25.02.2024<\/p>\n\n\n\n
Konferansa katk\u0131 sa\u011flayacak konu\u015fmac\u0131lar\u0131n isimleri, konu\u015fma ba\u015fl\u0131klar\u0131 ve \u00f6zetleri programdaki oturum s\u0131ras\u0131na g\u00f6re a\u015fa\u011f\u0131da sunulmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n
Ahmet Ayhan \u00c7itil (\u0130stanbul 29 May\u0131s \u00dcniversitesi) <\/span>– Kant\u00e7\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcncede Mutlak ve \u0130z\u00e2f\u00ee Gayb\u0131n Konumland\u0131r\u0131l\u0131\u015f\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Felsefenin ve bilhassa metafizi\u011fin en \u00f6nemli i\u015flevlerinden birisi insanlar\u0131n (insanl\u0131\u011f\u0131n) sormaktan kendisini alamad\u0131\u011f\u0131 temel baz\u0131 sorulara tutarl\u0131 cevaplar \u00f6nererek insanl\u0131\u011f\u0131n kendisini bir sahne i\u00e7erisinde konumlanmas\u0131na vesile olmakt\u0131r. Tarih boyunca b\u00f6yle bir konumland\u0131rma konusunda insanl\u0131\u011f\u0131 ikna edebilen d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin say\u0131s\u0131 \u00e7ok fazla de\u011fildir. Belki de son iki y\u00fczy\u0131ld\u0131r h\u00e2kim olan konumland\u0131rmada belki de en etkili olan d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz Immanuel Kant\u2019t\u0131r. Kant \u201cbilmek\u201d fiili ile kastedileni yeniden tan\u0131mlayarak, bilinebilir olanla olmayan\u0131 titiz bi\u00e7imde ay\u0131rarak nelerin kesin olarak bilgimizin d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve neleri bilmeyi umabilece\u011fimizi belirlemeye gayret etmi\u015ftir. Bildiri, Kant\u2019\u0131n bu \u00e7abas\u0131yla a\u015f\u0131lmas\u0131na vesile oldu\u011fu ve b\u00fcy\u00fck oranda d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnsel \u00e7er\u00e7eve(ler)deki bilgi ve gayb (gaip) anlay\u0131\u015f(lar)\u0131n\u0131 hat\u0131rlatmay\u0131 ve bu arka planda Kant\u2019\u0131n \u00f6nerisinin \u00f6nemini, imk\u00e2nlar\u0131n\u0131 ve sorunlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmay\u0131 hedeflemektedir.<\/p> <\/p><\/blockquote>\n\n\n\n \u00c7etin T\u00fcrky\u0131lmaz (Hacettepe \u00dcniversitesi)<\/span> – Bergson ve Kant: Zihinsel Bir G\u00f6r\u00fcn\u00fcn Olana\u011f\u0131 Sorunu<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Bergson\u2019un kendi temel d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ortaya koyarken onun Kant\u2019a y\u00f6nelik ele\u015ftirisinin belirleyici bir unsur oldu\u011fu bir\u00e7ok yorumcu taraf\u0131ndan dile getirilmi\u015ftir. Onun Kant\u2019a olan ilgisinin kendi en erken d\u00f6neminden son d\u00f6nemlerine kadar hep diri kald\u0131\u011f\u0131 da elimizdeki k\u00fclliyattan a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u0130lk kitab\u0131 Bilincin Dolays\u0131z Verileri \u00dczerine Deneme<\/em>\u2019den ve ayn\u0131 d\u00f6nemde Kant\u2019\u0131n Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>\u00fczerine verdi\u011fi derslerden daha ge\u00e7 d\u00f6nemlerdeki yaz\u0131lar\u0131na kadar Bergson, \u00f6zellikle Kant\u2019\u0131n \u201cg\u00f6r\u00fc \/ sezgi\u201d (Anschauung \/ intuition) g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ve bununla ba\u011flant\u0131l\u0131 olan zaman kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele\u015ftirmektedir. Bu nedenle, \u00f6ncelikle sezgi kavram\u0131 temelinde onun Kant ele\u015ftirisinin birka\u00e7 ana noktas\u0131n\u0131 \u00f6zetlememiz gerekmektedir.<\/p> Bilindi\u011fi gibi Bergson\u2019un temel d\u00fc\u015f\u00fcncesi, klasik zaman kavray\u0131\u015f\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre (dur\u00e9e) anlay\u0131\u015f\u0131na dayanmaktad\u0131r. Sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z, hesap etti\u011fimiz zamandan farkl\u0131 olarak s\u00fcre, dinamik bir ak\u0131\u015f olarak kendisini g\u00f6sterir. Bu dinamik ak\u0131\u015f\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi yer ise, en genel terimle ifade edersek, haf\u0131za dedi\u011fimiz alan\u0131n kendisidir. Klasik zaman g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, zaman\u0131 birbirinden ayr\u0131 ama birbirini bir \u00f6ncelik ve sonral\u0131k ili\u015fkisi i\u00e7inde takip eden anlar\u0131n dizisi olarak yani onu mekandaki konumlara indirgeyerek birimlere b\u00f6len, b\u00f6ylelikle de onu matematikselle\u015ftiren bir kavray\u0131\u015f\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131rken, Bergson\u2019un s\u00fcresi birbirinin i\u00e7ine ge\u00e7en anlar\u0131n daimi bir ak\u0131\u015f\u0131 olarak nitelendirilir. Bu nedenle, ele ald\u0131\u011f\u0131 nesneyi birimlere ay\u0131ran yani analiz eden (\u00e7\u00f6z\u00fcmleyen) ve bu birimlerin birbiriyle ili\u015fkisine yo\u011funla\u015fan bilimin ve bu bilimin geli\u015ftirilmesinde belirleyici yeti olan anlama yetisi (entendement) ve zekan\u0131n kavrayamayaca\u011f\u0131 bir mutlak kavray\u0131\u015f bi\u00e7imi felsefi kavray\u0131\u015f\u0131 ifade eden sezgi (intuition) yoluyla elde edilir. Bu iki ayr\u0131 bilme bi\u00e7imi ve iki ayr\u0131 yetinin konusunu da yukar\u0131da belirtildi\u011fi \u015fekliyle birbirinden ayr\u0131m\u0131yla g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutulan zaman (hesap edilen zaman) ve s\u00fcredir (ya\u015fanan zaman). \u0130\u015fte bu temel ayr\u0131m \u00e7er\u00e7evesinde Bergson, Kant\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc \/ sezgi kavram\u0131na yo\u011funla\u015f\u0131r.<\/p> Kant\u2019\u0131n bilgi felsefesinin temeli ve onun Kopernik devriminin temel anlam\u0131, bizim bilgimizin duyusall\u0131kla (Sinnlichkeit) s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayan\u0131r. Duyusall\u0131\u011f\u0131n saf formlar\u0131 da zaman (Zeit) ve mekan (Raum) olarak g\u00f6sterilir. Nesneye dair bilgimizin olana\u011f\u0131n\u0131n ko\u015fulunu g\u00f6steren transsendental felsefe, \u00f6yleyse, bilgimize s\u0131n\u0131r \u00e7izerken (\u2018Kritik\u2019in ger\u00e7ek anlam\u0131) en ba\u015fta zaman ve mekan formlar\u0131na g\u00f6re ger\u00e7ekle\u015fen g\u00f6r\u00fc (Anschauung) bilgisini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduracak ve duyumsal olmaktan ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc olamayacak olan bu g\u00f6r\u00fcy\u00fc fenomenlere ili\u015fkin bilgimizin temeline koyacakt\u0131r. Burada (yan Transsendental Estetik k\u0131sm\u0131nda) zaman i\u00e7 duyunun formu olarak bizim b\u00fct\u00fcn duyumsamam\u0131z\u0131n temelinde yatar. Yani uzamsal bir kavray\u0131\u015f\u0131 da olanakl\u0131 k\u0131lan bir zamansal kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131z vard\u0131r bizim diyebiliriz. \u00d6yleyse Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesinde, zaman (ardardal\u0131k) ve mekan (yanyanal\u0131k) birbiriyle ili\u015fkili iki form olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. \u00d6te yandan, bizdeki duyumsal g\u00f6r\u00fcye \/ sezgiye verili olmayan noumene ili\u015fkin bir sezginin olup olamayaca\u011f\u0131 sorununu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduran Kant, en az\u0131ndan bizim bilme yetilerimizin yap\u0131s\u0131 gere\u011fi, b\u00f6ylesi bir zihinse g\u00f6r\u00fcn\u00fcn \/ sezginin (Intellektuale Anschauung) olana\u011f\u0131n\u0131 yads\u0131yacakt\u0131r. Bizim zaman ve mekan formlar\u0131yla s\u0131n\u0131rl\u0131 olan bilgimiz, anlama yetisinin, duyusall\u0131ktaki bu formlara g\u00f6re \u015fekillenmi\u015f olan g\u00f6r\u00fcdeki \u00e7oklu\u011fu kategorilerin birli\u011fine g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fcnmesi sonucu fenomenal alan ortaya \u00e7\u0131kar. Noumenal alan ise bizim bilgimizin s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir s\u0131n\u0131r kavram\u0131 olarak kendisini g\u00f6sterir ve bizim nesneye dayal\u0131 bilgimize kapal\u0131d\u0131r. Bergson\u2019un Kant ele\u015ftirisinin odak noktas\u0131 tam olarak buras\u0131d\u0131r. Kant, zaman\u0131 hep mekanla birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in, g\u00f6r\u00fcy\u00fc \/ sezgiyi her zaman duyusal bir g\u00f6r\u00fc olarak d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla, zamansal ardardal\u0131k ve mek\u00e2nsal yanyanal\u0131k \u00f6tesinde kalan ve haf\u0131za ve bilin\u00e7le ilgili olan s\u00fcrenin kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n olana\u011f\u0131n\u0131 bir yana b\u0131rak\u0131r. B\u00f6ylesi bir kavray\u0131\u015f i\u00e7in gerekli olan \u015fey ise, Bergson\u2019da art\u0131k sezgi (intuition) ad\u0131yla an\u0131lacak olan bir bilme yetisine d\u00f6n\u00fc\u015fen zihinsel g\u00f6r\u00fcn\u00fcn \/ sezginin devreye sokulmas\u0131d\u0131r.