi\u201d dikkati ondan \u00e7evirerek zihnin s\u00fck\u00fbnetini geri kazanmak m\u00fcmk\u00fcn. B\u00f6ylece yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 kabul ederken, onun pratik etkisini idare alt\u0131na al\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n Bu tutum tekil bir itiraftan ibaret de\u011fildir; Antropoloji<\/em>\u2019de ortaya koydu\u011fu hipokondri analizinin canl\u0131 bir \u00f6rne\u011fidir. Kant hipokondriyi basit bir \u201corganik hastal\u0131k\u201d olarak de\u011fil, bir dikkat al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 olarak tasvir eder: \u0130\u00e7 duyumlara fazla odakland\u0131k\u00e7a rahats\u0131zl\u0131k b\u00fcy\u00fcr; dikkat bilin\u00e7li bi\u00e7imde ba\u015fka y\u00f6ne \u00e7evrildi\u011finde azal\u0131r. Bu nedenle hipokondri, \u00e7o\u011fu kez gizli bir hastal\u0131\u011f\u0131 ke\u015ffetmekten ziyade, hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn besledi\u011fi kuruntular\u0131 ger\u00e7ek sanma e\u011filimidir. Tedavi de ne ink\u00e2r ne de kahramanca katlanmad\u0131r; dikkatini y\u00f6netmeyi, g\u00fcndelik me\u015fguliyetleri bedensel ve zihinsel faaliyetlerin s\u0131rayla ve dengeli bir bi\u00e7imde y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc bir ritme yerle\u015ftirmeyi \u00f6\u011frenmektir.<\/p>\n\n\n\n Hufeland\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 mektup bu bak\u0131\u015f\u0131 somutla\u015ft\u0131r\u0131r. Kant burada felsefeyi yaln\u0131zca \u201cteknik\u201d bir hekimlik bilgisi gibi d\u00fc\u015f\u00fcnmez; ayn\u0131 zamanda bir ya\u015fam d\u00fczeni (diyetetik) \u00f6nerisi olarak g\u00f6r\u00fcr. Duygular\u0131 bilin\u00e7li bir kural\u0131n (maksimin) alt\u0131nda y\u00f6netmek, her derde deva de\u011fildir; ama hangi re\u00e7ete olursa olsun i\u015fe yarayabilmesi i\u00e7in neredeyse olmazsa olmaz bir ko\u015fuldur. Kant, belirli bir organik oda\u011f\u0131 olmayan kuruntular s\u00f6z konusu oldu\u011funda hekimin de\u011fil, ki\u015finin kendi d\u00fc\u015f\u00fcnme ve ya\u015fama rejiminin i\u015fe yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler ve pratik bir \u00f6neri getirir: \u201cMidenin\/ayaklar\u0131n mekanik me\u015fguliyetini, zihnin d\u00fc\u015f\u00fcnme me\u015fguliyetiyle d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcml\u00fc k\u0131lmak.\u201d Ba\u015fka deyi\u015fle, y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f, \u00e7al\u0131\u015fma, dinlenme ve sohbeti belli bir d\u00f6ng\u00fcye ba\u011flamak; yani bedensel ve zihinsel faaliyetleri bilin\u00e7li bir tempoyla s\u0131raya koymak. Bug\u00fcn buna \u201cdikkati yeniden odaklama\u201d veya \u201cdavran\u0131\u015fsal etkinlik planlama\u201d desek yeridir.<\/p>\n\n\n\n Kant\u2019\u0131n cevab\u0131 sadece psikolojik bir \u201chile\u201d de\u011fil, ayn\u0131 zamanda etik bir duru\u015ftur. Ahl\u00e2k Metafizi\u011fi<\/em>\u2019nde \u201cinsan\u0131n kendine kar\u015f\u0131 \u00f6devleri\u201dni ikiye ay\u0131r\u0131r: kendine zarar verecek \u015feylerden sak\u0131nmak (negatif) ve kendi yetilerini geli\u015ftirmek (pozitif). Bunu da iki k\u0131sa ilkeyle \u00f6zetler: \u201cdo\u011faya uygun ya\u015fa\u201d ve \u201ckendini yetkinle\u015ftir\u201d. Burada ahlaki sa\u011fl\u0131k dedi\u011fi \u015fey, t\u0131bbi bir te\u015fhis de\u011fil; ama t\u0131bb\u0131n dili Kant i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc bir benzetme kayna\u011f\u0131d\u0131r. Nas\u0131l bedensel yozla\u015fmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in bir diyet gerekliyse, ahlaki yozla\u015fmay\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in de karakteri d\u00fczenleyen bir \u201cdiyet\u201d gerekir. Bu \u00e7er\u00e7eve hipokondriye iki y\u00f6nden ba\u011flan\u0131r: Birincisi, hipokondri dikkatin yanl\u0131\u015f \u00f6rg\u00fctlenmesidir; oysa pozitif \u00f6devlerin ruhu, dikkat ve zaman\u0131 bilin\u00e7li kurallar alt\u0131nda do\u011fru \u015feylere y\u00f6neltmektir. \u0130kincisi, \u201cdo\u011faya uygun ya\u015famak\u201d ilkesi, uyku, hareket, beslenme ve zihinsel \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n s\u0131ras\u0131 gibi g\u00fcndelik rejimlerin duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczerindeki etkisine dikkat \u00e7eker. Mektuptaki bedensel-zihinsel d\u00f6ng\u00fc tam da bu y\u00fczden ahlaki bir boyut kazan\u0131r: \u00f6z-d\u00fczenleme kapasitesini g\u00fc\u00e7lendirir.<\/p>\n\n\n\n Buradan yeniden ba\u015fl\u0131ktaki soruya d\u00f6nelim: Kant hipokondriyak m\u0131yd\u0131? Kendi ifadesiyle bedensel yap\u0131s\u0131 onu bu y\u00f6nde yatk\u0131n k\u0131l\u0131yordu. Ama bu yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 bir kimlik gibi sahiplenmeyi do\u011fru bulmaz. Antropoloji<\/em> bize nedenini a\u00e7\u0131klar: Hipokondri, nesnesiz ve de\u011fi\u015fken duyumlar\u0131 hastal\u0131k hik\u00e2yesine \u00e7eviren bir dikkat ve hayal g\u00fcc\u00fc tarz\u0131d\u0131r. \u00c7are, duyumlar\u0131 b\u00fcy\u00fctmek ya da yok saymak de\u011fil; onlara kar\u015f\u0131 tutumu de\u011fi\u015ftirmektir. Kant okuma, yazma, ders verme, dostlarla g\u00f6r\u00fc\u015fme ve y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f gibi \u00f6rg\u00fctl\u00fc u\u011fra\u015flarla bu tutumu g\u00fcnl\u00fck ya\u015fama terc\u00fcme eder. Bedensel s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar de\u011fi\u015fmese bile, g\u00fcndelik hayat\u0131n terimleri bu kez kuruntular taraf\u0131ndan de\u011fil, bilin\u00e7li kurallar taraf\u0131ndan belirlenir. Bu, ink\u00e2r de\u011fil y\u00f6netimdir ve Kant\u2019\u0131n dilinde \u00f6zerkli\u011fin beden ko\u015fullar\u0131 alt\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcr h\u00e2le gelmesidir.<\/p>\n\n\n\n Bu yakla\u015f\u0131m, s\u0131k s\u0131k titizlik diye an\u0131lan d\u00fczen sevgisini de ba\u015fka bir \u0131\u015f\u0131kta g\u00f6sterir. Erken kalkmak, y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f yapmak, belirli ders saatlerine uymak, ak\u015famlar\u0131 dostlarla bulu\u015fmak\u2026 Bunlar kuru bir pedantl\u0131k de\u011fil, bilinen bir k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 yerle\u015ftirilmi\u015f kar\u015f\u0131-a\u011f\u0131rl\u0131klar gibi okunabilir. Rutin, hayat\u0131 steril k\u0131lmak i\u00e7in de\u011fil, dikkatin yeniden i\u00e7 g\u00f6zetim k\u0131skac\u0131na d\u00fc\u015fmesini engelleyecek \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir bir iskelet sunmak i\u00e7indir. Zihnin neyle me\u015fgul oldu\u011funu de\u011fi\u015ftirdi\u011finizde, duygulan\u0131m\u0131n havas\u0131 da k\u0131smen de\u011fi\u015fir. Bu y\u00fczden Kant, hipokondri\u011fin aral\u0131kl\u0131 heveslerine kar\u015f\u0131 \u201cama\u00e7l\u0131 ve do\u011fal\u201d bir ne\u015feyi \u00f6nemser; ne\u015fe yaln\u0131zca i\u00e7imizde kalmaz, ba\u015fkalar\u0131yla payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda toplumsal olarak da \u00e7o\u011fal\u0131r.