{"id":10653,"date":"2024-12-03T11:27:00","date_gmt":"2024-12-03T08:27:00","guid":{"rendered":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=10653"},"modified":"2025-02-14T11:29:35","modified_gmt":"2025-02-14T08:29:35","slug":"the-dialectical-aspect-of-moral-communication-in-kant-and-fichte","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/?p=10653&lang=en","title":{"rendered":"The Dialectical Aspect of Moral Communication in Kant and Fichte"},"content":{"rendered":"\n<p><em>Author: Ne\u015fe Aksoy<\/em><\/p>\n\n\n\n<p>*This article is written in Turkish.<\/p>\n\n\n\n<p>Kant\u2019\u0131n <em>Ahlak Metafizi\u011finin Temellendirilmesi<\/em>\u2019nde ve <em>Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde<a href=\"#_ftn1\">[1]<\/a> \u00f6znenin kendi kendisini \u00f6zg\u00fcr bir varl\u0131k olarak belirlemesinin zeminine ahlak yasas\u0131n\u0131n safl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ko\u015fulsuzlu\u011funu ger\u00e7ekle\u015ftirmeye y\u00f6nelik \u00e7abas\u0131n\u0131 koyar ve ahlak yasas\u0131n\u0131 bir yasa olarak takip etmenin d\u0131\u015f\u0131ndaki her t\u00fcrl\u00fc duyusal \u00f6\u011feye y\u00f6nelik istenci ahlaki belirlenim s\u00fcrecinin d\u0131\u015f\u0131nda tutar. Kant\u2019a g\u00f6re, \u00f6znenin \u00f6zg\u00fcr bir varl\u0131k olarak kendisini kurma s\u00fcrecinde etkin olan tek duygu \u201centelekt\u00fcel bir duygu\u201d olarak ifade etti\u011fi sayg\u0131 duygusudur ve bu durum, Kant\u2019\u0131n ahlak teorisinde ahlaki belirlenime ili\u015fkin olarak saf akl\u0131n etkinli\u011finin d\u0131\u015f\u0131ndaki bir duyusal zemini ortadan kald\u0131r\u0131r g\u00f6r\u00fcnmektedir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, Fichte\u2019nin ahlaki belirlenim \u00fczerine ortaya koydu\u011fu tezi, Kant\u2019\u0131nkinden olduk\u00e7a farkl\u0131 bir y\u00f6ndedir, \u00e7\u00fcnk\u00fc Fichte \u00f6znenin kendi kendisini ahlaki olarak belirlemesinin temeline \u201centelekt\u00fcel g\u00f6r\u00fc\u201d faaliyetini koyar: \u00f6zne kendi kendisini yaln\u0131zca saf rasyonel bir etkinli\u011fin zemininde de\u011fil, bunun yan\u0131nda kendi kendisinin mutlak olarak kendi kendine yeter olmaya duydu\u011fu bir istek ve inan\u00e7 ve ayr\u0131ca sonlulu\u011funa ili\u015fkin duydu\u011fu bir s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131k duygusu temelinde diyalektik bir s\u00fcre\u00e7 etraf\u0131nda belirler. \u0130lk bak\u0131\u015fta, Kant ve Fichte\u2019nin ahlak teorileri aras\u0131ndaki bu temel fark, iki filozofun ahlaki bir olgu olarak \u00f6zneleraras\u0131 ileti\u015fim olgusuna ili\u015fkin tezleri \u00fczerinde de etkili bir fark olarak g\u00f6r\u00fcnmektedir. \u00d6yle ki, Kant\u2019\u0131n <em>Ahlak Metafizi\u011finin Temellendirilmesi<\/em>\u2019nde \u201cama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d, saf bir faaliyet olarak kategorik imperatifin uygulan\u0131\u015f\u0131 neticesinde a\u00e7\u0131mlanan ahlaki bir \u00e2lem olarak tan\u0131ml\u0131yor olmas\u0131 ve her t\u00fcrl\u00fc intuitif ve duyusal \u00f6\u011feyi bu etkinli\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda tutmas\u0131 (heteronomi i\u00e7ermesi nedeniyle), Fichte\u2019nin vicdan\u0131n intuitif ve do\u011frudan bir talebi (<em>Aufforderung<\/em>) olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ahlaki ileti\u015fimin duyusal temelli i\u00e7eri\u011fi ile kar\u015f\u0131t g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>Kant\u2019\u0131n ve Fichte\u2019nin \u00f6znenin kendi kendisini belirleme ve ahlaki ileti\u015fimin imk\u00e2n\u0131 olgusu birbiriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, h\u00e2kim g\u00f6r\u00fc\u015flerden birisi, Kant\u2019\u0131n ahlak yasas\u0131 ve saf rasyonellik temelli bir s\u00fcre\u00e7 olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ahlaki belirlenimin ve ahlaki ileti\u015fimin Fichte\u2019nin duyumsama temelli g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle \u00e7at\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndedir. \u00d6rne\u011fin, Guyer (2024)\u2019\u0131n Kant\u2019ta ahlaki belirlenim olgusunda temel \u00f6\u011fenin ahlak yasas\u0131n\u0131n belirleyici rol\u00fc oldu\u011fu ve intuitif bir duygu olarak sayg\u0131 duygusunun ahlak yasas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesine y\u00f6nelik bir \u201cek\u201d unsur olarak g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi, ve bunu Fichte\u2019de ahlak yasas\u0131n\u0131n ded\u00fcksiyonunun ahlaki duyguya do\u011frudan bir yer vererek ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc<a href=\"#_ftn2\">[2]<\/a>, bu t\u00fcrden bir yorum olarak g\u00f6r\u00fclebilir. Bunun yan\u0131nda, Owen Ware (2019), Kant\u2019ta ahlaki ileti\u015fimin \u00f6znelerin kendi kendilerini tekil olarak ahlak yasas\u0131 ekseninde belierledikten sonra ortaya \u00e7\u0131kan bir olgu olmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k Fichte\u2019de ahlaki ileti\u015fimin vicdan\u0131n bir talebi olarak ahlaki toplumun kurulmas\u0131n\u0131n her d\u00f6neminde etkin bir olgu olarak g\u00f6r\u00fclece\u011finden, bu iki tez aras\u0131nda derin bir fark\u0131n oldu\u011fundan s\u00f6z eder (Ware 2019, s. 253-258). Bu g\u00f6r\u00fc\u015flerden farkl\u0131 olarak okuyabilece\u011fimiz ikinci bir yorum ise, Kant\u2019\u0131n ahlaki belirlenimin ve ahlaki ileti\u015fimin zemini olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u201cama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131\u201dn\u0131n tesisinin salt saf rasyonel bir \u00e7izgiye indirgenemeyece\u011fi, nitekim bir s\u00fcre\u00e7 olarak \u201cama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131\u201dn\u0131n <em>sensus communis<\/em> temelinde bi\u00e7im kazand\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndedir. \u00d6rne\u011fin, Henry Allison (2001), Kant\u2019\u0131n estetik bir duygu olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 toplumsall\u0131k duygusu ve <em>sensus communis<\/em> ve dolayl\u0131 \u00f6devlerden biri olan ba\u015fkalar\u0131n\u0131n h\u00fcz\u00fcn ve sevin\u00e7lerine ahlaki bir sempati duyma \u00f6devini ahlak yasas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesini sa\u011flayan ve ona duyulan ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00fc\u00e7lendiren bir \u00f6\u011fe olarak g\u00f6rmekte, ve b\u00f6ylece ahlaki belirlenimin temelinde \u00f6zneleraras\u0131 estetik (veya duyusal) ileti\u015fimin \u00f6nemine dikkat \u00e7ekmektedir (Allison 2001, s. 229-235). Benzer \u015fekilde, Paul Guyer (1990), Kant\u2019\u0131n <em>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Kritik<\/em>\u2019te ve <em>Ahlak Metafizi\u011fi<\/em>\u2019nde ortaya koydu\u011fu estetik duygu \u00f6\u011fesinin onun ahlaki m\u00fckemmelle\u015fme ve ahlaki belirlenim s\u00fcrecini salt saf bir rasyonal etkinlikle s\u0131n\u0131rlamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir unsur olarak g\u00f6rmektedir (Guyer 1990, s. 138-139). Bart Vandenabeele (2011) ise Kant\u2019ta estetik duygular temelinde \u00f6zneleraras\u0131 ileti\u015fimin kozmopolit bir ahlaki toplumun par\u00e7as\u0131 olmay\u0131 sa\u011flayan bir etmen oldu\u011funu ve bunun \u00f6znelerin kendi ahlaki ki\u015filiklerine ve di\u011fer \u00f6znelere verdi\u011fi de\u011feri art\u0131ran ve dolay\u0131s\u0131yla ahlaki bir varl\u0131k olarak onlar\u0131 y\u00fccelten bir tecr\u00fcbe olarak de\u011ferlendirmektedir (Vandenabeele 2011, s. 308-320).<a href=\"#_ftn3\">[3]<\/a><\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>Bu yaz\u0131daki amac\u0131m, yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc ettti\u011fim ilk g\u00f6r\u00fc\u015fe kar\u015f\u0131t ve ikinci g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc takip eden bir okuma sunmak olacak. Buna y\u00f6nelik olarak, Kant\u2019\u0131n sayg\u0131 duygusunun \u201centelekt\u00fcel bir duygu\u201d olsa da \u00f6znenin duyusal y\u00f6n\u00fcnden kaynaklanan ahlak yasas\u0131, kendi ahlaki ki\u015fili\u011fi, ve di\u011fer ahlaki ki\u015filer kar\u015f\u0131s\u0131nda duydu\u011fu bir yetersizlik ve al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck duygusu olarak ahlaki belirlenimin sa\u011flanmas\u0131n\u0131n zorunlu bir par\u00e7as\u0131 olarak diyalektik bir \u00f6neme sahip oldu\u011funu ve bu yakla\u015f\u0131m\u0131n Fichte\u2019deki sonluluk duygusunun mutlak ben\u2019in \u00f6zg\u00fcrle\u015fme \u00e7abas\u0131na sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 diyalektik kar\u015f\u0131tl\u0131k olgusu ile benzerlik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade edece\u011fim. \u0130kinci