{"id":10890,"date":"2025-05-17T17:24:53","date_gmt":"2025-05-17T14:24:53","guid":{"rendered":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=10890"},"modified":"2025-05-17T17:25:29","modified_gmt":"2025-05-17T14:25:29","slug":"kant-swedenborg-ve-dr-voglerin-manyetizma-tiyatrosu","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=10890","title":{"rendered":"Kant, Swedenborg ve Dr. Vogler\u2019in Manyetizma Tiyatrosu"},"content":{"rendered":"\n

Yazar: Ozan \u00c7\u0131lg\u0131n<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kant 1766 y\u0131l\u0131nda yazar ad\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, Metafizi\u011fin D\u00fc\u015fleriyle A\u00e7\u0131klamal\u0131 Bir Bilicinin D\u00fc\u015fleri<\/em> (Tr\u00e4ume eines Geistersehers, erl\u00e4utert durch Tr\u00e4ume der Metaphysik.) ba\u015fl\u0131kl\u0131 ilgin\u00e7 bir metin yay\u0131mlad\u0131. (Geisterseher terimine bilici, ruh-g\u00f6r\u00fcc\u00fc, b\u00fcy\u00fcc\u00fc gibi kar\u015f\u0131l\u0131klar veriliyor. Oysa spirit\u00fcel k\u00fclt\u00fcrde bu terimin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 mevcuttur. O da medyumdur. Bir zamanlar T\u00fcrkiye\u2019de de medyumluk pop\u00fclerdi. Medyum Memi\u015f, Medyum Keto vs.) Metni ilgin\u00e7 k\u0131lan ilk olgu yazar ad\u0131 olmaks\u0131z\u0131n yay\u0131mlanmas\u0131, ikincisi yer yer alayc\u0131 bir dile sahip \u00fcslubu, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc ise o s\u0131ra K\u00f6nigsberg’de dahi hakk\u0131nda \u00e7e\u015fitli s\u00f6ylentiler dola\u015fan \u0130sve\u00e7li spirit\u00fcel yazar Emanuel Swedenborg ile ilgili olmas\u0131yd\u0131. Swedenborg felsefe, matematik, tarih, hukuk, kimya ve ilahiyat gibi alanlarda e\u011fitim ald\u0131ktan sonra \u0130sve\u00e7\u2019e d\u00f6nm\u00fc\u015f, matematik ve mekanik alanlar\u0131ndaki ke\u015fifleriyle hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir bilimsel kariyerin sahibi olmu\u015ftu. Ayr\u0131ca maden alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla da \u00e7e\u015fitli ba\u015far\u0131lar elde etti.<\/p>\n\n\n\n

Ancak Swedenborg\u2019u Avrupa\u2019n\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerinde ve K\u00f6nigsberg\u2019de me\u015fhur k\u0131lan \u015fey bunlar de\u011fildi. 56 ya\u015f\u0131ndan sonra ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ruhsal bir k\u0131r\u0131lmayd\u0131. Swedenborg Tanr\u0131n\u0131n kendisine g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ve g\u00f6\u011f\u00fcn s\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131, ruhlarla irtibat kurdu\u011funu ve konu\u015ftu\u011funu, cennet ve cehenneme yolculuklar ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fini ve kutsal kitab\u0131n bat\u0131ni anlam\u0131na vak\u0131f oldu\u011funu iddia ediyordu. T\u00fcm bu deneyimlerini ise toplamda sekiz cildi bulan Arcana Coelestia<\/em> (G\u00f6ksel S\u0131rlar) adl\u0131 kitab\u0131nda ortay koyuyordu. Di\u011fer yandan hakk\u0131nda onu gizemli ve merak edilir bir fig\u00fcr k\u0131lan hikayeler dola\u015f\u0131yordu. Bunlardan ikisi Kant\u2019\u0131n Charlotte von Knobloch\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 1763 tarihli mektupta da ge\u00e7er. \u0130lki \u015f\u00f6yledir: Stockholm\u2019deki Hollanda b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi \u00f6l\u00fcr. \u00d6ld\u00fckten sonra bir kuyumcu b\u00fcy\u00fckel\u00e7inin e\u015fine kocas\u0131n\u0131n ona \u00f6denmemi\u015f bir borcu oldu\u011funu bildirir. B\u00fcy\u00fckel\u00e7inin e\u015fi kocas\u0131n\u0131n bu konularda gayet titiz ve dikkatli oldu\u011funu bilmesine ra\u011fmen borcun \u00f6dendi\u011fine dair herhangi bir makbuz g\u00f6steremez. Zor durumda kalan kad\u0131n Swedenborg\u2019a ba\u015fvurur ve yard\u0131m ister. Swedenborg\u2019dan \u00f6lm\u00fc\u015f kocas\u0131n\u0131n ruhuyla konu\u015fup bu konuya ili\u015fkin bir bilgi edinmesini rica eder. Swedenborg birka\u00e7 g\u00fcn sonra kad\u0131na \u00f6lm\u00fc\u015f kocas\u0131yla konu\u015ftu\u011funu ve borcun kocas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden yedi ay \u00f6nce \u00f6dendi\u011fini ve makbuzun bir dolapta oldu\u011funu s\u00f6yler. Kad\u0131n o dolab\u0131n ba\u015ftan sona tarand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve b\u00f6yle bir makbuza rastlanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eder. Swedenborg kocas\u0131n\u0131n yeri tarif etti\u011fini ve makbuzun i\u00e7inde Hollanda ile gizli yaz\u0131\u015fmalar\u0131n da bulundu\u011fu gizli bir \u00e7ekmecede oldu\u011funu s\u00f6yler. Sonu\u00e7 olarak Swedenborg\u2019un tarif etti\u011fi yerde gizli bir \u00e7ekmece bulunur ve aynen s\u00f6yledi\u011fi gibi makbuz o \u00e7ekmecede bulunur. Di\u011fer hikaye ise Stockholm\u2019de \u00e7\u0131kan bir yang\u0131nla ilgilidir. 1756 y\u0131l\u0131n\u0131n Eyl\u00fcl ay\u0131nda Swedenborg, G\u00f6teborg\u2019dad\u0131r ve bir toplulukla birlikte bir davetin i\u00e7indeyken Stockholm\u2019de tehlikeli bir yang\u0131n\u0131n \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve h\u0131zla yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Hatta yak\u0131n bir dostunun evinin yand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve alevlerin kendi evine de yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 kayg\u0131yla ekler. Oday\u0131 terk eder ve birka\u00e7 saat sonra odaya d\u00f6nerek yang\u0131n\u0131n s\u00f6nd\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc haber verir. Daha sonra Stockholm\u2019den gelen bir haberci yang\u0131nla ilgili bilgileri Swedenborg\u2019un anlat\u0131m\u0131yla birebir \u00f6rt\u00fc\u015fecek \u015fekilde a\u00e7\u0131klar. Bu tip tan\u0131kl\u0131klar ve \u015fehir efsaneleri alt\u0131nda Swedenborg fig\u00fcr\u00fc daha da gizemli ve ilgi \u00e7ekici bir vakaya d\u00f6n\u00fc\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Kant\u2019\u0131 bu fig\u00fcr ve konu hakk\u0131nda yazmaya iten kuvvet elbette \u00e7evresiydi. \u00dcniversiteden kadro alana kadar ekonomik olarak pek de refah i\u00e7inde ya\u015fayamayan Kant yedi sterlin gibi bir \u00fccreti g\u00f6zden \u00e7\u0131kararak Swedenborg\u2019un Arcana Coelestia<\/em>\u2019s\u0131n\u0131 sipari\u015f etti ve kendisinin de sak\u0131namad\u0131\u011f\u0131 bir merak duygusuyla okudu ve \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Daha sonra da k\u00fclliyat\u0131n\u0131n en ilgin\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan biri olan Bir Bilicinin D\u00fc\u015fleri<\/em>‘ni b\u00f6ylece yazm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n\n\n\n