<\/p> Bergson\u2019un bu Kant ele\u015ftirisinin arka plan\u0131n\u0131, Kant sonras\u0131 Alman Romantik felsefesinin olu\u015fturdu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Her ne kadar Bergson Alman \u0130dealizmi \u00fczerinden onlar\u0131 da ele\u015ftirse de, Schelling\u2019teki zihinsel sezgi (Intellektuale Anschauung) Bergson\u2019un g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn temelini olu\u015fturur. Bergson bu temelden hareketle, bilim ile metafizi\u011fi bu t\u00fcrden bir sezgi \u00e7er\u00e7evesinden hareketle birle\u015ftirecek bir felsefenin pe\u015fine d\u00fc\u015fecektir. B\u00f6ylece de Kant\u2019\u0131n metafizik ele\u015ftirisinin temellerini sarsmaya \u00e7al\u0131\u015fan bir felsefeyle kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Bu felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncenin, Schelling ve Schopenhauer \u00fczerinden yeniden Yeni Platonculukla bulu\u015fan bir mistisizme varmas\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fildir. Konu\u015fmam\u0131zda Kant ele\u015ftirisi \u00fczerinden mistisizme giden bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi, Kant\u2019\u0131n neden s\u0131n\u0131rlar \u00e7izmeye \u00e7al\u0131\u015fan bir filozof oldu\u011funu ve olmak zorunda oldu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutarak ele alaca\u011f\u0131z. Burada Kant\u2019\u0131n epistemolojisinin ana hatlar\u0131 ve ayr\u0131mlar\u0131 belirleyici olacakt\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n Mert Can Yirmibe\u015f (Mardin Artuklu \u00dcniversitesi) <\/span>– Kuruculuk ve Reg\u00fclatiflik Ayr\u0131m\u0131nda Modalite Kategorisinin Konumu<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Kant\u2019\u0131n epistemolojisinde kuruculuk ve reg\u00fclatiflik kavramlar\u0131, anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fc ve akl\u0131n deneyimle ili\u015fkilerini ortaya koymada merkezi \u00f6neme sahiptirler. Anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fc olas\u0131 deneyimin kurucu a priori kavramlar\u0131na sahipken, ak\u0131l ise deneyimle ili\u015fkide yaln\u0131zca reg\u00fclatiftir. Kuruculuk ve reg\u00fclatiflik kavramlar\u0131n\u0131n deneyimle ili\u015fkisi bilen \u00f6znenin nesnesini bilme ediminin nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fini ile s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn ve ak\u0131l bu d\u00fczlemde birbirlerine ihtiya\u00e7 duyarlar. Akl\u0131n reg\u00fclatif idealar\u0131 olmadan anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn deneyim nesnesine y\u00f6nelmesi s\u00f6z konusu de\u011filken, anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kurucu kavramlar\u0131 bilen \u00f6zneye akl\u0131n reg\u00fclatif idealar\u0131 ekseninde deneyim nesnesini kavrama imk\u00e2n\u0131 sunar.<\/p> Kant anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn a priori kategorilerini d\u00f6rt ana ba\u015fl\u0131k ve bu ana ba\u015fl\u0131klar\u0131n alt\u0131nda \u00fc\u00e7erli bir bi\u00e7imde dizilmi\u015f toplamda on iki alt ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda inceler (CPR A80\/B106)1<\/sup>. Buna g\u00f6re, modalite anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn en son kategorisidir ve olas\u0131l\u0131k\u2014imkans\u0131zl\u0131k, varolu\u015f\u2014 varolu\u015f-olmayan ve zorunluluk\u2014olumsall\u0131k kavramlar\u0131n\u0131 i\u00e7erir. Kant Birinci Kritik\u2019te yer alan \u201cGenel Olarak Empirik D\u00fc\u015f\u00fcncenin Postulatlar\u0131\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ise modalite kategorisinin ayr\u0131nt\u0131l\u0131 incelemesini sunar. Modalite kategorisi, deneyimin analojileri olarak \u00f6zne taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lan, deneyimin nas\u0131l oldu\u011funu ifade eden bir kural <\/em>olarak ele al\u0131nabilecek postulatlar\u0131 kapsamaktad\u0131r.<\/p> Kant, anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn a priori kategorilerini empirik nesnenin kavran\u0131\u015f\u0131nda kurucu <\/em>bir role sahip olarak ele alm\u0131\u015ft\u0131r. Anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fc empirik nesneleri birbirleriyle ili\u015fkilendirir ve ayn\u0131 zamanda nesneyi kavramam\u0131z i\u00e7in kavramsal repertuar sunar. Bu repertuar anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn a priori kavramlar\u0131 iken, ili\u015fkilendirmek ise anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn aktif olarak ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bir eylemdir. Bu nedenle anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fc deneyimleyen\/bilen \u00f6znede empirik nesneyi yeniden kurar. Kant\u2019a g\u00f6re empirik nesne \u00fczerine olan bilgimiz ve\/veya deneyimimiz ancak ve ancak anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bu kurucu etkisi ile ger\u00e7ekle\u015fir. Bu kuruculuk i\u015flevi bilme ediminde nesneyi belirlenimlere sahip bir \u015fey olarak, \u00f6znede yeniden g\u00f6rmemize olanak tan\u0131r. Ba\u015fka bir ifadeyle, anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn daha \u00f6nce nesnesinde kavramad\u0131\u011f\u0131 bir belirlenimi deneyim nesnesine ekleyerek nesnesini \u00f6znede yeniden kurar. \u00d6rne\u011fin salt duyumsamayla ele al\u0131nan bir nesne, anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kurucu faaliyetiyle b\u00fct\u00fcnl\u00fck, ger\u00e7eklik ve nedensellik kategorileriyle \u00f6znede yeniden kurularak kavran\u0131r.<\/p> Ancak bu kuruculuk rol\u00fcn\u00fc anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn kategorilerinde ge\u00e7erli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek bizi yan\u0131lg\u0131ya g\u00f6t\u00fcrecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Kant, anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bir kategorisi olan modaliteyi, kuruculuk haricinde, empirik nesnenin deneyim ile kavranmas\u0131nda reg\u00fclatif <\/em>oldu\u011funu iddia eder (CPR A180\/B222-3). Bunu \u015f\u00f6yle ifade edebiliriz, anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn modalite harici kategorileri (nitelik, nicelik, ili\u015fki) bize nesnenin ne oldu\u011funu kavramam\u0131za olanak tan\u0131rken, modalite bize nesnede d\u00fc\u015f\u00fcnebilece\u011fimiz ba\u015fka bir belirlenim kalmamas\u0131ndan hareketle nesnenin anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcyle nas\u0131l bir ili\u015fki i\u00e7inde oldu\u011funu bildirir ve bu ili\u015fkinin empirik kullan\u0131m\u0131n\u0131n nas\u0131l olabilece\u011fine d\u00f6n\u00fck bir olana\u011f\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 aralar (CPR A219\/B267). Nesnede modalite harici kategorilerin tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 belirlenimlerden daha fazla bir \u015fey d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011fi i\u00e7in, anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn modalite kategorisi nesnede herhangi bir kuruculuk ger\u00e7ekle\u015ftiremez ve yaln\u0131zca nesne-\u00f6zne ili\u015fkisi ve bu ili\u015fkinin empirik olanakl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine bildirimde bulundu\u011fu i\u00e7in kurucu de\u011fil, reg\u00fclatiftir. Bu nedenle Kant\u2019\u0131n modal kavramlar\u0131 tan\u0131mlar\u0131n\u0131 \u00f6znenin nesneyle kurdu\u011fu ili\u015fkiye g\u00f6re al\u0131r. \u00d6rne\u011fin, olas\u0131l\u0131k <\/em>deneyimin formel ko\u015fullar\u0131yla uyumlu olma hali iken, akt\u00fcellik <\/em>deneyimin maddi ko\u015fullarla ba\u011fl\u0131 olma hali olarak tan\u0131mlan\u0131r (CPR B266).<\/p> Akl\u0131n reg\u00fcle edici idealar\u0131 ise anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn nesnesini kavrama edimini bir ama\u00e7 etraf\u0131nda d\u00fczenler (CPR A644\/B672). Bu ama\u00e7 akl\u0131n idealar\u0131 ekseninde bilginin d\u00fczenlenmesidir. Akl\u0131n reg\u00fcle edici idealar\u0131 deneyimin d\u0131\u015f\u0131nda ve deneyimde herhangi bir kurucu rol\u00fc olmayan idealard\u0131r ama anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fc yaln\u0131zca bu idealar ekseninde kurucu rol\u00fcn\u00fc ger\u00e7ekle\u015ftirebilir. Ak\u0131l deneyimin olanakl\u0131 ko\u015fullar\u0131n\u0131 olu\u015fturmaz ancak deneyimi ve onun bilgisini kendi idealar\u0131 alt\u0131nda reg\u00fcle eder. Bir ba\u015fka ifade ile deneyimin b\u00fct\u00fcnc\u00fcl kavran\u0131\u015f\u0131 bizi reg\u00fclatif idealar alt\u0131nda birli\u011fe g\u00f6t\u00fcr\u00fcr. Bu birlik fikri, \u00f6rne\u011fin Tanr\u0131 ve tamamlanm\u0131\u015f b\u00fct\u00fcnl\u00fck olarak d\u00fcnya kavramlar\u0131 alt\u0131nda toplan\u0131r. Akl\u0131n reg\u00fclatif idealar\u0131 t\u0131pk\u0131 modalite gibi deneyim nesnesinde yeni hi\u00e7bir belirlenim sunmazken, modalitenin deneyimle s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n aksine, bilme edimini b\u00fct\u00fcnc\u00fcl olarak organize etme amac\u0131ndad\u0131r. Bu durum modalitedeki reg\u00fclatifli\u011fin akl\u0131n idealar\u0131ndaki reg\u00fclatiflikten deneyimle ili\u015fkileri bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir.<\/p> Bu metin, Kant\u2019\u0131n modalite kavram\u0131n\u0131n anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcn\u00fcn di\u011fer kategorilerinin kurucu <\/em>rol\u00fcn\u00fcn aksine neden reg\u00fclatif <\/em>role sahip oldu\u011funu iki arg\u00fcman e\u015fli\u011finde a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. Birinci arg\u00fcman (a), modalite kategorisi nesneye yeni bir belirlenim eklemeden, bilen \u00f6zne ile bilinen nesne aras\u0131ndaki ili\u015fkinin \u00f6zelli\u011fini ifade eder. \u0130kinci arg\u00fcman ise (b), modalite deneyim nesnesi ile bilen \u00f6zne aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131dan t\u00fcretilen ve nesneye d\u0131\u015fsal olan bir belirlenimi ifade eder. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, modalite nesnenin anlay\u0131\u015f g\u00fcc\u00fcyle ili\u015fkisi ve empirik deneyimin nas\u0131l <\/em>olabilece\u011fini i\u00e7eren postulatlar\u0131 konu edinir. Bu iki arg\u00fcman, ilk olarak, modalite kategorisinin deneyim nesnesinde kurucu hi\u00e7bir fonksiyonunun olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. \u0130kinci olarak ise, modalitenin reg\u00fclatif olmas\u0131ndan hareketle, nesnenin nas\u0131l <\/em>deneyimlenebilir oldu\u011fuyla ilgili, \u00f6zne ve deneyim nesnesi aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131dan olu\u015fan postulatlar\u0131 ortaya koyar. Son olarak, modalitenin reg\u00fclatif rol\u00fcn\u00fcn, akl\u0131n reg\u00fclatif rol\u00fcnden farkl\u0131 kavranmas\u0131 gerekir. Bu fark i\u00e7in ise metin, reg\u00fclatiflik rollerinin deneyim kar\u015f\u0131ndaki konumlar\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmeyi \u00f6nerir. Modalite kategorisindeki reg\u00fclatiflik deneyimle s\u0131n\u0131rl\u0131 ve deneyimi postulatlar yoluyla organize ederken, akl\u0131n idealar\u0131ndaki reg\u00fclatiflik ise, deneyim \u00f6tesi olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla, salt deneyimi de\u011fil genel olarak bilme edimini ilkelerle organize etmektedir.<\/p> H. B\u00fclent G\u00f6zk\u00e2n (MSGS\u00dc)<\/span> – Kant\u2019\u0131n Biyoloji Felsefesi<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Kant, Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi <\/em>\u2019nin teleoloji k\u0131sm\u0131nda canl\u0131 organizmalar\u0131 ele al\u0131r; ve bu meseleyi nedensellik ve do\u011fa bilimleri zemininden hi\u00e7 ayr\u0131lmadan ama yine de teleolojik bak\u0131\u015fla da birle\u015ftirerek bu ara\u015ft\u0131rmay\u0131 \u201cb\u00fcy\u00fck projesi\u201dne d\u00e2hil eder.<\/p> Bu \u201cb\u00fcy\u00fck proje\u201d veya Kant\u2019\u0131n t\u00fcm felsefi \u00e7abas\u0131 belki \u015f\u00f6yle \u00f6zetlenebilir: Do\u011fa d\u00fcnyas\u0131n\u0131 (veya \u00e2lemini) ahl\u00e2ki bir d\u00fcnyaya\/\u00e2leme d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme olana\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak; ama bunu keyfi ve uzla\u015f\u0131msal olarak de\u011fil, a priori bir zeminde gerek\u00e7elendirilebilir \u015fekilde ortaya koymak. Kant, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>\u2019nin Arkitektonik <\/em>b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, felsefeyi, \u201ct\u00fcm bilginin insan akl\u0131n\u0131n asli ama\u00e7lar\u0131yla (wesentlichen zwecke<\/em>) ili\u015fkisinin bilimi\u201d (B 867) olarak tan\u0131mlad\u0131ktan sonra, insan akl\u0131n\u0131n yasa koymas\u0131n\u0131n (felsefe) iki egemenlik alan\u0131 oldu\u011funu, bunlar\u0131n do\u011fa ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck oldu\u011funu, dolay\u0131s\u0131yla do\u011fal yasay\u0131 da ahl\u00e2k yasas\u0131n\u0131 da ba\u015flang\u0131\u00e7ta iki ayr\u0131 sistem olarak i\u00e7erdi\u011fini, ama nihai olarak tek bir felsefi sistemi i\u00e7erece\u011fini (B 868) belirtiyordu. Anlama yetisinin yasa koymas\u0131n\u0131n egemenlik alan\u0131n\u0131n do\u011fa, akl\u0131n yasa koymas\u0131n\u0131n egemenlik alan\u0131n\u0131n ise \u00f6zg\u00fcrl\u00fck olmas\u0131 ve bu iki egemenlik alan\u0131n\u0131n farkl\u0131 mahiyette olmalar\u0131, birinin bilgi nesnesinin olmas\u0131 (do\u011fa), di\u011ferinin olmamas\u0131 (\u00f6zg\u00fcrl\u00fck) nihai bir ama\u00e7 birli\u011fine ula\u015fmak i\u00e7in aralar\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc kurma aray\u0131\u015f\u0131n\u0131n gere\u011fini ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yordu.<\/p> Kant, Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi <\/em>\u2019nde (YGE<\/em>) do\u011fa ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck aras\u0131ndaki k\u00f6pr\u00fcy\u00fc, dolay\u0131s\u0131yla do\u011fa ve ahl\u00e2kl\u0131l\u0131k ili\u015fkisini iki moment \u00fczerinden, estetik yarg\u0131g\u00fcc\u00fc ve teleolojik yarg\u0131g\u00fcc\u00fc \u00fczerinden kurabilme olana\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131r. Birinci momentte estetik yarg\u0131g\u00fcc\u00fc bu ili\u015fkiyi transandantal \u00f6znel bir zeminde kurmay\u0131 ama\u00e7lar. \u0130kinci momentte, Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi <\/em>\u2019nin teleoloji k\u0131sm\u0131nda bu k\u00f6pr\u00fc aray\u0131\u015f\u0131n\u0131 transandantal nesnel bir zeminde organizmalar \u00fczerinden, yani do\u011fan\u0131n i\u015fleyi\u015finden koparmadan yapmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. <\/p> Bu konu\u015fmada, meselenin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve ahl\u00e2k k\u0131sm\u0131 ele al\u0131nmayacak, Kant\u2019\u0131n organizmalar incelemesindeki metodoloji ve ama\u00e7l\u0131l\u0131k \u00fczerinde durulacakt\u0131r.<\/p> Eski Yunan d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u201ctelos\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, \u00f6zellikle Aristoteles\u2019in ereksel neden anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n, tek Tanr\u0131l\u0131 dinlerle birlikte teolojik bir teleoloji anlay\u0131\u015f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc, ba\u015fka bir deyi\u015fle, t\u00fcm varolanlar\u0131n ve do\u011fan\u0131n Tanr\u0131n\u0131n bir ihsan\u0131 olarak insan i\u00e7in yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6ylenebilir (Bu anlay\u0131\u015f, \u00f6rne\u011fin Kur\u2019an\u2019da Bakara s\u00fbresi, 29. Ayette, \u201cO, yerde ne varsa hepsini sizin i\u00e7in yaratt\u0131. Sonra (kendine has bir \u015fekilde) semaya y\u00f6neldi, onu yedi g\u00f6k olarak yarat\u0131p d\u00fczenledi.\u201d olarak ifade edilmi\u015ftir). Bunu \u201cim\u00e2n\u0131n teleolojisi\u201d veya \u201ck\u00f6t\u00fc teleoloji\u201d olarak adland\u0131ral\u0131m. Yeni \u00e7a\u011f biliminin temel \u00f6zelli\u011fi ereksel nedeni devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmak, bunu hylozoizmin, yani canl\u0131 maddecili\u011fin bir uzant\u0131s\u0131 olarak g\u00f6rmek ve \u00f6zellikle Galileo ve Newton\u2019dan sonra etkin nedeni ve maddi nedeni (do\u011fa biliminin nedenselli\u011fini) \u00f6ne \u00e7\u0131karmakt\u0131. Descartes\u2019\u0131n bu yeni bilimin metafizi\u011fini yapm\u0131\u015f ve \u201ctelos\u201du insan d\u0131\u015f\u0131ndaki do\u011fadan t\u00fcm\u00fcyle \u00e7\u0131kar\u0131p atm\u0131\u015f, insan s\u00f6z konusu oldu\u011funda a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 Tanr\u0131\u2019n\u0131n insana bah\u015fetti\u011fi \u00f6l\u00fcms\u00fcz ruh anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine kurmu\u015ftu. B\u00f6ylece teleoloji sadece Tanr\u0131ya ait ve Tanr\u0131 kat\u0131nda bir \u015feydi. \u0130nsana ise Tanr\u0131n\u0131n inayetiyle ve kurulmu\u015f ilahi d\u00fczene uygun olarak ama\u00e7 koyma serbestisi tan\u0131n\u0131yordu. David Hume ise, Descartes\u2019\u0131nki gibi ilahi bir teleolojiye kar\u015f\u0131yd\u0131. Bununla birlikte, sek\u00fcler bir zeminde kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda da, cans\u0131z do\u011fa Newton mekani\u011fi ve nedensellikle (etkin ve maddi nedenle) t\u00fcm\u00fcyle a\u00e7\u0131klanabilse de, organizmalar i\u00e7in teleolojik bir a\u00e7\u0131klamaya ihtiya\u00e7 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Darwin\u2019le birlikte b\u00f6yle bir ihtiya\u00e7 da ortadan kalkm\u0131\u015f oldu. Darwin\u2019in teorisinde organizmalara ait k\u0131s\u0131mlar\u0131n iyi tasarlanm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmelerini a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in bir Tanr\u0131\u2019ya veya ak\u0131ll\u0131 tasar\u0131mc\u0131ya ya da i\u00e7sel bir ama\u00e7l\u0131l\u0131\u011fa ba\u015fvurmayan a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 bir model ortaya konmu\u015ftur. Organizmalara ait k\u0131s\u0131mlar\u0131n ni\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f olma ve ama\u00e7lara hizmet etmek g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc verdi\u011fine ili\u015fkin bir a\u00e7\u0131klaman\u0131n do\u011fal se\u00e7ilim varsay\u0131m\u0131yla verildi\u011fi bilinmektedir.