olarak ise, Kant\u2019ta ahlaki ileti\u015fim olgusunun salt ahlak yasas\u0131n\u0131n safl\u0131\u011f\u0131 ve ko\u015fulsuzlu\u011fu temelinde ortaya \u00e7\u0131kan bir imk\u00e2n olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bunun yan\u0131nda estetik bir duygu olarak toplumsalla\u015fma istenci olarak <em>sensus communis<\/em>\u2019in ahlakili\u011fi destekleyen y\u00f6n\u00fc de esas al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda duyusal bir boyutunun oldu\u011funu ve bu okuman\u0131n Fichte\u2019deki \u00f6zg\u00fcr ahlaki toplumun kurulmas\u0131nda \u00f6zneleraras\u0131 ileti\u015fim imkan\u0131n\u0131n vicdan\u0131n talebi temeline dayanan intuitif zemin ile benzerlik ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade edece\u011fim.<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>Fichte\u2019nin ahlaki belirlenime dair tezini ele almakla ba\u015flayabiliriz. <em>Wissenschaftlehre<\/em>\u2019nin (1794) \u0130kinci Giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, Fichte entelekt\u00fcel g\u00f6r\u00fcn\u00fcn (\u201cintellektuelle Anschauung\u201d) \u00f6znenin bilin\u00e7lili\u011finde ortaya \u00e7\u0131kan her t\u00fcrl\u00fc olgunun a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131s\u0131 olan \u201csars\u0131lmaz bir nokta\u201d olarak tarif ediyor (<em>BT<\/em>, 1:467, s. 41). Fichte entelekt\u00fcel g\u00f6r\u00fc olgusunu her \u00f6znenin kendi ba\u015f\u0131na deneyimlemesi gereken ve dolay\u0131s\u0131yla genel bir tarifinin verilemeyece\u011fi biricik bir durum olarak tan\u0131ml\u0131yor. Fichte\u2019nin felsefenin ve t\u00fcm bilin\u00e7lili\u011fin temeline yerle\u015ftirdi\u011fi entelekt\u00fcel g\u00f6r\u00fc olgusu, insan do\u011fas\u0131n\u0131n hem d\u00fc\u015f\u00fcnsel hem de duyusal y\u00f6nlerini i\u00e7ine alan bir b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc yans\u0131t\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla ben\u2019in entelekt\u00fcel g\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 etkinli\u011fi, insan do\u011fas\u0131n\u0131n iki y\u00f6n\u00fcn\u00fc bir araya getirir: duyusal yan\u0131n\u0131n sonlulu\u011fu ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel yan\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcr ve \u00fcretici etkinli\u011fi (<em>BT<\/em>, 1:467, s. 41). Bu temelden hareketle, <em>Ahlak Sistemi<\/em>\u2019nde (1798) Fichte, kendi etik anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n (<em>Sittenlehre<\/em>) bir bilgelik \u00f6\u011fretisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, aksine <em>Wissenschaftlehre<\/em>\u2019nin bir par\u00e7as\u0131 olarak insan\u0131n entelekt\u00fcel g\u00f6r\u00fc etkinli\u011fine dayal\u0131 bilin\u00e7lilik durumundan bi\u00e7im kazanan bir ahlaki bilin\u00e7lilik durumu olarak tarif ediyor (<em>AS<\/em>, 4:15, s. 21). Fichte b\u00f6ylece insan\u0131n kendi kendini belirleme etkinli\u011fini \u201corada duran\u201d bir \u015fey olarak de\u011fil, her daim s\u00fcregiden bir devinim ve eylem (<em>Tun<\/em>) olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden (<em>AS<\/em>, 4:57, s. 59), bu etkinli\u011fin asla salt d\u00fc\u015f\u00fcnsel bir edim olarak g\u00f6r\u00fclemeyece\u011fini ancak do\u011fas\u0131 itibariyle pratik bir etkinlik oldu\u011funu ifade ediyor: bir t\u00fcr kendi kendini \u00fcretici bir \u015fekilde duyumsama etkinli\u011fi. Bu ba\u011flamda, Fichte \u00f6znenin pratik faaliyetini yaln\u0131zca akl\u0131n saf etkinli\u011fine dayand\u0131rmay\u0131p, ayn\u0131 zamanda insan\u0131n sonlulu\u011funa ili\u015fkin bir duyumsama etkinli\u011fine dayand\u0131r\u0131r. Fichte\u2019ye g\u00f6re, akl\u0131n saf etkinli\u011fi belirlenmemi\u015f, formal ve bo\u015f bir soyutlamadan ba\u015fka bir \u015fey \u00fcretemez ve benlik ancak akl\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin bir duyumsama faaliyeti ile kendi kendisine belirlenim verebilir (<em>AS<\/em>, 4:48, s. 59). Fichte bu belirlenimi \u201c\u00f6dev\u201d ve \u201cyapmal\u0131s\u0131n\u201d kavramlar\u0131n\u0131 \u00fcreten \u201cpratik\u201d bir olgu olarak g\u00f6r\u00fcyor. Dolay\u0131s\u0131yla, Fichte\u2019nin ahlaki \u00f6dev nosyonu iki ad\u0131mda belirlenim kazan\u0131yor: Bir yandan, mutlak ben ba\u015fka d\u0131\u015fsal unsurlara ba\u011fl\u0131 olmaks\u0131z\u0131n kendi kendisini kendi g\u00fcc\u00fcyle belirlemek istiyor. \u00d6b\u00fcr yandan ise, benlik, akl\u0131n sonlulu\u011fu, ve s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 temelinde belirlenmi\u015f bir edim olarak ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. B\u00f6ylelikle, Fichte, mutlak olarak kendi kendine yeten ve \u00f6zg\u00fcr olan bir \u015fey olmaya y\u00f6nelik e\u011filimi ba\u011flam\u0131nda benli\u011fin ancak sonlu do\u011fas\u0131n\u0131 duyumsamas\u0131 ve onunla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmesi ile nesnelle\u015febilece\u011fini ifade ediyor.