Peki Swedenborg ger\u00e7ekten nelerden bahsediyor? \u00d6ncelikle temel motivasyonu Eski ve Yeni Ahit\u2019in zahiri anlam\u0131ndan ziyade bat\u0131ni anlam\u0131na odaklanmak gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ve kutsal metni tamam\u0131yla bu motivasyon \u00fczerinden yeniden yorumluyor. \u00d6rne\u011fin Eski Ahit\u2019te yarat\u0131l\u0131\u015f \u00f6yk\u00fcs\u00fcnde y\u0131lan meselini \u015f\u00f6yle yorumluyor Swedenborg:<\/p>\n\n\n\n

\u201cKendini sevme (\u00f6zl\u00fck sevgisi) y\u00fcz\u00fcnden, yani insanlar\u0131n kendi benliklerine duyduklar\u0131 sevgiden \u00f6t\u00fcr\u00fc, art\u0131k yaln\u0131zca duyular\u0131yla alg\u0131layabildikleri \u015feylere inanmaya ba\u015flad\u0131lar. Y\u0131lan,\u00a0duyusal benli\u011fi\u00a0(sensory self), kad\u0131n,\u00a0kendini sevmeyi\u00a0(self-love) veya benlik sevgisini, erkek ise\u00a0akli y\u00f6n\u00fc\u00a0(rational mind) temsil eder.\u201d (1)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bu asl\u0131nda yeni bir \u015fey de\u011fil. Kutsal metinlerin g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, ola\u011fan s\u00f6yleminin ard\u0131nda yatan daha derin anlam, sembol ve katmanlar\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karma gelene\u011fi \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7erisinde de baki. Bunun en radikal \u00f6rneklerinden birisini Hallac-\u0131 Mansur\u2019un Tavasin<\/em> eserinde g\u00f6r\u00fcyoruz. Ancak durumu i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lamaz hale getiren nokta Swedenborg\u2019un \u00f6znel deneyimlerini anlatt\u0131\u011f\u0131 k\u0131s\u0131mlarda ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin anlatt\u0131\u011f\u0131 deneyimlerinden birisi \u015fudur:<\/p>\n\n\n\n