<\/p> Kant\u2019\u0131n teleoloji yakla\u015f\u0131m\u0131 ne \u201cim\u00e2n\u0131n teleolojisi\u201ddir, yani \u201ck\u00f6t\u00fc teleoloji\u201ddir, ne de do\u011fan\u0131n kendisine i\u00e7kin bir teleolojidir. Bu a\u00e7\u0131dan Kant\u2019taki teleoloji, tam olarak Darwin\u2019in kar\u015f\u0131s\u0131nda oldu\u011fu bir teleoloji anlay\u0131\u015f\u0131 da de\u011fildir.<\/p> Kant\u2019\u0131n YGE<\/em>\u2019nde teleolojinin ne do\u011fa bilimine ne de teolojiye ait oldu\u011funu ama ele\u015ftiriye ait oldu\u011funu ifade etmesi \u00f6nemlidir. Kant\u2019\u0131n t\u00fcm bili\u015fsel, etik, estetik tecr\u00fcbeyi kendinde varl\u0131k \u00fczerinden de\u011fil, \u00f6znenin transandantal yetileri \u00fczerinden kurmas\u0131n\u0131n do\u011frudan sonu\u00e7lar\u0131ndan biri teleolojinin de varl\u0131\u011f\u0131n kendisine de\u011fil, en genel anlamda varl\u0131\u011f\u0131n, \u00f6znenin transandantal yetiler zeminindeki tecr\u00fcbesine dayan\u0131yor olmas\u0131d\u0131r. Cans\u0131z do\u011fan\u0131n kendisinde ereksel neden aramak Kant i\u00e7in de temellendirilebilir bir \u015fey de\u011fildi.<\/p> Kant\u2019\u0131n Newton\u2019a hayranl\u0131\u011f\u0131 ve Newton Mekani\u011fi\u2019nden \u00e7ok etkilendi\u011fi iyi bilinir; ve David Hume\u2019un nedensellik ele\u015ftirilerine kar\u015f\u0131 nedenselli\u011fin transandantal bir zeminde gerek\u00e7elendirilmesi, bir anlamda Newton Mekani\u011fi\u2019nin de savunulmas\u0131d\u0131r. Cans\u0131z do\u011fa, Kant\u2019ta t\u00fcm\u00fcyle do\u011fal yasalarla i\u015fleyen, ona do\u011fa mekanizmi ve nedensellik d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7bir \u015feyin m\u00fcdahale etmedi\u011fi bir alan olarak anla\u015f\u0131l\u0131r. Nedensellik do\u011fa biliminin olmazsa olmaz\u0131d\u0131r; nedensellik olmadan do\u011fa bilimi yapmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir ve bilebildi\u011fimiz son noktaya kadar nedensellik \u00fczerinden gitmemiz gerekir. Anlama yetisi, belirleyici yarg\u0131 ve nedensellik cans\u0131z do\u011fan\u0131n bilimini sa\u011flam ve g\u00fcvenilir bir \u015fekilde yapabilir. Bununla birlikte, organizmalar s\u00f6z konusu oldu\u011funda sadece do\u011fa mekanizmi, yani anlama yetisinin nedensellik d\u00fczeyi yeterli de\u011fildir, Newton\u2019un birinci yasas\u0131, eylemsizlik yasas\u0131, canl\u0131 organizman\u0131n kendili\u011finden hareketini a\u00e7\u0131klayamaz \u00f6rne\u011fin. Bu y\u00fczden ak\u0131l taraf\u0131na ge\u00e7meye ve oradan al\u0131nan bir kavram olarak \u201cama\u00e7\u201d kavram\u0131na ihtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r.<\/p> Kant, YGE <\/em>birinci \u00f6ns\u00f6zde (20-235), t\u00fcm ama\u00e7l\u0131l\u0131\u011f\u0131n ya do\u011fal ama\u00e7l\u0131l\u0131k (forma finalis naturae spontanae<\/em>) veya niyetlilik (intentionalis\/ absichlich<\/em>) olarak ele al\u0131nabilece\u011fini; ilkinin reflektif yarg\u0131g\u00fcc\u00fcne (ama estetik de\u011fil, mant\u0131ksal yarg\u0131g\u00fcc\u00fcne) ait oldu\u011funu, ikincinin belirleyici yarg\u0131g\u00fcc\u00fcne ait oldu\u011funu belirtiyor. \u0130lki i\u00e7in akl\u0131n gerekli oldu\u011funu, (ama\u00e7 bir ak\u0131l kavram\u0131d\u0131r veya akl\u0131n yerine getirebilece\u011fi bir i\u015flevdir), ama deneyimin ilkelere g\u00f6re d\u00fczenlenebilmesi i\u00e7in (i\u00e7kin kullan\u0131m), ama ikinci i\u00e7in a\u015f\u0131r\u0131l\u0131klara y\u00fckselen bir ak\u0131l (a\u015fk\u0131n kullan\u0131m) s\u00f6z konusu olur.<\/p> Kant teleolojiyi hep olumsall\u0131k ile birlikte d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. \u201cAma\u00e7l\u0131l\u0131k olumsal alan\u0131n yasall\u0131\u011f\u0131d\u0131r\u201d (YGE<\/em>, 20-217). Ama\u00e7 bir ak\u0131l kavram\u0131 olsa da do\u011fa olumsall\u0131k alan\u0131 da oldu\u011fu i\u00e7in, mant\u0131k yapan, yani ko\u015fulsuz ispatlar yapan bir yeti olarak tek ba\u015f\u0131na ak\u0131l olumsall\u0131\u011f\u0131 d\u0131\u015flayaca\u011f\u0131 i\u00e7in mutlak bir yarat\u0131c\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine bir teolojiye bizi g\u00f6t\u00fcrecektir; b\u00f6ylelikle ak\u0131l teleolojiyi teolojiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrecektir. Oysa b\u00f6yle bir teolojinin ontolojik bir Tanr\u0131 tasavvurunu, bir yan\u0131lsamay\u0131 i\u00e7ermeye mahk\u00fbm oldu\u011fu, yani akl\u0131n kendi s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 a\u015farak varl\u0131\u011f\u0131n neli\u011fi hakk\u0131nda konu\u015fmaya ba\u015flamas\u0131n\u0131n (a\u015fk\u0131n kullan\u0131m) yan\u0131lsama \u00fcretece\u011fi Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde belgelenmi\u015fti. \u00d6yleyse anlama yetisinin nedenselli\u011fi, belirleyici yarg\u0131, organizmalar\u0131 anlamaya yetmiyorsa, organizmalar\u0131 ama\u00e7l\u0131l\u0131k \u00fczerinden g\u00f6rmeden yeterli a\u00e7\u0131klama yap\u0131lam\u0131yorsa, a\u00e7\u0131klama i\u00e7in nedenselli\u011fin teleolojiye alt-g\u00fcd\u00fcml\u00fc (subordine<\/em>) olmas\u0131 gerekiyorsa, ama \u00f6te yandan bu ama\u00e7l\u0131l\u0131k sadece ak\u0131l d\u00fczeyinde yan\u0131lsamalara g\u00f6t\u00fcr\u00fcyorsa, bu i\u015flevi yerine getiren reflektif yarg\u0131 g\u00fcc\u00fc olmal\u0131d\u0131r. Burada zemin do\u011fa yasalar\u0131 ve do\u011fa mekanizmidir, onu ihlal eden hi\u00e7bir \u015fey olamaz. Teleoloji ancak bu zeminde i\u015fleyebilir ve ancak bu sayede ve sadece do\u011fa mekanizmi yoluyla anla\u015f\u0131lamayacak olan \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmemize imk\u00e2n verir. Kant organizmalar\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131na Aristoteles\u2019in d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc nedenini, ereksel nedeni dahil etse de, do\u011fan\u0131n kendi erekleri \u00fczerinden bir a\u00e7\u0131klaman\u0131n olanaks\u0131z oldu\u011fu zaten transandantal felsefenin yap\u0131s\u0131 \u00fczerinden a\u00e7\u0131kt\u0131r; yani do\u011faya anlama yetisi \u00fczerinden de, ak\u0131l \u00fczerinden de bir ama\u00e7l\u0131l\u0131k atfedilemeyece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r; bu i\u015flevi de reflektif yarg\u0131g\u00fcc\u00fc yerine getirir. \u015eeylerin kendisinin kendi d\u00fczenlerinin nihai bilgisi insan i\u00e7in ula\u015f\u0131lamaz, karar verilemez bir \u015feydir. \u00d6te yandan, organizmalar\u0131n a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7indeki ereksel neden bir kategori olmasa da keyfi ve t\u00fcm\u00fcyle \u00f6znel bir \u015fey de de\u011fildir. Bu y\u00fczden teleoloji ne do\u011fa bilimine ne de teolojiye aittir ama ele\u015ftiriye aittir.<\/p> Bu konu\u015fma, Kant\u2019ta organizmalara y\u00f6nelik teleolojik ara\u015ft\u0131rmaya ve onun metodolojisinin incelenmesine ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n G\u00f6khan Orhan (Mardin Artuklu \u00dcniversitesi) <\/span>– Badiou\u2019dan Kant\u2019a: Canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n Yaz\u0131l(a)mayan Hikayesi<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Bu tebli\u011fde amac\u0131m\u0131z Kant\u2019\u0131n transandantal d\u00fc\u015f\u00fcncesini canl\u0131 meselesi ba\u011flam\u0131nda irdelemektir. Bu irdelemedeyi yaparken temel stratejimiz, canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n ne oldu\u011funa dair kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131zdan hareketle Kant\u2019\u0131n sisteminin canl\u0131 problemini ele almada yetersiz oldu\u011funa i\u015faret etmekten ibaret olacakt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu bildiri, Kant\u2019ta canl\u0131 meselesinin kapsaml\u0131 bir \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc sunmaktan ziyade mezkur meselenin nas\u0131l oluyor da Kant ba\u011flam\u0131nda taca \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hatta da taca \u00e7\u0131kart\u0131lmak zorunda oldu\u011funa de\u011finecek. Bunu yaparken de meselemizle ili\u015fkili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden dolay\u0131 ilkin \u00e7a\u011fda\u015f Frans\u0131z filozof Alain