<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>Fichte\u2019nin ahlak yasas\u0131na veya (<em>yapmal\u0131s\u0131n<\/em> buyru\u011funa) ili\u015fkin olarak ortaya koydu\u011fu iki y\u00f6nl\u00fc transandantal ded\u00fcksiyon (\u00f6znenin kendi kendisinin mutlakl\u0131\u011f\u0131na dair akli duyumsay\u0131\u015f\u0131 ve kendi s\u0131n\u0131rl\u0131 ve sonlu do\u011fas\u0131na dair duygusu), Kant\u2019\u0131n ahlak yasas\u0131n\u0131 saf bir akli temele dayand\u0131r\u0131yor olu\u015fu ile kar\u015f\u0131tl\u0131k i\u00e7indeymi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Nitekim Kant <em>Ahlak Metafizi\u011fi\u2019nin Temellendirilmesi<\/em> ve <em>Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019de akl\u0131n otonomisini teminat alt\u0131na almak \u00fczere ahlak yasas\u0131n\u0131n belirleniminden ve \u00f6znenin ahlaki olarak kendi kendini belirleme ediniminden her t\u00fcrl\u00fc ampirik \u00f6\u011feyi (ben-sevgisi, mutluluk vs.) heteronomiye sebebiyet vermesi bak\u0131m\u0131ndan d\u0131\u015flamakta ve b\u00f6ylece saf bir rasyonelli\u011fi temel almaktad\u0131r. Fakat Kant\u2019\u0131n rasyonalist tutumu, \u00f6znenin ahlaki determinasyonu ediminden t\u00fcm intuitif ve duyusal halleri d\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez. Nitekim, Kant <em>Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin Analitik b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ahlaki ve entellekt\u00fcel bir duygu olarak tarif etti\u011fi sayg\u0131 duygusunun ahlak yasas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde etkin bir rol oynayan s\u00fcbjektif bir \u00f6\u011fe olarak g\u00f6rmektedir: \u201cyasan\u0131n irade \u00fczerindeki etkisini te\u015fvik eden\u201d bir g\u00fcd\u00fc (<em>PAE<\/em>, 5:75). Bu y\u00f6n\u00fcyle, Kant \u00f6znenin ahlak yasas\u0131na, kendi ahlaki ki\u015fili\u011fine ve di\u011fer ahlaki \u00f6znelere kar\u015f\u0131 duydu\u011fu sayg\u0131 duygusunu bir \u00f6dev olarak g\u00f6rmese de bu duygunun \u00f6znenin ahlaki \u00f6devlerini yerine getirmesinde etkin olan ve ahlak yasas\u0131 taraf\u0131ndan talep edilen bir duygu olarak g\u00f6r\u00fcr (<em>AM<\/em>, 6:403). Kant\u2019\u0131n ahlak yasas\u0131n\u0131n talep etti\u011fi ve \u00f6zneyi ahlaki \u00f6devlerini yerine getirmeye zorlayan sayg\u0131 duygusu, bir ho\u015fnutluk duygusu de\u011fil, daha ziyade bir ho\u015fnutsuzluk duygusudur (<em>PAE<\/em>, 5:81). Buna kar\u015f\u0131n, sayg\u0131 duygusunun bir ho\u015fnutsuzluk duygusu olarak tan\u0131mlanmas\u0131 onun i\u00e7eri\u011finin negatif oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez, tam tersine pratik olarak \u00f6nemine i\u015faret eder, zira bu duygu \u00f6znede kendisinin duyusal \u00f6\u011felerden ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015fabilece\u011fine ili\u015fkin ve \u00f6zg\u00fcr bir yasa-koyucu olabilece\u011fine ili\u015fkin dir olana\u011f\u0131n bilincini a\u00e7\u0131mlar (<em>PAE<\/em>, 5:81). Benzer \u015fekilde, <em>\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Kritik<\/em>\u2019te ve <em>Ahlak Metafizi\u011fi<\/em>\u2019nde (\u201cErdem \u00d6\u011fretisi\u201d adl\u0131 ikinci b\u00f6l\u00fcmde), Kant sayg\u0131 duygusunu \u00f6znenin kendi kendisini ahlak yasas\u0131n\u0131n safl\u0131\u011f\u0131 ile, kendi ahlaki ki\u015fili\u011fi ile ve di\u011fer ahlaki varl\u0131klarla k\u0131yaslamaya iten bir t\u00fcr &nbsp;al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck ve yetersizlik duygular\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan y\u00fcce bir duygu olarak tarif eder (<em>YGE<\/em>, 5:257-258 ve <em>AM<\/em>, 6:450). Bu bak\u0131mdan, Kant ahlaki belirlenimi temelde ahlak yasas\u0131n\u0131n saf etkinli\u011fine dayand\u0131rsa da, entelekt\u00fcel bir duygu olarak sayg\u0131 duygusunu ahlak yasas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde etkin bir rol\u00fc oldu\u011funa dikkat \u00e7eker.