\u201c\u0130nsan\u0131n beden hayat\u0131ndan sonsuzluk hayat\u0131na nas\u0131l ge\u00e7ti\u011fini, yani dirili\u015f s\u00fcrecinin mahiyetini anlatmam bana m\u00fcsaade edildi. Bunu bana i\u015fiterek de\u011fil, bizzat ya\u015fayarak g\u00f6sterdiler. Beden duyular\u0131ma kar\u015f\u0131 bir hissizlik haline indirgendim – t\u0131pk\u0131 \u00f6lmekte olan insanlar\u0131n durumuna benzer \u015fekilde. Ancak i\u00e7sel ya\u015fam\u0131m bozulmadan kald\u0131; d\u00fc\u015f\u00fcnme g\u00fcc\u00fcm\u00fc korudum, ya\u015fam i\u00e7in yeterli olan nefesi almaya devam ettim ve sonunda sessiz bir nefesle, \u00f6len ve diriltilen ki\u015filerin ba\u015f\u0131na gelenleri alg\u0131lay\u0131p hat\u0131rlayabileyim diye bu durumu ya\u015fad\u0131m. G\u00f6ksel melekler, kalbin civar\u0131n\u0131 i\u015fgal ederek orada haz\u0131r bulunuyorlard\u0131. \u00d6yle ki, kalp bak\u0131m\u0131ndan onlarla birle\u015fmi\u015f gibiydim. Sonunda, birka\u00e7 saat boyunca bana neredeyse yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcnce ve onun getirdi\u011fi alg\u0131 kald\u0131. B\u00f6ylece, ruhlar d\u00fcnyas\u0131ndaki ruhlarla olan ba\u011flant\u0131mdan uzakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131m. Onlar, bedensel ya\u015famdan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131m\u0131 san\u0131yorlard\u0131. Kalp b\u00f6lgesini kaplayan g\u00f6ksel meleklere ek olarak, ba\u015f\u0131m\u0131n yan\u0131nda oturan iki melek daha vard\u0131. Ve bana, bunun herkes i\u00e7in b\u00f6yle oldu\u011fu g\u00f6sterildi. Ba\u015f\u0131mda oturan melekler tamamen sessizdi, d\u00fc\u015f\u00fcncelerini yaln\u0131zca y\u00fcz ifadeleriyle iletiyorlard\u0131. \u00d6yle ki, adeta \u00fczerime ba\u015fka bir y\u00fcz giydirildi\u011fini hissedebiliyordum – hatta iki y\u00fcz, \u00e7\u00fcnk\u00fc iki melek vard\u0131. Melekler, y\u00fczlerinin kabul edildi\u011fini alg\u0131lad\u0131klar\u0131nda, art\u0131k insan\u0131n \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlarlar. Y\u00fczleri tan\u0131nd\u0131ktan sonra, a\u011f\u0131z b\u00f6lgesinde baz\u0131 de\u011fi\u015fiklikler olu\u015fturdular ve b\u00f6ylece d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ilettiler. Zira g\u00f6ksel meleklerin a\u011f\u0131z b\u00f6lgesi \u00fczerinden konu\u015fmas\u0131 gelenekseldir ve onlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnsel konu\u015fmalar\u0131n\u0131 alg\u0131lamama izin verildi. T\u0131pk\u0131 mumyalanm\u0131\u015f bir cesedin kokusu gibi aromatik bir koku alg\u0131land\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc g\u00f6ksel melekler haz\u0131r bulundu\u011funda, ceset kokusu aromatikmi\u015f gibi hissedilir; bu koku k\u00f6t\u00fc ruhlar taraf\u0131ndan alg\u0131land\u0131\u011f\u0131nda, onlar\u0131n yakla\u015fmas\u0131n\u0131 engeller. Bu arada, kalp b\u00f6lgemin g\u00f6ksel meleklerle \u00e7ok s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde birle\u015fmi\u015f halde tutuldu\u011funu hissettim; bu durum, nab\u0131z at\u0131\u015f\u0131mdan da belli oluyordu. Bana insan\u0131n \u00f6l\u00fcm an\u0131nda besledi\u011fi dindar ve kutsal d\u00fc\u015f\u00fcnceler i\u00e7inde melekler taraf\u0131ndan tutuldu\u011fu \u00f6\u011fretildi. Ayr\u0131ca \u015fu da \u00f6\u011fretildi: \u00d6lmekte olanlar genellikle sonsuz ya\u015fam\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, nadiren kurtulu\u015f ve mutlulu\u011fu; bu y\u00fczden melekler onlar\u0131 sonsuz ya\u015fam d\u00fc\u015f\u00fcncesinde tutar. Bu d\u00fc\u015f\u00fcncede, g\u00f6ksel melekler ayr\u0131lmadan \u00f6nce onlar taraf\u0131ndan uzunca bir s\u00fcre tutulurlar. Diriltilenler, kendileriyle daha sonra ili\u015fkilendirilecek olan ruhani meleklere b\u0131rak\u0131l\u0131r. Bu s\u0131rada, bedende ya\u015f\u0131yor olduklar\u0131na dair silik bir fikirleri vard\u0131r.\u201d (2)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bu uzun al\u0131nt\u0131 i\u00e7in okuyucunun aff\u0131na s\u0131\u011f\u0131n\u0131yorum ancak Swedenborg\u2019un kendisine tayin etti\u011fi konumun \u00f6znel ve psikolojik tasvirini vermek i\u00e7in bu gerekliydi. Bug\u00fcn bize b\u00f6yle bir deneyimi anlatan bir insanla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda otomatik olarak onun \u015fizofrenik bir k\u0131r\u0131lma ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr ve profesyonel destek almas\u0131 gerekti\u011fi kanaatine var\u0131rd\u0131k. De\u011fil mi ki Instagram\u2019da peygamberli\u011fini ilan eden kad\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde hafif bir g\u00fcl\u00fcmsemeye kap\u0131lmaktan kendimizi alam\u0131yoruz?<\/p>\n\n\n\n

Peki Kant neden Swedenborg \u00fczerine bir yaz\u0131 kaleme almaya karar verdi? Bunu yapmaktaki amac\u0131 neydi? Ve bunun temelinde yatan tek motivasyon \u00e7evresinin onu zorlamas\u0131 ya da Swedenborg hakk\u0131nda duydu\u011fu hikayelere kar\u015f\u0131 bir ilgi duymas\u0131n\u0131 engelleyememesi miydi? \u00a0Asl\u0131nda Kant\u2019\u0131n temel motivasyonu metafizi\u011fin ba\u015f\u0131m\u0131za a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 belalar\u0131n yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru seyreden hareketinde alm\u0131\u015f oldu\u011fu trajik bi\u00e7imi bize g\u00f6stermekten ibaretti. \u201cD\u00fcnyada maddi olmayan varl\u0131klar\u0131n bulundu\u011funu iddia etmeye ve ruhumu da bu varl\u0131klar\u0131n s\u0131n\u0131f\u0131na sokmaya \u00e7ok e\u011filimli oldu\u011fumu itiraf ediyorum\u201d (3)<\/em> diyordu Kant yaz\u0131s\u0131nda. Asl\u0131nda bu e\u011filim zaten SAE<\/em>\u2019nin \u00f6ns\u00f6z\u00fcnde s\u00f6yledi\u011fi gibi akla da i\u00e7kin bir e\u011filim de\u011fil miydi? Garip bir akl\u0131m\u0131z var. Bu ak\u0131l cevaplamaya kapasitesinin yetmeyece\u011fi sorular sormaya \u00e7ok merakl\u0131. \u00dcstelik bu sorular bizzat onun do\u011fas\u0131ndan \u00e7\u0131k\u0131yor. Asl\u0131nda bu, akl\u0131n a\u015fk\u0131nl\u0131k d\u00fczlemi dolay\u0131m\u0131yla \u015fizofrenik yar\u0131lmas\u0131n\u0131 temsil ediyor. Ak\u0131l neden cevaplamaya g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yetmedi\u011fi sorular\u0131 \u00fcreten bir do\u011faya sahip? E\u011fer zaten bu sorular akl\u0131m\u0131z\u0131n do\u011fal yap\u0131s\u0131n\u0131n bir uzant\u0131s\u0131ysa bundan neden rahats\u0131z olal\u0131m? Sorar\u0131z ve cevaplayamay\u0131z olur biter. Ancak Kant g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcnden daha realist ve pragmatisttir. Akl\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131n verdi\u011fi bu sorulardan rahats\u0131z de\u011fildir. Bu sorulara yan\u0131t verme kapasitemizin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131na var\u0131lmamas\u0131ndan rahats\u0131zd\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc soruyu sorabiliyorsak yan\u0131t\u0131 da verebilece\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Ancak bu d\u00fc\u015f\u00fcnce bizi sonu\u00e7 alamayaca\u011f\u0131m\u0131z a\u015fk\u0131nl\u0131k d\u00fczleminde oyalamakta ve bize enerji ve vakit kaybettirmektedir. Kant denemelerin sonu\u00e7 vermesini ister. \u0130\u015f yapmak ister. Hayat\u0131n ve varolu\u015fun i\u00e7ine anlaml\u0131 ve somut katk\u0131lar sunabilecek bir felsefi pratik ister.<\/p>\n\n\n\n