<\/p>\n\n\n\n \u00d6nemli bir n\u00fcans\u0131 da ka\u00e7\u0131rmamak gerekir: Kant hi\u00e7bir yerde dikkatin organik nedeni ortadan kald\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 iddia etmez. G\u00f6\u011fs\u00fcn\u00fcn darl\u0131\u011f\u0131 baki kal\u0131r, bask\u0131 hissi de \u00f6yle. De\u011fi\u015fen, bu hissin hangi yetkiye sahip olaca\u011f\u0131d\u0131r. Onun eti\u011finde duygular pratik ak\u0131l i\u00e7in veri sa\u011flar; ama kurallara h\u00fckmedecek makam de\u011fildir. Bir duygu bu yetkiyi ele ge\u00e7irmeye kalkt\u0131\u011f\u0131nda cevap, di\u015fini s\u0131kmak veya duyumu yok saymak de\u011fil; bilin\u00e7li ilkeye ba\u011fl\u0131 yeniden y\u00f6nlendirmedir. B\u00f6ylece iradenin \u00f6nceli\u011fi korunur, bedenin talepleri de yerli yerine konur. Yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ink\u00e2r etmeden \u00fcstesinden gelme imk\u00e2n\u0131 tam da bu birinci-\u015fah\u0131s disiplininde yatar.<\/p>\n\n\n\n Sonu\u00e7 olarak \u201cKant hastal\u0131k hastas\u0131 m\u0131yd\u0131?\u201d sorusunu tersinden okumak daha do\u011fru olur: Yap\u0131 olarak buna a\u00e7\u0131k olabilir; ama pratikte hipokondriyay\u0131 reddeden bir ya\u015fam tarz\u0131 kurar. Etiket (\u00e9tiquette<\/em>) ile tutum aras\u0131ndaki fark, bu metinlerin g\u00f6be\u011findedir. Hipokondriyak g\u00fcvenlik kan\u0131t\u0131n\u0131 bekler; Kant ya\u015fam kural\u0131 ister. Hipokondriyak nabz\u0131n\u0131 izler; Kant dikkatini nereye ba\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 se\u00e7er. Ayn\u0131 beden, bu iki tutum aras\u0131nda bamba\u015fka bir hayat s\u00fcrer. Kant\u2019\u0131 b\u00f6yle okudu\u011fumuzda onu k\u00fc\u00e7\u00fcltmeyiz; tam tersine, felsefesini k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131n bilgisinden g\u00fc\u00e7 alan insani bir pratik olarak g\u00f6rmeye ba\u015flar\u0131z. Akl\u0131n \u00f6zerkli\u011fi bedeni yok sayarak de\u011fil, bedenle birlikte \u00e7al\u0131\u015farak g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olur; etik de tam burada, bir ya\u015fam ritmi ve dikkat terbiyesi olarak ete kemi\u011fe b\u00fcr\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u201cG\u00f6\u011fs\u00fcm\u00fcn yass\u0131 ve dar olu\u015fu, kalp ve akci\u011ferin hareketi i\u00e7in pek az alan b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131ndan, bende do\u011fal bir hipokondri e\u011filimi var; gen\u00e7lik y\u0131llar\u0131mda bu e\u011filim ya\u015famdan neredeyse usanma noktas\u0131na kadar vard\u0131. Ama e\u011fer bu kalp s\u0131k\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n nedeni yaln\u0131zca mekanikse bunun i\u00e7in yap\u0131lacak bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcnerek vard\u0131\u011f\u0131m sonu\u00e7, k\u0131sa s\u00fcre i\u00e7inde ona hi\u00e7 ald\u0131rmamakt\u0131.\u201d
<\/p>\n\n\n\n