Badiou\u2019nun konumuzla ilgisi ekseninde ontolojisinin bir de\u011ferlendirmesini yapmay\u0131 gerekli g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p> Badiou ontolojiyi, i\u00e7inde mutlak ya da kendindeli\u011fe sahip olan hi\u00e7bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131 bir tutars\u0131z \u00e7okluk (inconsistent multiplicity) <\/em>teorisi olarak g\u00f6rmektedir. Mevcut varolanlar birer tutarl\u0131 \u00e7okluk (consistent multiplicity) <\/em>olarak s\u00f6z konusu tutars\u0131z \u00e7oklunun tutarl\u0131 hale getirilmesi sonucu m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Badiou, tutars\u0131z \u00e7oklunun bir-olarak-sayma (count-as- one) <\/em>i\u015flemi yoluyla tutarl\u0131 hale getirildi\u011fini iddia etmektedir. Konumuz gere\u011fi y\u00f6nelece\u011fimiz esas nokta Badiou\u2019da bir-olarak-sayma fiilinin analizinin yap\u0131lmas\u0131d\u0131r. Badiou bu fiili yaln\u0131zca mutlak \u201cBir\u201din yoklu\u011funa i\u015faret edip i\u015flem olmas\u0131 hususunu \u00f6n plana \u00e7\u0131kartmaktad\u0131r. Ancak sorulmas\u0131 gereken esas soru sorulmamaktad\u0131r: Tamamen tutars\u0131z olan \u00e7oklunun i\u00e7erisinde \u015feyler nas\u0131l oluyor da bir olarak say\u0131lmaktad\u0131r? Bizim kanaatimize g\u00f6re burada bir-olarak- sayma fiilini ger\u00e7ekle\u015ftiren bir fail olarak bir-sayan\u2019\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 kabul edilmek zorundad\u0131r. Bu bir-sayan\u0131n \u015feyleri birle\u015ftirerek tutarl\u0131 k\u0131lmas\u0131 ve asl\u0131nda b\u00f6ylelikle de var ve kavran\u0131l\u0131r k\u0131lmas\u0131 ancak onun bir canl\u0131 olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olacak bir \u015feydir. Dolay\u0131s\u0131yla canl\u0131 olarak bir- sayan\u0131n analizi Badiou ontolojisinin \u00f6nemli bir eksi\u011fi olarak ortaya \u00e7\u0131kmakta ve bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n da kalk\u0131\u015f noktas\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p> Badiou\u2019da i\u015faret etti\u011fimiz bu \u00e7ok temel eksikten hareketle diyoruz ki canl\u0131, en basitinden en karma\u015f\u0131\u011f\u0131na kadar, daima kendi hayat\u0131n\u0131 muhafaza etmeyi ve di\u011fer b\u00fct\u00fcn varolanlar\u0131, kendini ama\u00e7 k\u0131larak, nesnesi k\u0131lan \u015feydir. Bu itibarla da canl\u0131 kendi hayat\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye y\u00f6nelik temel bir \u00e7aba (conatus, lat.) <\/em>sahibi olan arzu varl\u0131\u011f\u0131 olarak kar\u015f\u0131m\u0131zda belirmektedir. Burada conatusun zemininde olan, d\u0131\u015far\u0131daki her \u015feyin kendi (i\u00e7sel)b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne kat\u0131lmas\u0131 ve conatus olan \u00f6z\u00fcn s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesi yatmaktad\u0131r. Asl\u0131nda bu meseleyi biraz daha derinle\u015ftirdi\u011fimizde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan \u015fey, can (psukhe) <\/em>sahibi olarak canl\u0131n\u0131n rastlant\u0131sal bir \u015fekilde bir araya gelmi\u015f ve mekanik s\u00fcre\u00e7lerle i\u015fleyen bir y\u0131\u011f\u0131n olmay\u0131p, kendi d\u0131\u015f\u0131ndaki \u015feylerden hareketle sahip olmad\u0131\u011f\u0131 bu manada da \u201ci\u00e7sel\u201d bir birli\u011fe sahip olup \u015feyleri bu birlikten hareketle bir k\u0131lmas\u0131d\u0131r. Canl\u0131 ve canl\u0131n\u0131n sahip oldu\u011fu birlik a\u00e7\u0131klanmaks\u0131z\u0131n \u015feylerin tecr\u00fcbede bilinmesi ve onlara i\u015faret edilmesi m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir.<\/p> Peki bu \u015fekilde ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z canl\u0131l\u0131\u011f\u0131 Kant d\u00fc\u015f\u00fcncesinden hareketle ele alabilir miyiz? \u00c7\u00fcnk\u00fc Kant\u2019\u0131n da temel iddias\u0131 tecr\u00fcbede ortaya \u00e7\u0131kan \u015feyleri tecr\u00fcbein a\u00e7\u0131mlanmas\u0131ndan hareketle a\u00e7\u0131klamakt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu minvalde Kant\u2019\u0131n tecr\u00fcbeyi nas\u0131l a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131na bakmak gerekir<\/p> Badioucu arka plandan hareketle Kant\u2019a gelecek olursak diyece\u011fiz ki Badioucu tutars\u0131z \u00e7okluk alan\u0131n\u0131n, yani kendinde hi\u00e7bir belirlenimin bulunmad\u0131\u011f\u0131 alan\u0131n Kant\u2019taki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak bilme yetilerimizin nesne kurma faaliyeti \u00f6ncesindeki \u201cempirik g\u00f6r\u00fcn\u00fcn belirlenmemi\u015f nesneleri\u201d olarak tezah\u00fcrlerin bulundu\u011fu alan oldu\u011funu iddia edece\u011fiz. B\u00f6ylelikle de Kant\u2019taki m\u00fcmk\u00fcn tezah\u00fcrlerin bir arada bir b\u00fct\u00fcn \u015feklinde toplanaca\u011f\u0131 ya da bu tezah\u00fcrlerin bir orjinini olu\u015fturan bir ko\u015fulsuzun varl\u0131\u011f\u0131ndan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn olmayacakt\u0131r. Bilindi\u011fi \u00fczere tezah\u00fcrler, Kant\u2019ta hissetme yetisinin uzay ve zaman g\u00f6r\u00fcleriyle duyusal olarak al\u0131mlanmaktad\u0131r. Akabinde muhayyille yetisinin \u015femalar\u0131 dolay\u0131s\u0131yla da duyusal olan tezah\u00fcrler kavramsalla\u015ft\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Nihayetinde de \u015femalar\u0131n kavramsalla\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 bu \u015feyler anlama yetisinin kategorileri vas\u0131tas\u0131yla belirli bir kavram alt\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclmekte ve b\u00f6ylelikle de muayyen bir nesne (objekt) <\/em>olarak yarg\u0131 yetisinin yarg\u0131s\u0131 i\u00e7erisinde yakalanmaktad\u0131r. Bu itibarla Kant i\u00e7in nesne, d\u0131\u015f\u0131m\u0131zda duran ve kendisini bize dayatan bir \u015fey olmaktan ziyade bilme yetilerimiz dolay\u0131s\u0131yla kurulan bir \u015feydir. Ancak yaln\u0131zca tezah\u00fcrlerin bulundu\u011fu g\u00f6r\u00fcsel alan de\u011fil bu alan\u0131n kendisi dolay\u0131s\u0131yla kurulaca\u011f\u0131 ve b\u00fct\u00fcn bilme yetilerimizin kendisi dolay\u0131s\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131 mekan olan \u201csaf ben\u201d de kurulmaktad\u0131r. Saf ben, asli bir fiil olan ve idrak edenin kendini idrak etmesini temin eden transandantal tamalg\u0131 (apperzeption) <\/em>fiili yoluyla kurulmaktad\u0131r. Kant d\u00fc\u015f\u00fcncesinde t\u00fcm bu transandantal s\u00fcrece ba\u015f\u0131ndan sonuna e\u015flik eden olarak idrak edenin kendi idrak etmesini temin eden transandantal tamalg\u0131 fiili, hem idrak edilenin zaman\u0131n farkl\u0131 anlar\u0131ndaki birli\u011fini ve ayn\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, hem s\u00f6z konusu bilme ve nesne kurma faaliyetinin tek bir \u00f6znede oldu\u011funun bilincini son olarak da s\u00f6z konusu \u00f6znenin birli\u011fini temin etmektedir. \u0130\u015fte Kant\u2019\u0131n transandantal felsefe dedi\u011fi \u015fey tam olarak budur: Tecr\u00fcbeyi, tecr\u00fcbe edenin mezkur tecr\u00fcbeyi kendisi i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan saf unsurlar\u0131na i\u015faret etmek suretiyle a\u00e7\u0131klamak.Yaln\u0131z burada dikkat edilmesi gereken husus, Kant\u2019\u0131n t\u00fcm bu transandantal d\u00fc\u015f\u00fcnceyi tecr\u00fcbein a\u00e7\u0131mlamas\u0131 \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi ve tecr\u00fcbede kar\u015f\u0131m\u0131zda beliren \u015feylerin belirli bir b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe sahip olarak kabul etti\u011fidir.<\/p> \u00d6te taraftan Kant, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kritik olarak bilinen Yarg\u0131 Yetisinin Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin teleolojik yarg\u0131 yetisi b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde mekanik bir evrende organizman\u0131n nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir antinomi oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir. Yani, mekanik nedenselli\u011fe tabi olan par\u00e7alar\u0131n \u00f6ncelikli oldu\u011fu mekanik fiziksel sistem ile b\u00fct\u00fcn\u00fcn par\u00e7ay\u0131 \u00f6nceledi\u011fi organizmaya dayal\u0131 bir sistem nas\u0131l oluyor da birlikte ayn\u0131 do\u011fada bulunmaktad\u0131r? Kant bu noktada do\u011fan\u0131n fizikselli\u011fini, mekanikli\u011fini merkeze almakta ve bundan hi\u00e7 vazge\u00e7memektedir. Canl\u0131lara ise d\u0131\u015fsal anlamda ama\u00e7l\u0131l\u0131k atfetmektedir. Yani biyoloji yapmak akl\u0131n d\u00fczenleyici kullan\u0131m\u0131 \u00fczerinden bu \u015fekilde d\u0131\u015fsal anlamda ama\u00e7l\u0131l\u0131\u011f\u0131n devreye sokulmas\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olur. Ama canl\u0131n\u0131n kendisinde bir ama\u00e7l\u0131l\u0131k oldu\u011funu s\u00f6yleyecek bir zeminimiz olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir. Burada farkedildi\u011fi \u00fczere Kant do\u011fadaki fiziksel \u015feyler ile canl\u0131 dedi\u011fimiz \u015feyler aras\u0131nda bir fark oldu\u011funu kabul etmektedir. Nihai olarak Kant, canl\u0131 meselesinin teorik felsefenin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde ele al\u0131namayaca\u011f\u0131n\u0131 iddia etmi\u015f bulunmaktad\u0131r.