Bir Bilicinin D\u00fc\u015fleri<\/em> metni iki k\u0131s\u0131mdan olu\u015fur. Dogmatik olan birinci k\u0131s\u0131m ve tarihsel olan ikinci k\u0131s\u0131m. Dogmatik olan birinci k\u0131s\u0131m asl\u0131nda temel olarak ruh kavram\u0131 \u00fczerinden geli\u015fen bir ele\u015ftirel s\u00f6ylemi ortaya koymaktad\u0131r. \u00d6yle ya Swedenborg ruhlarla ileti\u015fim halinde oldu\u011funu iddia etmektedir. Burada s\u00f6z\u00fc edilen ruh kavram\u0131n\u0131n temeli neye dayanmaktad\u0131r? G\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda ve dahi felsefi terminolojide rahat\u00e7a zikretti\u011fimiz bu s\u00f6zc\u00fck \u00fczerine refleksiyonda bulunursak onun neli\u011fiyle ilgili tatmin edici bir a\u00e7\u0131klama sunabilir miyiz?<\/p>\n\n\n\n

Kant\u2019a g\u00f6re akademide ‘bilmiyorum’ s\u00f6z\u00fc pek duyulmaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc akademide bir uzla\u015fma tesis edilmi\u015ftir. Bu uzla\u015fma da cevaplanmas\u0131 zor sorulardan de\u011fi\u015fken anlaml\u0131 kelimeler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla (belki akademik diskuru kastediyordur) uzak durmay\u0131 ifade eder. Ve derler ki ruh ak\u0131l sahibi varl\u0131kt\u0131r (ein Wesen, welches Vernunft hat). Ancak bu seferde ruhsal bir varl\u0131\u011f\u0131n ne oldu\u011fuyla ilgili bir soru ortaya \u00e7\u0131kar. Kant asl\u0131nda bu konuda ele\u015ftiriye do\u011fru giden hatta keskinle\u015fti\u011finin a\u00e7\u0131k izlerini sunmaktad\u0131r. Nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek d\u00fc\u015f\u00fcnelim ruhsal bir varl\u0131\u011f\u0131 yine de maddi dolay\u0131m olmadan tasar\u0131mlayamay\u0131z. En basitinden bir hayalet tasar\u0131m\u0131 bile maddenin i\u00e7ine girilmezlik, diren\u00e7, etki-tepki \u00f6zelliklerinden m\u00fcnezzeh olsa dahi sanki yine bir maddi varl\u0131km\u0131\u015f gibi uzamda hareket halinde olan, fig\u00fcr\u00fc (dolay\u0131s\u0131yla yer kaplamas\u0131) olan bir varl\u0131km\u0131\u015f gibi olu\u015fturulur. SAE<\/em>\u2019den hat\u0131rlayal\u0131m. Hi\u00e7bir zaman bir uzay\u0131n\/uzam\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tasar\u0131mlayamay\u0131z. Uzayda t\u00fcm nesnelerin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tasarlar\u0131z ama uzay\/uzam tasar\u0131m\u0131 hep temelde kal\u0131r. \u00d6rne\u011fin bilim bize bug\u00fcn evrenin olu\u015fumuyla ilgili b\u00fcy\u00fck patlama teorisini beyan etmektedir. B\u00fcy\u00fck patlamadan \u00f6nce ne oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ister sonsuz bir karanl\u0131k, ister kesif bir hi\u00e7lik d\u00fc\u015f\u00fcnmeye \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m zihnimiz yine de bu d\u00fc\u015f\u00fcnceleri bir uzamsall\u0131k formu i\u00e7inde tasar\u0131mlayacakt\u0131r. Bundan dolay\u0131 maddeden istedi\u011fi gibi ba\u011f\u0131ms\u0131z olan bir hayalet tasar\u0131m\u0131 bile t\u0131pk\u0131 madde gibi bir uzamsall\u0131k formu i\u00e7inde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr \u201cve matematik\u00e7ilerin genel olarak Leibniz\u2019in Monad\u2019lar\u0131n\u0131 kabullenmekte zorlanmas\u0131n\u0131n temel nedeni\u201d<\/em> der Kant, \u201cbunlar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck birer topak olarak tasavvur etmeden duramamalar\u0131d\u0131r\u201d. (4)<\/em> Kant\u2019a g\u00f6re ruh kavram\u0131 deneyim kavramlar\u0131ndan soyutlama yoluyla elde edilemez. \u00d6yle olsayd\u0131 kavramla ilgili duyular\u0131n bize sundu\u011fu verileri maddi nesnelerden ay\u0131rt edebilme olana\u011f\u0131na sahip olurduk. (5) Bunlar sinsi, ka\u00e7amak (erschlichen) kavramlard\u0131r. \u00d6rt\u00fck ve karanl\u0131k \u00e7\u0131kar\u0131mlardan elde edilir. Kant\u2019\u0131n olanakl\u0131 deneyime ili\u015fkin konsantrasyonu burada kilit rol oynamaktad\u0131r. Temelde s\u00f6ylemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u015fey de ruh gibi bir kavram\u0131 ne olursa olsun deneyim i\u00e7eri\u011fine d\u00f6n\u00fck gizli bir angajmana sahip olamadan kuramayaca\u011f\u0131m\u0131zd\u0131r. Bundan dolay\u0131 ruhlar d\u00fcnyas\u0131na ili\u015fkin herhangi bir g\u00f6zlem ya da deney verisine sahip olamay\u0131z. <\/p>\n\n\n\n