<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>Gelelim Kant\u2019ta sayg\u0131 duygusunun y\u00fcce bir duygu olarak \u00f6zneyi kendi duyusal do\u011fas\u0131n\u0131n yetersizli\u011fini kavramaya ve ba\u011f\u0131ms\u0131z ve \u00f6zg\u00fcr bir \u00f6zne olmaya sevk eden te\u015fvik edici y\u00f6n\u00fcn\u00fcn Fichte\u2019nin \u201centelekt\u00fcel g\u00f6r\u00fc\u201d kavram\u0131 ba\u011flam\u0131nda ortaya koydu\u011fu \u00f6znenin mutlak bir kendi kendine yeterlilik istenci ve inanc\u0131 ile sonluluk duygusu aras\u0131nda ortaya koydu\u011fu diyalektik s\u00fcre\u00e7 ile olan benzerli\u011fine. Andrews Reath (1989), Kant\u2019\u0131n ahlak teorisinde sayg\u0131 duygusunun iki y\u00f6n\u00fcn\u00fcn oldu\u011fundan s\u00f6z eder: entelekt\u00fcel ve duyusal. Reaths\u2019e g\u00f6re, sayg\u0131 duygusunun entelekt\u00fcel boyutu ahlak yasas\u0131n\u0131n en ko\u015fulsuz ve \u00fcst\u00fcn bir yasa olarak tan\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flar (Reath 1989, 287). Sayg\u0131 duygusunun duyusal boyutu ise, \u00f6znenin kendi duyusal do\u011fas\u0131ndan kaynaklanan yetersizli\u011fini ve benlik sevigisi ve do\u011fal arzular\u0131n\u0131 olumsuzlamas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir duyguya i\u015faret eder (Reath 1989, 287). Bu okumaya g\u00f6re, sayg\u0131 duygusunun iki boyutu \u00f6znenin hem d\u00fc\u015f\u00fcnsel hem de duyusal boyutuna ili\u015fkin bir kavray\u0131\u015f geli\u015ftirmesini sa\u011flayan, ve bir diyalektik s\u00fcre\u00e7 olarak bu iki boyutun kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 bir ili\u015fki i\u00e7inde \u00f6znenin ahlaki olarak \u00f6zg\u00fcrle\u015fmesini sa\u011flayacak \u015fekilde tecr\u00fcbe edildi\u011fi bir s\u00fcreci ifade etmektedir. \u00d6yle ki, \u00f6zne kendisine al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc bir duru\u015f kazanmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan ve ona yetersizli\u011fini hissettiren sayg\u0131 duygusu arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla duyusal do\u011fas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekli\u011fi ile y\u00fczle\u015fmeksizin ahlaki bir y\u00f6ne do\u011fru kendisini ilerletemez. Bu durumun Fichte\u2019deki mutlak \u00f6znenin kendi kendisini \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe ve kendi kendine yeterlili\u011fe ta\u015f\u0131yan bir s\u00fcre\u00e7 olarak ben-olmayan (sonluluk) ile kurdu\u011fu zorunlu ili\u015fki (nitekim, bu <em>Wissenshaftlehre<\/em>\u2019nin ana unsurudur) ba\u011flam\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Nitekim, her iki tezin ortak y\u00f6n\u00fc, ahlaki \u00f6zg\u00fcrle\u015fmenin tek ba\u015f\u0131na rasyonel bir \u00f6devi ger\u00e7ekle\u015ftirme ekseninde ger\u00e7ekle\u015ftirilemeyece\u011fine, ancak duyusal varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n sonlulu\u011fu ve s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131na dair bir hissi tecr\u00fcbenin de gerekli oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmeleridir. Zira bu kar\u015f\u0131t durum, \u00f6znenin ahlaki bir y\u00fcce duruma do\u011fru y\u00fckselmesini sa\u011flayan diyalektik bir s\u00fcreci imlemektedir. Fakat, unutulmamal\u0131d\u0131r ki, Fichte\u2019nin entelekt\u00fcel g\u00f6r\u00fc nosyonu ba\u011flam\u0131nda merkezde tuttu\u011fu sonluluk duygusu (ben-olmayan), Kant\u2019ta yaln\u0131zca ahlak yasas\u0131n\u0131 te\u015fvik edici bir unsur konumundad\u0131r. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, denilebilir ki, Kant\u2019ta sayg\u0131 duygusu pasif bir duygu de\u011fil, pratik anlamda aktif bir duygu olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan Fichte\u2019de sonluluk duygusunun (ben-olmayan) sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 diyalektik kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 sa\u011flayan duyusal bir unsurdur. Sonu\u00e7 olarak, diyebiliriz ki, Kant\u2019\u0131n sayg\u0131 duygusu ahlak yasas\u0131na eklenmi\u015f bir unsur olman\u0131n \u00f6tesinde ahlak yasas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirilmesinde etkin ve zorunlu rol oynayan etkin bir haldir, nitekim Fichte\u2019deki sonluluk duygusunun (ben-olmayan) sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 diyalektik s\u00fcrece benzer bir kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 yaratmakta ve \u00f6znenin duyusal ve sonlu do\u011fas\u0131n\u0131n eksikli\u011fi ve yetersizli\u011fini a\u00e7\u0131mlamakta, bu sonlulu\u011fu ve s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 a\u015fmaya y\u00f6nelik \u00e7abas\u0131n\u0131 kuvvetlendirmekte ve b\u00f6ylece ahlaki olarak \u00f6zg\u00fcr ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir varl\u0131k olmaya y\u00f6nelik etkinli\u011fini te\u015fvik etmektedir.<\/p>\n\n\n\n<p>***<\/p>\n\n\n\n<p>\u0130kinci olarak, Kant\u2019ta ve Fichte\u2019de ahlaki belirlenimin \u00f6nemli bir ve\u00e7hesini olu\u015fturan ahlaki ileti\u015fimin imk\u00e2n\u0131n\u0131, Kant\u2019\u0131n sayg\u0131 duygusunun estetik bir duygu olarak ortaya koydu\u011fu <em>sensus communis<\/em> ile ili\u015fkisi ve Fichte\u2019nin vicdan\u0131n talebi olarak ifade ettti\u011fi <em>Aufforderung<\/em> kavram\u0131 ba\u011flam\u0131nda ele almak istiyorum. Kant <em>sensus communis aestheticus\u2019u<\/em> \u00f6znelerin biribiri ile sahip olduklar\u0131 ortakl\u0131klar\u0131n g\u00fczelli\u011fini duyumsama edimi olarak salt duyusal i\u00e7erikli bir duygu de\u011fil, \u201cduyusal bir ho\u015fnutluktan ahlaki bir duyguya ge\u00e7i\u015f\u201di (<em>YGE<\/em>, 5:297-298) i\u00e7eren bir duygu olarak tarif eder. Dolay\u0131s\u0131yla, \u00fc\u00e7 a\u015famada ger\u00e7ekle\u015fen bir olgu olan<a href=\"#_ftn4\">[4]<\/a> <em>sensus communis<\/em> \u00f6znelerin ortak bir toplum yaratma idealinin ve aralar\u0131ndaki ortakl\u0131ktan duyduklar\u0131 sevinci i\u00e7eren ve onlar\u0131 ahlaki anlamda geli\u015ftiren y\u00fcce bir duyguyu imler. \u00d6yle ki <em>sensus communis<\/em>, bir ho\u015fnutsuzluk duygusu olarak akl\u0131n kendi s\u0131n\u0131rs\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kavramaya y\u00f6nelik estetik bir duyguyu ifade eder (<em>YGE<\/em>, 5:245). <em>Sensus communis<\/em>\u2019in bir par\u00e7as\u0131 olarak Kant sayg\u0131 duygusunun ama\u00e7l\u0131l\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 (contra-purposive) bir karakterde oldu\u011funu, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6znenin sonlulu\u011funu ve s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karman\u0131n yan\u0131nda \u00f6znenin kendisinin mutlak g\u00fcc\u00fcn\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftirmeye sevk etti\u011fini ifade eder (<em>YGE<\/em>, 5:359). Bana g\u00f6re, sayg\u0131 duygusunun \u00f6znel anlamda ama\u00e7l\u0131l\u0131k kar\u015f\u0131t\u0131 (contra-purposive) ancak nesnel anlamda ama\u00e7l\u0131 y\u00f6n\u00fc, en iyi \u015fekilde ahlaki toplum olgusu i\u00e7inde anla\u015f\u0131labilir. <em>Ahlak Metafizi\u011finin Temellendirilmesi<\/em>\u2019nde Kant \u201cama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131\u201dn\u0131n dura\u011fan ve sabit bir yap\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na, daha ziyade her daim geli\u015fen ve ilerleyen ideal bir s\u00fcreci ifade etti\u011fine i\u015faret eder (<em>AMT,<\/em> 4:433). \u201cAma\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131\u201dnda meydana gelen s\u00fcrekli ilerlemenin ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn temelinde \u00f6zneleraras\u0131 ileti\u015fimin kayna\u011f\u0131nda yatan ve \u00f6zneleri birbiri kar\u015f\u0131s\u0131nda yetersizlik ve al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fck duygusuna iterek onlar\u0131 ahlaki anlamda hep daha ileride ve iyi olmaya te\u015fvik eden sayg\u0131 suygusunun \u00f6neli bir yerinin oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Bir ba\u015fka ifadeyle, \u201cama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131\u201d salt formal bir d\u00fczlemde \u00f6znelerin d\u00fc\u015f\u00fcnsel olarak etkile\u015ftikleri bir toplumsall\u0131k formu olman\u0131n \u00f6tesinde, \u00f6znelerin biribiri kar\u015f\u0131s\u0131nda duyduklar\u0131 yetersizli\u011fin yaratt\u0131\u011f\u0131 ho\u015fnutsuzluk duygusu ba\u011flam\u0131nda ahlaki anlamda geli\u015ftikleri y\u00fcce bir deneyim olarak