<\/p> Dolay\u0131s\u0131yla canl\u0131l\u0131k Kant\u2019ta t\u0131pk\u0131 akl\u0131n idealar\u0131 gibi adeta bir post\u00fcla olarak ele al\u0131n\u0131p d\u00fczenleyici bir d\u00fczlemde kabul edilmektedir. Ancak canl\u0131 ve canl\u0131n\u0131n sahip oldu\u011fu birlik olmaks\u0131z\u0131n nesnelerin bilinmesinden ve di\u011fer nesnelerden ayr\u0131\u015farak var olmas\u0131ndan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc canl\u0131 ve canl\u0131n\u0131n sahip oldu\u011fu birlik olmaks\u0131z\u0131n \u015feyler bir- le\u015fememekte ve ve muayyen bir birli\u011fe sahip olamayan \u015fey de salt bir y\u0131\u011f\u0131n olmas\u0131 itibariyle kavran\u0131lamamaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla canl\u0131, tecr\u00fcbenin ele al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in d\u00fczenleyici de\u011fil aksine kurucu bir role sahiptir. Bu meselenin bu haliyle Kant\u2019ta ele al\u0131nmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil zira canl\u0131n\u0131n hem kendisinin birli\u011fi hem de bu birlikten hareketle \u00e7evresini bir-lemesi tecr\u00fcbenin i\u00e7erisinde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmamaktad\u0131r. Aksine tecr\u00fcbenin kendisi bu \u015fekilde hem canl\u0131daki hem de canl\u0131 dolay\u0131s\u0131yla birle\u015ftirilen \u015feyler dolay\u0131s\u0131yla tesis edilmektedir. Yani Kant\u2019\u0131n ele almaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 husus canl\u0131n\u0131n birleme faaliyetinin sonras\u0131ndaki ama kesinlikle canl\u0131n\u0131n faaliyetine ba\u011f\u0131ml\u0131 olan muhtelif melekelerin nas\u0131l rol ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir ki bu s\u00fcrecin kendisi canl\u0131n\u0131n birli\u011fi ve bu birlikten hareketle \u015feylerin birli\u011finin a\u00e7\u0131klanmas\u0131na nazaran ikincil konumdad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Kant\u2019ta canl\u0131l\u0131\u011f\u0131nn\u0131n ele al\u0131nmas\u0131, tecr\u00fcbeyi ve tecr\u00fcbedeki unsurlar\u0131 verili kabul etmesi itibariyle m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir. Bu sebeple tecr\u00fcbenin kurulu\u015fu i\u00e7in zorunlu olan canl\u0131 ve sahip oldu\u011fu birlik, Kant d\u00fc\u015f\u00fcncesinin ele\u015ftirilmesini gerektirmektedir.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n Mahmut Me\u00e7in (Mardin Artuklu \u00dcniversitesi)<\/span> – Kant\u2019\u0131n Epistemolojisinde \u0130nsan\u0131n Bilgi(lenim) Sistemi: \u0130nsan Nas\u0131l Bilir?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Aristoteles\u2019in duyulardan ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z hazza i\u015faret ederek her insan\u0131n do\u011fal bir bilme iste\u011fine sahip oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki s\u00f6zleri d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinde \u00fczerinde uzla\u015f\u0131lan fikir olsa da insan\u0131n bu do\u011fal bilme iste\u011fini nas\u0131l yerine getirdi\u011fi, di\u011fer bir ifadeyle nas\u0131l bilgi edindi\u011fi tart\u0131\u015fma konusudur. Gerek epistemolojide gerekse bilim felsefesinde tart\u0131\u015f\u0131lan konular\u0131n ba\u015f\u0131nda gelen \u201cinsan nas\u0131l bilir?\u201d sorusu Kant\u2019\u0131n da felsefesinin merkezi problemlerinden biridir. Muhkem bir felsefi sistemin ilk ad\u0131m\u0131n\u0131n tutarl\u0131 bir bilgi kuram\u0131 oldu\u011fundan hareketle Kant, teorisini kendinden \u00f6nceki bilgi teorilerinin ele\u015ftirisi \u00fczerine in\u015fa eder. Bir yandan insan\u00ee bilgide akl\u0131 yeg\u00e2ne karar merci\u00ee olarak g\u00f6ren rasyonalistlerin dikkatlerini akl\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131na \u00e7ekerken di\u011fer taraftan bilginin tek kayna\u011f\u0131n\u0131 deneyle m\u00fcnhas\u0131r k\u0131lan ampiristlerin de dikkatini zihnin a priori formlar\u0131na \u00e7eker. Ayr\u0131ca spek\u00fclatif felsefeye getirdi\u011fi ele\u015ftirilerle metafizi\u011fin bilim olma imkan\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fan Kant ayaklar\u0131 yere basan bir bilgi teorisi tesis eder. Kant, bilgiyi a priori <\/em>(duyusal deneyimden \u00f6nce) ve a posteriori <\/em>(duyusal deneyimden sonra) bilgi olarak iki temel kategoriye ay\u0131r\u0131r. Kant\u2019\u0131n bilgi kuram\u0131nda nihai hedef olan sentetik a priori <\/em>yarg\u0131lar, bu iki kategoriyi birle\u015ftirir. Bu yarg\u0131lar, akl\u0131n evrensel kategorileri ve zihinsel yap\u0131lar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla duyusal deneyimden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak evrensel ge\u00e7erlili\u011fe sahip bilgilerin elde edilebilece\u011fi fikrini temsil eder. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada ampirizmin deneyi ile rasyonalizmin akl\u0131n\u0131 mezcederek bu iki ak\u0131m aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015fan Kant\u2019\u0131n insan\u0131n bilgi sistemine dair d\u00fc\u015f\u00fcncelerini ele\u015ftirel felsefesinin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda anlamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Kant, insan\u0131n bilgi edinme s\u00fcrecinin “anlaman\u0131n saf kavramlar\u0131” olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 zaman, mekan ve nedensellik gibi do\u011fu\u015ftan gelen kategoriler taraf\u0131ndan yap\u0131land\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Bu kavramlar, bireylerin duyusal verileri organize etti\u011fi ve yorumlad\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7er\u00e7eve g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcr. Bunun aksine, ampirik g\u00f6zlemden elde edilen a posteriori bilgi, bu kavramsal yap\u0131lar\u0131n doldurulmas\u0131na katk\u0131da bulunur. \u00d6zellikle Kant\u2019\u0131n epistemolojisinin temel ilkelerini ortaya koydu\u011fu Salt Akl\u0131n<\/em> Ele\u015ftirisi <\/em>adl\u0131 eserine mercek tutarak Kant\u2019\u0131n bilime esas kabul etti\u011fi bilimsel bilginin nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu \u00fczerinde duracak ve bu yolla bilime y\u00fckledi\u011fi manay\u0131 ele alaca\u011f\u0131z. Kant\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcn bilgi teorisinde varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispatlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 sentetik a priori yarg\u0131lar\u0131n nas\u0131l meydana geldi\u011fi, bu yarg\u0131lar\u0131n olu\u015fum s\u00fcrecinde zaman, mek\u00e2n ve kategorilerin rollerini Kant\u2019\u0131n epistemolojisindeki yerini tespit etmeye gayret g\u00f6sterirken s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 ve kapasitesini bilen bir akl\u0131n da bu anlay\u0131\u015fta ne ifade etti\u011fini tespit etmeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada dikkat \u00e7ekmek istedi\u011fimiz as\u0131l husus Kant\u2019\u0131n insan\u0131n bilgi(lenim) s\u00fcrecini adeta insan v\u00fccudunda mevcut olan solunum, sindirim, dola\u015f\u0131m ve hareket sistemi gibi sistematik bir d\u00fczenle izah etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131d\u0131r. <\/strong>Kant’a g\u00f6re insanda bu sistem, duyusal deneyim ile do\u011fu\u015ftan gelen bili\u015fsel yap\u0131lar\u0131n\/kavramlar\u0131n i\u015fbirli\u011fiyle \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. T\u0131pk\u0131 solunum sisteminin \u00e7al\u0131\u015fabilmesi i\u00e7in v\u00fccudun d\u0131\u015far\u0131dan al\u0131nan oksijeni alacak ve gerekli b\u00f6l\u00fcmlere aktaracak solunum organlar\u0131na gereksinim duymas\u0131 gibi duyu organlar\u0131 yoluyla d\u0131\u015far\u0131dan al\u0131nan verilerin de i\u015flenip bilgiye d\u00f6n\u00fc\u015fmesi i\u00e7in zihnin haz\u0131r kategorilerine veya akl\u0131n kavramsal \u00e7er\u00e7evesine ihtiyac\u0131 vard\u0131r.