Kant tarihsel olan ikinci k\u0131s\u0131mda Swedenborg\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcncelerini \u00f6zetler. Ancak fikrini de a\u00e7\u0131k\u00e7a beyan eder. Swedenborg\u2019un eseri bo\u015ftur ve i\u00e7inde ak\u0131l denen \u015feyden eser yoktur. (6) Ortaya \u00e7\u0131kan \u015fey yaln\u0131zca akl\u0131n spek\u00fclatif sa\u00e7mal\u0131klar\u0131d\u0131r. Kant\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck bir merakla ve kendisi i\u00e7in l\u00fcks say\u0131labilecek bir mebla\u011f\u0131 g\u00f6zden \u00e7\u0131kararak ald\u0131\u011f\u0131 Swedenborg\u2019un eserini okudu\u011funda b\u00f6yle bir sonuca varaca\u011f\u0131 asl\u0131nda ba\u015ftan belli de\u011fil midir? Yine de soruyoruz. T\u00fcm bu spek\u00fclatif sa\u00e7mal\u0131klara kar\u015f\u0131n yine de bu metni yazmas\u0131n\u0131n temel nedeni nedir? Temel nedeni \u015f\u00f6yle bir imad\u0131r: \u201cK\u0131z\u0131m sana s\u00f6yl\u00fcyorum gelinim sen anla<\/p>\n\n\n\n

Burada gelin metafiziktir. Yani akl\u0131n spek\u00fclatif kullan\u0131m\u0131nda kendisine s\u0131n\u0131r tayin edemeyen ve a\u015fk\u0131nl\u0131k d\u00fczleminde at ko\u015fturmaktan kendisini alamayan metafizik. Ak\u0131l hayalcileriyle duyu hayalcileri belli bir akrabal\u0131k ili\u015fkisi i\u00e7indedir der Kant. Burada duyu hayalcisi Swedenborgdur peki ak\u0131l hayalcileri kimdir, Kant\u2019tan dinleyelim: “\u00d6rne\u011fin Wolff taraf\u0131ndan pek fazla deneyim malzemesi kullan\u0131lmadan, uydurmaca kavramlarla in\u015fa edilmi\u015f \u015feylerin d\u00fczenini, ya da Crusius taraf\u0131ndan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilen ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyen, hakk\u0131ndaki birka\u00e7 laf\u0131n sihirli g\u00fcc\u00fc sayesinde yoktan imal edilen sistemi, r\u00fcyetlerindeki (bakma, g\u00f6rme) b\u00fct\u00fcn \u00e7eli\u015fkilere ra\u011fmen mazur g\u00f6rece\u011fiz, ta ki bu beyler d\u00fc\u015flerinden uyanana kadar.\u201d (7)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Kant\u00e7\u0131 ele\u015ftirinin \u00f6z\u00fc a\u015fk\u0131nl\u0131k d\u00fczlemine kar\u015f\u0131 giri\u015filen radikal bir ter\u00f6r sald\u0131r\u0131s\u0131d\u0131r. Akl\u0131 ter\u00f6rize etmeden a\u015fk\u0131nl\u0131k d\u00fczlemiyle metafizik aras\u0131nda kurulmu\u015f olan suni denge sars\u0131lamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc ele\u015ftiri \u00f6ncesi d\u00f6neme ait bu metinde bile Kant metafizi\u011fi insan akl\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n bilimi olarak belirlemi\u015ftir. Kant\u00e7\u0131 ele\u015ftiri a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 onun ayna tersi olan i\u00e7kinlik d\u00fczlemiyle \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fmaz. Felesefe tarihinde a\u015fk\u0131nl\u0131k d\u00fczlemine d\u00f6n\u00fck m\u00fcdahaleler mevcuttur. En bariz \u00f6rne\u011fi Spinozac\u0131 i\u00e7kinlik d\u00fczlemidir. Spinoza a\u015fk\u0131nsal d\u00fczlemdeki Tanr\u0131 tasar\u0131m\u0131n\u0131 onu evren ya da do\u011fan\u0131n i\u00e7kinlik d\u00fczlemine geri \u00e7ekerek \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ancak evrene i\u00e7kin olan bir Tanr\u0131yla a\u015fk\u0131n olan bir Tanr\u0131 aras\u0131nda tanr\u0131bilim a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6zce bir fark var m\u0131d\u0131r? Nedenlerin geriye ve ileriye do\u011fru sonsuzca ak\u0131\u015f\u0131 ba\u011flam\u0131nda i\u00e7kinle\u015fmi\u015f bir Tanr\u0131 bu sonsuzca ak\u0131\u015f\u0131n bizzat kendisi olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan a\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa gizli bir g\u00f6ndermede bulunmaz m\u0131? Collingwood \u201cDo\u011fa Tasar\u0131m\u0131\u201d adl\u0131 eserinde Platoncu form kavram\u0131n\u0131 ele al\u0131rken bu durumu \u00e7ok g\u00fczel g\u00f6stermi\u015ftir. Formlar\u0131n pay alma (\u039c\u03b5\u03c4\u03ad\u03c7\u03b5\u03b9\u03bd) ya da taklit (\u039c\u03af\u03bc\u03b7\u03c3\u03b9\u03c2) \u00fczerinden a\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa ya da i\u00e7kinli\u011fe g\u00f6nderimde bulunmas\u0131 Collingwood\u2019a g\u00f6re birbirlerini i\u00e7erirler. Bunu da \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131klar:<\/p>\n\n\n\n