g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kant\u2019ta sayg\u0131 duygusunun <em>sensus communis<\/em> ile ili\u015fkisi ba\u011flam\u0131nda, Fichte\u2019nin toplumsall\u0131k idealine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da benzer bir durumu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Fichte, \u00f6zneleraras\u0131 ileti\u015fimi \u00f6znelerin mutlak \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerini ve kendi kendine yeterlili\u011fini ger\u00e7ekle\u015ftirmelerinin zemini olarak vicdan\u0131n bir talebi (<em>Aufforderung<\/em>) olarak ele al\u0131r. Bu y\u00f6n\u00fcyle, Fichte spek\u00fclatif anlamda ba\u015fkalar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan asla emin olamasak da, pratik bir talep olarak ba\u015fkalar\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcr ve ba\u011f\u0131ms\u0131z varl\u0131klar olarak tan\u0131ma \u00f6devine sahibizdir (<em>\u0130B<\/em>, 76). Fichte\u2019ye g\u00f6re her \u00f6zne bir di\u011ferini \u00f6zg\u00fcr olmaya talep ederek hem kendisini hem de di\u011ferlerini \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmeyi ister (<em>DHT<\/em>, [43], s. 41). <em>\u0130nsan\u0131n Belirlenimi<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda, Fichte, Kant\u2019a benzer \u015fekilde, bu t\u00fcrden ahlaki bir ileti\u015fim etraf\u0131nda kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00f6zg\u00fcrle\u015fme imk\u00e2n\u0131n\u0131n di\u011fer \u00f6znelerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na sayg\u0131 duyma y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc olarak ele al\u0131r. \u00d6yle ki, Fichte\u2019ye g\u00f6re, vicdan\u0131n bir talebi olarak duyusal anlamda ba\u015fkalar\u0131n\u0131 \u00f6zg\u00fcr olmaya davet ederek ve onlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne ve ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131na sayg\u0131 duyarak, hem kendimizi \u00f6zg\u00fcrle\u015ftiririz hem de toplumsal anlamda ba\u015fkalar\u0131 ile ortak de\u011ferler, ilkeler ve ama\u00e7lar alt\u0131nda birle\u015ferek kolektif bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde \u00f6zg\u00fcrle\u015fme imk\u00e2n\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131mlar\u0131z. Bu temelde, Kant\u2019ta <em>sensus communis<\/em> ba\u011flam\u0131nda toplumsalla\u015fma istencinin ve Fichte\u2019de vicdan\u0131n talebi ve daveti olarak \u00f6zg\u00fcrle\u015fme etkinli\u011finin \u00f6nemli bir y\u00f6n\u00fcn\u00fcn sayg\u0131 duygusuna dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sayg\u0131 duygusunun \u00f6znede kendi s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve sonlulu\u011funa ili\u015fkin bir alg\u0131y\u0131 a\u00e7\u0131mlayan ve onu ba\u015fkalar\u0131 ile ili\u015fkisi ba\u011flam\u0131nda ahlaki bir ilerlemeye davet eden estetik ve duyusal bir duygu olarak diyalektik bir s\u00fcreci a\u00e7\u0131mlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylememiz m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p>Allison, H. E. (2001).&nbsp;<em>Kant\u2019s Theory of Taste: A Reading of the Critique of Aesthetic Judgment<\/em>. Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p>Fahmy, M. S. (2009). \u201cActive sympathetic participation: Reconsidering Kant\u2019s Duty of Sympathy.\u201d&nbsp;<em>Kantian Review<\/em>,&nbsp;<em>14<\/em>(1), 31-52.<\/p>\n\n\n\n<p>Fichte, J. G. (2005).&nbsp;<em>Fichte: The System of Ethics<\/em>. Ed. Daniel Breazeale ve G\u00fcnter Z\u00f6ller. Cambridge University Press. (<em>AS<\/em>)<\/p>\n\n\n\n<p>Fichte, J. G. (1982). <em>The Science of Knowledge<\/em>, \u00c7ev. Peter Heath ve John Lachs.&nbsp;Cambridge University Press. (<em>BT<\/em>)<\/p>\n\n\n\n<p>Fichte, J. G. (2000). <em>Foundations of Natural Right.&nbsp;According to the Principles of the Wissenschaftslehre.<\/em> Ed. Frederick Neuhouser. Cambridge University Press. (<em>DHT<\/em>)<\/p>\n\n\n\n<p>Fichte, J. G. (1994). <em>The Vocation of Man<\/em>, \u00c7ev. Peter Preuss. Hackett Publishing Company. (<em>\u0130B<\/em>)<\/p>\n\n\n\n<p>Guyer, P. (2024).&nbsp;<em>Kant\u2019s Impact on Moral Philosophy<\/em>. Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p>Kant, I. (2012). <em>Groundwork of the Metaphysics of Morals<\/em>. Ed. Mary Gregor ve Jens Timmermann. Cambridge University Press. (<em>AMT<\/em>)<\/p>\n\n\n\n<p>Kant, I. (2015). <em>Critique of Practical Reason<\/em>. \u00c7ev. ve Ed. Mary Gregor. Cambridge University Press. (<em>PAE<\/em>)<\/p>\n\n\n\n<p>Kant, I. (2002). <em>Critique of the Power of Judgment<\/em>, Ed. Paul Guyer ve \u00c7ev. Paul Guyer and Eric Matthews. Cambridge University Press. (<em>YGE<\/em>)<\/p>\n\n\n\n<p>Kant, I. (2017). <em>The Metaphysics of Morals<\/em>. Ed. Lara Denis ve \u00c7ev. Mary Gregor. Cambridge University Press. (<em>AM<\/em>)<\/p>\n\n\n\n<p>Reath, A. (1989). \u201cKant\u2019s Theory of Moral Sensibility. Respect for the Moral Law and the Influence of Inclination.\u201d Kant Studien 80 (1-4): 284-302.<\/p>\n\n\n\n<p>Sweet, K. E. (2022). <em>Kant on Freedom, Nature and Judgment: The Territory of the Third Critique<\/em>. New York: Cambridge University Press.<\/p>\n\n\n\n<p>Ware, O. (2019). \u201cThe concept of persons in Kant and Fichte.\u201d&nbsp;\u0130\u00e7inde <em>Persons: A History<\/em>, Ed. Antonia Lolorda. Oxford University Press.<\/p>\n\n\n\n<p>Vandenabeele, B. (2011). \u201cCommon Sense and Community in Kant\u2019s Theory of Taste\u201d. In&nbsp;<em>Cultivating Personhood: Kant and Asian Philosophy<\/em>, Ed. Stephen R. Palmquist. Berlin, New York: De Gruyter, pp. 308-320.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref1\">[1]<\/a> Bu yaz\u0131da yararlan\u0131lan Kant\u2019\u0131n ve Fichte\u2019nin eserleri \u015fu \u015fekilde k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Ahlak Metafizi\u011finin Temellendirilmesi: <em>AMT<\/em>; Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi: <em>PAE<\/em>; Yarg\u0131g\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi: <em>YGE<\/em>; Ahlak Metafizi\u011fi: <em>AM<\/em>; Bilgi Teorisi: <em>BT<\/em>, Ahlak Sistemi: <em>AS<\/em>; Do\u011fal Hakk\u0131n Temeli: <em>DHT<\/em>; \u0130nsan\u0131n Belirlenimi:<em> \u0130B<\/em>.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref2\">[2]<\/a> Bkz. Guyer 2024, s. 231.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref3\">[3]<\/a> Benzer bir yorum i\u00e7in, bkz. Sweet 2023, s. 127.<\/p>\n\n\n\n<p><a href=\"#_ftnref4\">[4]<\/a> Kant\u2019a g\u00f6re <em>sensus communis<\/em>\u2019in \u00fc\u00e7 maksimi \u015f\u00f6yledir: 1. Kendin i\u00e7in d\u00fc\u015f\u00fcn; 2. Ba\u015fkalar\u0131n\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 dikkate alarak d\u00fc\u015f\u00fcn; 3. Her zaman kendinle tutarl\u0131 bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcn. (<em>YGE<\/em>, 5:294).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p class=\"teaser\">Author: Ne\u015fe Aksoy *This article is written in Turkish. Kant\u2019\u0131n Ahlak Metafizi\u011finin Temellendirilmesi\u2019nde ve Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\u2019nde1 \u00f6znenin kendi kendisini \u00f6zg\u00fcr bir varl\u0131k olarak belirlemesinin zeminine ahlak yasas\u0131n\u0131n safl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ko\u015fulsuzlu\u011funu ger\u00e7ekle\u015ftirmeye y\u00f6nelik \u00e7abas\u0131n\u0131 koyar ve ahlak yasas\u0131n\u0131 bir yasa olarak takip etmenin d\u0131\u015f\u0131ndaki her t\u00fcrl\u00fc duyusal \u00f6\u011feye y\u00f6nelik istenci ahlaki belirlenim s\u00fcrecinin d\u0131\u015f\u0131nda tutar. &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":10428,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"spay_email":""},"categories":[89],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"https:\/\/i0.wp.com\/turkiyekanttoplulugu.org\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/IMG-20241118-WA0001.jpg?fit=2048%2C1536","_links":{"self":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10653"}],"collection":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=10653"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10653\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10654,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/10653\/revisions\/10654"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/10428"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=10653"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=10653"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/turkiyekanttoplulugu.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=10653"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}