\u201cBir \u015feyin bir bi\u00e7imi \u2018taklit etti\u011fini\u2019 s\u00f6yl\u00fcyorsan\u0131z, bi\u00e7imin \u015feyin i\u00e7inde de\u011fil d\u0131\u015f\u0131nda oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorsunuz demektir. Ama \u015fey ile onun taklit etti\u011fi bi\u00e7imin ortak bir \u015fey ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6ylemi\u015f oluyorsunuz; \u00e7\u00fcnk\u00fc hi\u00e7bir \u015fey herhangi bir ba\u015fka \u015feyi o \u015feyle ortak bir \u015fey ta\u015f\u0131madan taklit edemez. \u2018Ortak olarak ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131\u2019, \u2018payla\u015ft\u0131klar\u0131\u2019 bir \u015feydir. \u00d6rne\u011fin, k\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131n g\u00fcller aras\u0131nda payla\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, onun tekil ve b\u00f6l\u00fcnmez bir \u015fey, d\u00fcnyadaki b\u00fct\u00fcn g\u00fcllerden ba\u011f\u0131ms\u0131z, ana\u00f6rnek olarak bir k\u0131rm\u0131z\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorsan\u0131z, belli bir g\u00fcl ile bu ana\u00f6rnek k\u0131rm\u0131z\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi, g\u00fcl\u00fcn k\u0131rm\u0131z\u0131y\u0131 \u2018taklit etti\u011fini\u2019 s\u00f6yleyerek betimleyeceksiniz. Ama bir g\u00fcl\u00fcn k\u0131rm\u0131z\u0131y\u0131 nas\u0131l taklit edebildi\u011fini sordu\u011funuzda, bunu \u015f\u00f6yle yan\u0131tlaman\u0131z gerekecektir: \u2018Kendine ait bir renk, yani k\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131n bir taklidi olabilmesi i\u00e7in k\u0131rm\u0131z\u0131ya yeterince benzeyen bir renk ta\u015f\u0131makla\u2019. Ne kadar benzemesi gerekti\u011fini sordu\u011funuzda da bunu \u015f\u00f6yle yan\u0131tlaman\u0131z gerekir: \u2018K\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131n k\u0131rm\u0131z\u0131ya benzedi\u011fi kadar\u2019. G\u00fcl yaln\u0131zca kendisinde k\u0131rm\u0131z\u0131 bulundu\u011fu i\u00e7in k\u0131rm\u0131z\u0131y\u0131 taklit edebilir. \u0130\u00e7kinlik a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7erirken, a\u015fk\u0131nl\u0131k da i\u00e7kinli\u011fi i\u00e7erir.\u201d (8)<\/em><\/p>\n\n\n\n

Bundan dolay\u0131 Kant\u00e7\u0131 ele\u015ftirinin a\u015fk\u0131nl\u0131k d\u00fczlemine d\u00f6n\u00fck \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc bir i\u00e7kinlik d\u00fczlemi de\u011fildir. Halihaz\u0131rda \u00f6zneye i\u00e7kin bir yap\u0131 olan akl\u0131n kendisine dayanarak ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi s\u0131n\u0131r a\u015f\u0131m\u0131na d\u00f6n\u00fck bir sa\u011falt\u0131m olarak a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc Kant\u00e7\u0131 ele\u015ftiri b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir i\u00e7kinlik d\u00fczlemine geri \u00e7ekilmeyi de\u011fil (\u00e7\u00fcnk\u00fc bu a\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa gizli bir g\u00f6nderimde bulunurdu) bir s\u0131n\u0131rbilim<\/em> olarak -\u00f6znellik a\u00e7\u0131s\u0131ndan- s\u0131n\u0131r\u0131n neli\u011fine d\u00f6n\u00fck bir a\u00e7\u0131l\u0131m sergileme \u00e7abas\u0131d\u0131r. S\u0131n\u0131rbilim<\/em> olarak ele\u015ftiri s\u0131n\u0131r koyma probleminden ziyade s\u0131n\u0131r\u0131n neli\u011fi \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnen ve s\u0131n\u0131r tayin etmeyi bu nelik \u00fczerinden belirlemeye \u00e7al\u0131\u015fan bir y\u00f6nteme i\u015faret etmektedir. Kant\u2019\u0131n belirledi\u011fi ilk s\u0131n\u0131r olanakl\u0131 deneyim s\u0131n\u0131r\u0131 olmu\u015ftur. Akl\u0131n bu s\u0131n\u0131r\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7en yap\u0131sall\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorun etmi\u015f ve bu s\u0131n\u0131r\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7ilmesine izin vermeyecek olan ko\u015fullar\u0131 netle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bunu da klasik felsefenin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6zneyi i\u00e7eriklendirerek de\u011fil tersine \u00f6zneyi i\u00e7erik \u00f6ncesi bi\u00e7imselli\u011finde ve bu bi\u00e7imselli\u011fin deneyimden ba\u011f\u0131ms\u0131z ko\u015fullar\u0131nda ke\u015ffederek ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

Bir Bilicinin D\u00fc\u015fleri<\/em> metnini \u00f6nemli k\u0131lan olgu da tam da bu s\u00f6ylenenler \u00fczerinden Kant\u2019\u0131n att\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7\u0131\u011fl\u0131k olmas\u0131d\u0131r. \u00c7\u0131\u011fl\u0131k metaforunu Deleuze\u2019den al\u0131yorum. Deleuze bu metaforu Leibniz derslerinde kullan\u0131r. \u201cT\u00fcm do\u011fru \u00f6nermeler analitiktir\u201d form\u00fclasyonunu Leibniz\u2019in \u00e7\u0131\u011fl\u0131\u011f\u0131 olarak betimler. Asl\u0131nda bunu her okudu\u011fumda b\u0131y\u0131k alt\u0131ndan bir g\u00fclme al\u0131r beni. Perukas\u0131 ve o ceberut y\u00fcz\u00fcyle Leibniz\u2019i akl\u0131n\u0131za getirin ve sonra da onun bir \u00e7\u0131\u011fl\u0131k att\u0131\u011f\u0131n\u0131. Leibniz \u00e7\u0131\u011fl\u0131k atmaz bana g\u00f6re, atsa atsa bir tokat atar. Ancak Kant\u2019\u0131n bu metni ger\u00e7ekten ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131 ak\u0131l hayalcileri olan metafizik yap\u0131 i\u015f\u00e7ilerine d\u00f6n\u00fck bir \u00e7\u0131\u011fl\u0131kt\u0131r. \u00a0<\/p>\n\n\n\n

Bunu her d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcmde Ingmar Bergman\u2019\u0131n 1958 yap\u0131m\u0131 Magician<\/em> (Ansiktet) filmi akl\u0131ma gelir. Film Dr. Vogler\u2019in manyetik sa\u011fl\u0131k tiyatrosuyla ilgilidir. Dr. Vogler\u00a0ve onun\u00a0“Manyetizma Tiyatrosu”, ger\u00e7ek Avrupa tarihindeki\u00a0mesmerizm (hayvansal manyetizma) g\u00f6sterileri, hipnotizmac\u0131lar ve gezici ill\u00fczyonist topluluklar\u00a0ile b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr. Ancak Dr. Vogler ve ekibinin ba\u015f\u0131 derttedir. Polis taraf\u0131ndan aranmaktad\u0131rlar ve ba\u015fkente (Stockholm) giri\u015f yapmak \u00fczeredirler. Zaten ba\u015fkente giri\u015f s\u0131ras\u0131nda polis taraf\u0131ndan al\u0131konurlar ve konsolos Egerman\u2019\u0131n evine g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcrler. Konsolos ve e\u015fi ruhani konulara ilgi duymaktad\u0131rlar. Onlar\u0131 kar\u015f\u0131layanlar aras\u0131nda ayr\u0131ca polis m\u00fcd\u00fcr\u00fc ve t\u0131bbi meclis \u00fcyesi hekim Vergerus vard\u0131r. Hikayenin ana \u00e7eli\u015fkisi de Vergerus \u00fczerine kuruludur. Zira Vergerus bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnceye sonuna kadar sahip bir pozitivisttir. Ve manyetik sa\u011fl\u0131k tiyatrolar\u0131n\u0131n bilimsel k\u0131l\u0131f i\u00e7erisinde g\u00f6r\u00fcnen bir \u015farlatanl\u0131k oldu\u011funu savunmaktad\u0131r (\u00e7\u00fcnk\u00fc hastalar\u0131 \u00e7e\u015fitli y\u00f6ntemlerle tedavi ettiklerini iddia ediyorlard\u0131).<\/p>\n\n\n\n

Dr. Vogler\u2019in g\u00f6sterilerinin zarars\u0131z oldu\u011funa h\u00fckmeden polis \u015fefi konsolos Egerman\u2019\u0131n evinde bir nevi kontrol i\u00e7in \u00f6zel bir g\u00f6steri yapacaklar\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Manyetizma tiyatrosu ertesi g\u00fcn g\u00f6sterisini icra eder. Ancak topluluk numaralar\u0131n alt\u0131nda yatan ger\u00e7ekleri if\u015fa ederek tiyatroyla dalga ge\u00e7mektedir. G\u00f6sterinin son numaras\u0131 g\u00f6r\u00fcnmez zincirdir. Bunun i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc birini talep ederler. Konsolos evin kahyas\u0131 Antonson\u2019a bu g\u00f6steriye kat\u0131lmas\u0131n\u0131 emreder. Ba\u015ftan beri bu gruptan ho\u015flanmayan Antonson zoraki kabul eder. Antonson\u2019u g\u00f6r\u00fcnmez zincirlerle ba\u011flarlar ve ilgin\u00e7 bir \u015fekilde o da etki alt\u0131na girerek sanki zincirlerle ba\u011flanm\u0131\u015f gibi hareket eder. Kendinden ge\u00e7en kahya tam numara sonland\u0131\u011f\u0131 anda Dr. Vogler\u2019in bo\u011faz\u0131na sald\u0131r\u0131r ve onu \u00f6ld\u00fcr\u00fcr. Vogler\u2019in otopsisini ger\u00e7ekle\u015ftirmek \u00fczere hekim Vergerus g\u00f6revlendirirlir ve tavan aras\u0131nda otopsisini yapmaya ba\u015flar. Ancak otopsi s\u0131ras\u0131nda tavan aras\u0131nda paranormal aktiviteler tezah\u00fcr etmeye ba\u015flar. Kendi kendine \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flayan saatler, masadan bir anda d\u00fc\u015fen ka\u011f\u0131tlar, masaya kendi kendine ili\u015fen kesik bir el. Hekim tavan aras\u0131n\u0131n s\u0131cak oldu\u011funu ve ge\u00e7ici bir rahats\u0131zl\u0131k ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kendisine s\u00f6yleyerek durumu a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Tavan aras\u0131n\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ama kap\u0131 kilitlidir. Aynaya bakar ve aynada kendisinin d\u0131\u015f\u0131nda bir insan sureti belirir. Cesede bakar ve g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc yere d\u00fc\u015fer. Sonra gizemli bir ayak g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ezer. Hekim hala kendisine ak\u0131lc\u0131 bir a\u00e7\u0131klama yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu ya bir r\u00fcyad\u0131r ya da hislerini kaybetmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Anla\u015f\u0131lmaz bir bi\u00e7imde sa\u011fduyusunu kaybetmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r ve kendisine kendisini toparlamas\u0131n\u0131 telkin eder. \u00d6zetle paranormal aktiviteler t\u00fcm h\u0131z\u0131yla devam eder ve en sonunda hekimin kar\u015f\u0131s\u0131na birisi \u00e7\u0131kar. G\u00f6zl\u00fckleri olmayan hekim deh\u015fete d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f bir \u015fekilde yerde s\u00fcr\u00fcnerek \u00fczerine y\u00fcr\u00fcyen bu insandan ka\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve en sonu merdivenlerden d\u00fc\u015ferek tavan aras\u0131n\u0131n kap\u0131s\u0131nda \u00e7\u0131\u011fl\u0131k atmaya ba\u015flar.<\/p>\n\n\n\n

Asl\u0131nda t\u00fcm bu numara Dr. Vogler\u2019in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 bir oyundur. G\u00f6steri s\u0131ras\u0131ndaki olaydan ortaya \u00e7\u0131kan kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131kla yerine ba\u015fka birisini koymu\u015ftur. Eski bir tiyatro oyuncusu, hasta ve alkolik. O da gizlice konsolosun evine gelmi\u015f ve \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Tek iste\u011fi bedenini par\u00e7a par\u00e7a edecek bir b\u0131\u00e7akt\u0131r. Dr. Vogler s\u00fcrekli peruk ve takma sakal takt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hekim onu tan\u0131mam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak olay\u0131n sonunda vogler\u2019e buraya yaln\u0131zca \u00f6l\u00fcm korkusu getirdiniz ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil der.<\/p>\n\n\n\n

Buradaki \u00e7\u0131\u011fl\u0131k manidard\u0131r. T\u00fcm bilimsel ve pozitivist anlay\u0131\u015f\u0131na ra\u011fmen hekim nesnel ve me\u015fru bir a\u00e7\u0131klama bulamay\u0131nca deh\u015fet duygusuna kap\u0131lmaktan kendini alamam\u0131\u015f ve \u00e7\u0131\u011fl\u0131k \u00e7\u0131\u011fl\u0131\u011fa kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bergman pozitivizme \u00e7\u0131\u011fl\u0131k att\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Kant\u2019\u0131n Bir Bilicinin D\u00fc\u015fleri<\/em> arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla att\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131\u011fl\u0131k ise ruhlardan ya da hayaletlerden dolay\u0131 ortaya \u00e7\u0131kan bir korku duygusunun \u00e7\u0131\u011fl\u0131\u011f\u0131 de\u011fildir. Metafizi\u011fin spek\u00fclasyon arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla asl\u0131nda Swedenborg\u2019un yapt\u0131\u011f\u0131na e\u015f de\u011fer bir i\u015f yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015fan bir \u00e7\u0131\u011fl\u0131kt\u0131r. Ruhlarla konu\u015fmakla olanakl\u0131 deneyimin \u00f6tesindeki kavramlarla i\u015f g\u00f6rmek aras\u0131nda asl\u0131nda \u00f6zce bir fark olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmaya \u00e7al\u0131\u015fan bir \u00e7\u0131\u011fl\u0131k.<\/p>\n\n\n\n

Eminim Kant, Dr. Vogler\u2019in manyetizma tiyatrosunun g\u00f6sterilerini izlerken \u00e7ok e\u011flenirdi. Ve yap\u0131lan numaralar\u0131n ard\u0131 arkas\u0131n\u0131 sorgulamadan onlardan keyif almaya bakard\u0131. Ama konu metafizi\u011fin i\u015f g\u00f6rebilece\u011fimiz bir alan olmas\u0131 olunca ayn\u0131 keyfi g\u00f6steremeyece\u011fini tahmin etmek zor olmasa gerek. Kant\u2019\u0131n \u00e7\u0131\u011fl\u0131\u011f\u0131 hasbelkader metafizikle u\u011fra\u015fmak zorunda kalan biz felsefecilere hala yank\u0131lanmakta. Felsefeyi insan\u0131n, d\u00fcnyan\u0131n ve varolu\u015fun sa\u011flam bir bilgisi olarak devam ettirme i\u015fi bu \u00e7\u0131\u011fl\u0131\u011f\u0131n yank\u0131s\u0131nda hala bize seslenmekte. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc Kant\u2019\u0131n bu garip metni Voltaire\u2019nin Candide<\/em> eserinden bir al\u0131nt\u0131yla bitirmi\u015f olmas\u0131 bir tesad\u00fcf olmasa gerek: \u201cHaydi mutlu olmaya bakal\u0131m, bah\u00e7eye gidip \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m!\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n

KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kant, Immanuel. Metafizi\u011fin D\u00fc\u015fleriyle A\u00e7\u0131klamal\u0131 Bir Bilicinin D\u00fc\u015fleri<\/em>. \u00c7eviren Ahmet Aydo\u011fan&Ali Nalbant. \u0130stanbul: Say Yay\u0131nlar\u0131, 2016.<\/p>\n\n\n\n

Swedenborg, Emanuel. Arcana Coelestia<\/em> (Vol. I). \u00c7eviren John Clowes. Swedenborg Foundation, 2009.<\/p>\n\n\n\n

Collingwood, R. G. Do\u011fa Tasar\u0131m\u0131. \u00c7eviren Kurtulu\u015f Din\u00e7er. Ankara: \u0130mge Yay\u0131nlar\u0131, 1999.<\/p>\n\n\n\n

—-<\/p>\n\n\n\n

(1) Arcana Coelestia, Volume I, 96-97<\/p>\n\n\n\n

(2) A.g.e., 90-92.<\/p>\n\n\n\n

(3) Bir Bilicinin D\u00fc\u015fleri, 155-156<\/p>\n\n\n\n

(4) A.g.e., 175.<\/p>\n\n\n\n

(5) A.g.e., 146.<\/p>\n\n\n\n

(6) A.g.e., 218.<\/p>\n\n\n\n

(7) A.g.e., 186.<\/p>\n\n\n\n

(8) Do\u011fa Tasar\u0131m\u0131, 76.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Yazar: Ozan \u00c7\u0131lg\u0131n Kant 1766 y\u0131l\u0131nda yazar ad\u0131 olmaks\u0131z\u0131n, Metafizi\u011fin D\u00fc\u015fleriyle A\u00e7\u0131klamal\u0131 Bir Bilicinin D\u00fc\u015fleri (Tr\u00e4ume eines Geistersehers, erl\u00e4utert durch Tr\u00e4ume der Metaphysik.) ba\u015fl\u0131kl\u0131 ilgin\u00e7 bir metin yay\u0131mlad\u0131. (Geisterseher terimine bilici, ruh-g\u00f6r\u00fcc\u00fc, b\u00fcy\u00fcc\u00fc gibi kar\u015f\u0131l\u0131klar veriliyor. Oysa spirit\u00fcel k\u00fclt\u00fcrde bu terimin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 mevcuttur. O da medyumdur. Bir zamanlar T\u00fcrkiye\u2019de de medyumluk pop\u00fclerdi. Medyum Memi\u015f, Medyum …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10891,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"spay_email":""},"categories":[36],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i1.wp.com\/turkiyekanttoplulugu.org\/wp-content\/uploads\/2025\/05\/WhatsApp-Image-2025-05-03-at-19.54.22.jpeg?fit=1080%2C1080","_links":{"self":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10890"}],"collection":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10890"}],"version-history":[{"count":4,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10890\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10895,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10890\/revisions\/10895"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/10891"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10890"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10890"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10890"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}