<\/p> \u201cDuyusuz kavramlar bo\u015f, kavrams\u0131z duyular k\u00f6rd\u00fcr\u201d diyerek bilgi s\u00fcrecinde duyular ile akl\u0131n etkile\u015fimine vurgu yapan Kant\u2019a g\u00f6re bilgi, duyusal deneyimden ba\u011f\u0131ms\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeyen ve akl\u0131n kavramsal \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde anlam kazanan bir b\u00fct\u00fcn olarak ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. O, duyusal deneyim ve soyut kavramlar\u0131n birbirini tamamlay\u0131c\u0131 unsurlar olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi gerekti\u011fini \u00f6ne s\u00fcrerek belirli temel ilkelerin herhangi bir duyusal deneyimden \u00f6nce zihnin do\u011fas\u0131nda bulundu\u011funu savunur. Kant\u2019a g\u00f6re b\u00fct\u00fcn bilgilerimizin kayna\u011f\u0131 deneyimdir ancak deneyim tek ba\u015f\u0131na bilimsel bilginin temel \u00f6zelliklerinden olan zorunluluk ve kesinli\u011fi sa\u011flayamaz. Bu nedenle bir yarg\u0131n\u0131n bu \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yabilmesi i\u00e7in a priori bir temele dayanmas\u0131 laz\u0131m. Zihnin zaman, mek\u00e2n ve kategorilerine i\u015faret eden Kant\u2019a g\u00f6re bu a priori kavramlar olmaks\u0131z\u0131n deneyimden elde edilen g\u00f6r\u00fcler k\u00f6rd\u00fcr. Keza deneyimden elde edilen g\u00f6r\u00fcler olmaks\u0131z\u0131n kavramlar da tek ba\u015f\u0131na bo\u015ftur. \u00c7\u00fcnk\u00fc kavramlar deneyimle ili\u015fkilendirilmedik\u00e7e herhangi i\u00e7eri\u011fe sahip olmazlar.<\/p> Kant\u2019\u0131n kritik felsefesinde ula\u015fmak istedi\u011fi nihai gaye sentetik a priori <\/em>yarg\u0131lard\u0131r. Zira ona g\u00f6re bu yarg\u0131lar sadece matematik ve fizik gibi pozitif bilimler i\u00e7in de\u011fil metafizik i\u00e7in de kan\u0131t de\u011feri ta\u015f\u0131maktad\u0131r. B\u00f6ylece bilimsel bilgi i\u00e7in hayati bir \u00f6neme sahip olan deneyimi g\u00f6z ard\u0131 eden rasyonalistlerle, deneyimden gelen verileri d\u00fczenleyen ve anlamland\u0131ran zihnin a priori kavramlar\u0131n\u0131 yok sayan ampiristler aras\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 bir sentez ger\u00e7ekle\u015ftirir. Bu sentezde bilimsel bilgi, duyu verileri ve a priori formlara sahip akl\u0131n m\u00fc\u015fterek \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla elde edilmekte ve bilim bu iki unsurun m\u00fctekabil i\u015fbirli\u011fi ile ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Kant felsefe tarihinde ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bu payidar bulu\u015fla bilime felsefi bir temel olu\u015fturmu\u015f ve bilim felsefesinin temel sorunlar\u0131ndan olan bilimsel bilginin mahiyetini a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturmu\u015ftur.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n Gamze Keskin (K\u0131rklareli \u00dcniversitesi) <\/span>– Kant\u2019\u0131n Esteti\u011fini Epistemolojisinden Ay\u0131rabilir miyiz?: Yeti Merkezli Bir Soru\u015fturma<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Ba\u015fl\u0131kta ge\u00e7en soru\u015fturmay\u0131 yapabilmemiz i\u00e7in birka\u00e7 ad\u0131mda ilerlemek gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u0130lkin Kant\u2019\u0131n estetik kavram\u0131ndan ne anlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 netlikle ortaya koymak gerekir. \u0130kincisi estetik ve epistemoloji aras\u0131nda bir ba\u011f kurulacaksa bunun gerek\u00e7eleri ve s\u0131n\u0131rlar\u0131 belirlenmelidir. Son olarak da b\u00f6yle bir gerek\u00e7e i\u00e7in zemin olu\u015fturdu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen yetilerin nas\u0131l bir i\u015fleve sahip oldu\u011fu hem epistemolojik hem de estetik a\u00e7\u0131s\u0131ndan a\u00e7\u0131k k\u0131l\u0131nmal\u0131d\u0131r.<\/p> Kant\u2019\u0131n Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>adl\u0131 eseri onun epistemolojiyle ilgili g\u00f6r\u00fc\u015fleri i\u00e7in ba\u015fvurabilece\u011fimiz en temel kaynakt\u0131r denilebilir. Bu eseri nas\u0131l yap\u0131land\u0131rd\u0131\u011f\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Transendental Unsurlar \u00d6\u011fretisi ve Transendental Y\u00f6ntem \u00d6\u011fretisi olarak iki ana ba\u015fl\u0131\u011fa ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Transendental Unsurlar \u00d6\u011fretisi de kendi i\u00e7inde iki temel ba\u015fl\u0131\u011fa ayr\u0131l\u0131r: Transendental Estetik ve Transendental Mant\u0131k. Kant\u2019\u0131n eserine bu ba\u015fl\u0131klar\u0131n verirken Baumgarten\u2019dan etkilenmi\u015f oldu\u011fu ku\u015fku g\u00f6t\u00fcrmez. Bir ad\u0131m geriye giderek, Kant\u2019\u0131n mant\u0131k ve metafizik \u00fczerine verdi\u011fi derslerde Baumgarten\u2019\u0131n Metafizik <\/em>adl\u0131 eserini ba\u015fucu kayna\u011f\u0131 olarak kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundural\u0131m. Baumgarten\u2019\u0131n da esteti\u011fi mant\u0131k gibi bir bilim olarak temellendirme \u00e7abas\u0131 i\u00e7indedir ve bir benzerlik kuracak \u015fekilde bu temellendirmeyi tesis etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Baumgarten\u2019da mant\u0131k kavramsal olan\u0131n, hakikatin, rasyonel olan\u0131n bilimi iken; estetik duyusal olan\u0131n, duyusal-hakikatin, duyusal bilginin bilimi olarak mant\u0131\u011f\u0131n alt\u0131nda konumland\u0131r\u0131l\u0131r. Bir hiyerar\u015fi kuruldu\u011funda mant\u0131k, \u00fcst bilim; estetik ise alt bilimdir. Bu bilimlerin yetileri de bu hiyerar\u015fiye uygun olacak \u015fekilde \u00fcst bilme yetileri ve alt bilme yetileri olarak ayr\u0131l\u0131r. Alt bilme yetileri (analogon rationis), \u00fcst bilme yetilerine benzer \u015fekilde i\u015f g\u00f6r\u00fcr. Bu hiyerar\u015fide a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131 y\u00fckselme s\u00fcrecindeki o de\u011fme noktas\u0131, karanl\u0131ktan ayd\u0131nl\u0131\u011fa \u00e7\u0131k\u0131\u015ftaki tan k\u0131z\u0131ll\u0131\u011f\u0131 yani duyusal bilginin kavramsal olana yakla\u015fan en m\u00fckemmel hali ise g\u00fczel olarak tan\u0131mlan\u0131r. G\u00fczel, duyusal bilginin m\u00fckemmelli\u011fidir. Dolay\u0131s\u0131yla, Baumgarten taraf\u0131ndan g\u00fczelin bilimi olarak da adland\u0131r\u0131lan estetik, Kant\u2019\u0131n Transendental Esteti\u011fi\u2019nde bir dipnotla an\u0131l\u0131r ve Kant burada Baumgarten\u2019dan hangi bak\u0131mdan ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar. Bu ayr\u0131 d\u00fc\u015fmenin nedeni de Kant\u2019\u0131n bilim tan\u0131m\u0131 ile Baumgarten\u2019\u0131n bilim tan\u0131m\u0131n\u0131n \u00f6rt\u00fc\u015fmemesidir. Transendental Esteti\u011fin ba\u015f\u0131ndaki o dipnot1<\/sup> \u015f\u00f6yledir:<\/p> \u201cBu g\u00fcnlerde ba\u015fkalar\u0131n\u0131n be\u011feni ele\u015ftirisi dedikleri \u015feyi belirtmek i\u00e7in estetik s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullananlar yaln\u0131zca Almanlard\u0131r. Bunun temelinde parlak \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeci Baumgarten\u2019\u0131n g\u00fczelin ele\u015ftirel bir de\u011ferlendirmesini akl\u0131n ilkeleri alt\u0131na getirme ve b\u00f6ylece ilkelerini bir bilim d\u00fczeyine y\u00fckseltme y\u00f6n\u00fcndeki ba\u015far\u0131s\u0131z umudu yatar. B\u00f6yle bir u\u011fra\u015f hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz bo\u015funad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc s\u00f6z\u00fc edilen kurallar ya da \u00f6l\u00e7\u00fctler ba\u015fl\u0131ca kaynaklar\u0131na g\u00f6re salt empiriktirler ve bu y\u00fczden asla be\u011feni yarg\u0131m\u0131z\u0131 y\u00f6nlendirecek a priori belirli kurallar olarak hizmet edemezler; tersine kurallar\u0131n do\u011fruluklar\u0131n\u0131n hakiki mihenk ta\u015f\u0131n\u0131 olu\u015fturan \u015fey bizim yarg\u0131m\u0131zd\u0131r. Bu nedenle \u015fu yine tavsiye edilebilir: bu adland\u0131rmay\u0131 be\u011feni ele\u015ftirisi i\u00e7in kullanmaktan vazge\u00e7ecek ve hakiki bilim olarak duyarl\u0131k \u00f6\u011fretisi i\u00e7in al\u0131koyaca\u011f\u0131z (ki bu yolla hem dile hem de bilgiyi \u00e7ok iyi bilindi\u011fi haliyle \u03b1\u03b9\u03c3\u03b8\u03b7\u03c4\u03b1 \u03ba\u03b1\u03b9 \u03c5\u03bf\u03b7\u03c4\u03b12<\/sup> olarak b\u00f6l\u00fcmlemelerinde antik d\u00f6nemdekilerin ona verdikleri anlama yakla\u015fm\u0131\u015f olaca\u011f\u0131z).\u201d3<\/sup><\/p> Kant, Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi\u2019<\/em>ni yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131nda aradan dokuz y\u0131l ge\u00e7mi\u015ftir. Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi, Estetik Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi ve Teleolojik Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi olarak iki b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131l\u0131rken, reflektif yarg\u0131 g\u00fcc\u00fc ve ama\u00e7l\u0131l\u0131k ilkesi ortakl\u0131\u011f\u0131nda ayn\u0131 kitapta ele al\u0131n\u0131r. Kant\u2019\u0131n bu kitab\u0131n ilk k\u0131sm\u0131n\u0131 kaleme alarak yan\u0131lsama ile Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019ndeki estetik kavram\u0131 ile ilgili bak\u0131\u015f\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fti\u011fini ileri s\u00fcrenler vard\u0131r.5 Burada benim kanaatim, Kant\u2019\u0131n ayn\u0131 tutarl\u0131l\u0131kla ele\u015ftirel felsefesinin dizgesi i\u00e7inde esteti\u011fini temellendirdi\u011fi y\u00f6n\u00fcndedir. Zira Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi\u2019nde<\/em>, g\u00fczel yine bir bilim olarak temellendirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Aksine, bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n neredeyse her alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda kavrams\u0131z, \u00f6znel, olumsal, tikel bir be\u011feni yarg\u0131s\u0131n\u0131n nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fine dair planl\u0131 bir \u00e7er\u00e7eve \u00e7izilmektedir. Kant, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019ndeki pozisyonunu korur ve Yarg\u0131 G\u00fcc\u00fcn\u00fcn Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde \u015f\u00f6yle der: \u201c.. g\u00fczelin bilimi diye bir \u015fey yoktur, yaln\u0131zca ele\u015ftirisi vard\u0131r; g\u00fczel bilim diye bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131 yaln\u0131zca g\u00fczel sanat\u0131n oldu\u011fu gibi.\u201d5<\/sup> Bu tav\u0131r g\u00fczel ve y\u00fccenin analiti\u011finde derinlemesine ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 gibi sanat ve bilim ayr\u0131m\u0131 ile bilim insan\u0131 ve deha \u00fczerinden de geni\u015fletilir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada kavrams\u0131z bir estetik yarg\u0131n\u0131n nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilece\u011fi, esteti\u011fin bilgiden, yarg\u0131 ve \u00f6znenin yarg\u0131da bulunma s\u00fcre\u00e7leri merkeze al\u0131narak hangi ba\u011flamlarda ayr\u0131 tutuldu\u011fu anlama yetisi, hayal g\u00fcc\u00fc, yarg\u0131 g\u00fcc\u00fc ve ak\u0131l yetilerinin rolleri \u00fczerinden a\u00e7\u0131klanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p> Tu\u011fba Yaz\u0131c\u0131 (Atat\u00fcrk \u00dcniversitesi)<\/span> – Kant\u2019\u0131n Estetik Yarg\u0131 Yetisindeki Ama\u00e7s\u0131z Ama\u00e7l\u0131l\u0131k \u0130lkesinden \u0130nsan\u0131n \u00d6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne Bir Kap\u0131 Aralanabilir Mi?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Yarg\u0131 Yetisinin Ele\u015ftirisi <\/em>(Kritik der Urteilskraft<\/em>) 1970 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan ve Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>ile Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>isimli eserlerinin ard\u0131ndan gelen Immanuel Kant\u2019\u0131n son derece etkili bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131d\u0131r. Kant, ilk iki ele\u015ftirisinde s\u0131ras\u0131yla epistemoloji ve etik \u00fczerine odaklan\u0131rken, Yarg\u0131 Yetisinin Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde estetik yarg\u0131 ve teleolojik yarg\u0131lar \u00fczerine e\u011filir. D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler taraf\u0131ndan, do\u011fa ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck alanlar\u0131n\u0131 uzla\u015ft\u0131rman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra teorik ve pratik felsefe aras\u0131nda bir k\u00f6pr\u00fc kurma arzusu olarak de\u011ferlendirdi\u011fi bu eser, onun d\u00fc\u015f\u00fcncesinin bir evrimi olarak da yorumlan\u0131r. Daha \u00f6nceleri genellikle estetikle ilgili bir kitap olarak okunsa da art\u0131k son y\u00fcz y\u0131lda Kant\u2019\u0131n do\u011fadaki determinizm ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ili\u015fkisini nas\u0131l kurdu\u011funa dair ele\u015ftirel felsefe ba\u011flam\u0131nda okumalar yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6zellikle 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131ndan itibaren yarg\u0131 ve politik olan aras\u0131ndaki ba\u011flant\u0131 ile ilgili olarak Schiller\u2019den Hannah Arendt\u2019e kadar pek \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr taraf\u0131ndan irdelenmi\u015f olan bu eser, \u00e7a\u011fda\u015f filozoflarda ise y\u00fcce kavram\u0131n\u0131n ele al\u0131n\u0131\u015f\u0131 ile dikkatleri celbetmi\u015ftir. Alman \u0130dealizmi\u2019nin geli\u015fimindeki rol\u00fc ise son derece \u00f6nemlidir.<\/p> Kant, Yarg\u0131 Yetisinin Kriti\u011fi<\/em>\u2019nde ortaya koymu\u015f oldu\u011fu ama\u00e7s\u0131z ama\u00e7l\u0131l\u0131k <\/em>ilkesiyle bir yandan sanat\u0131n otonomisini tesis eder g\u00f6r\u00fcn\u00fcrken, bir yandan da fenomen ve numen aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi estetik deneyimle kurabilece\u011fimizi iddia eder. Dahas\u0131 burada Kant, daha \u00f6nceki kritiklerinde iki ayr\u0131 alan olarak ele ald\u0131\u011f\u0131 duyulur d\u00fcnya ile d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr olan d\u00fcnyay\u0131 insan\u0131n varl\u0131k b\u00fct\u00fcn\u00fcnde bir araya getirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Kritik <\/em>olarak da an\u0131lan Yarg\u0131 Yetisinin Kriti\u011fi <\/em>bu iki d\u00fcnyan\u0131n birli\u011fini g\u00f6sterecek veriler ve deneyimler ortaya koymaya \u00e7abas\u0131n\u0131n bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. S\u00f6z konusu birli\u011fi estetik alanda buldu\u011funu iddia eden Kant\u2019a g\u00f6re, ayn\u0131 zamanda hem duyu varl\u0131\u011f\u0131 hem de ak\u0131l varl\u0131\u011f\u0131 olan insan\u0131n b\u00fct\u00fcnselli\u011fi de yaln\u0131zca estetik deneyim yani sanat ile ger\u00e7ekle\u015febilir. Estetik yarg\u0131larda, bilgi ve ahlak alanlar\u0131nda oldu\u011fu gibi belirleyici ve d\u00fczenleyici bir yarg\u0131lama s\u00f6z konusu olmad\u0131\u011f\u0131 gibi bu t\u00fcrden yarg\u0131lar yaln\u0131zca do\u011fada ve g\u00fczel sanatlar alan\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan; g\u00fczel olan ve kavram olmaks\u0131z\u0131n evrensel olarak haz veren t\u00fcrden yarg\u0131lard\u0131r. Estetik yarg\u0131lar\u0131n veya bir di\u011fer deyi\u015fle be\u011feni yarg\u0131s\u0131n\u0131n, ilk bak\u0131\u015fta bir bilgi yarg\u0131s\u0131 olmay\u0131\u015f\u0131 ve haz duygusuna ba\u011fl\u0131 olarak \u00f6znel bir zemine sahip olan bir yarg\u0131 t\u00fcr\u00fc olu\u015fu dikkat \u00e7eker. Kant\u2019a g\u00f6re bu, \u00f6znenin hayal g\u00fcc\u00fc ile anlama yetisi aras\u0131ndaki bir \u00f6zg\u00fcr oyunu sonucu ortaya \u00e7\u0131kan, tamamen \u00f6znel bir deneyimdir. Buradaki bu \u00f6zg\u00fcr oyunu, ona e\u015flik eden herhangi bir kavramdan ba\u011f\u0131ms\u0131z olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla, herhangi bir ilgiden ve \u00e7\u0131kardan da ba\u011f\u0131ms\u0131z bir ho\u015flanma bi\u00e7imi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Kant yine de bu ho\u015flanman\u0131n neticesinde ortaya \u00e7\u0131kabilecek be\u011feni yarg\u0131s\u0131n\u0131n, herhangi bir kavrama ihtiya\u00e7 olmaks\u0131z\u0131n iletilebilir oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmek ister. Zira Kant, be\u011feni yarg\u0131s\u0131n\u0131 di\u011fer yarg\u0131 t\u00fcrlerinden ay\u0131rarak, burada evrenselin alt\u0131na alma yerine evrenseli d\u00fc\u015f\u00fcnme, bir tasar\u0131m \u00fczerine derin d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi i\u00e7eren bir yarg\u0131lama oldu\u011funu s\u00f6yler. Kant\u2019a g\u00f6re bu yarg\u0131lama t\u00fcr\u00fc, do\u011fadaki tikelden evrensele y\u00fckselme y\u00fck\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc alt\u0131ndaki derin d\u00fc\u015f\u00fcnen yarg\u0131 yetisi, deneyimden \u00f6d\u00fcn\u00e7 alamayaca\u011f\u0131 bir ilkeye daha ihtiya\u00e7 duyar. Kant\u2019a g\u00f6re yarg\u0131 yetisinin bu ilkesi de do\u011fadaki \u00e7e\u015fitlili\u011fin i\u00e7erisindeki ama\u00e7l\u0131l\u0131kt\u0131r. \u0130\u015fte Kant, nesnesine herhangi bir ilgi ve \u00e7\u0131kardan ba\u011f\u0131ms\u0131z yani ama\u00e7s\u0131zca yakla\u015f\u0131lan ama bir yandan da do\u011fadaki \u00e7e\u015fitlili\u011fin i\u00e7indeki ama\u00e7l\u0131l\u0131\u011f\u0131 da ortaya koyan bir yarg\u0131 yetisine i\u015faret etmektedir ki, bu yetinin temel ilkesi olarak ama\u00e7s\u0131z ama\u00e7l\u0131l\u0131k <\/em>ilkesini geli\u015ftirir.<\/p> Bu do\u011frultuda Kant \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda be\u011feni yetisini; \u00f6znenin bir tasar\u0131m\u0131 olmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00f6znel, ama ayn\u0131 zamanda \u00f6zneleraras\u0131 iletilebilirli\u011fi bak\u0131m\u0131ndan evrensel ve \u00f6zg\u00fcr oyunu ba\u011flam\u0131nda da \u00f6zerk bir yap\u0131ya sahip, estetik bir yarg\u0131 t\u00fcr\u00fc olarak sunar. Burada Kant\u2019\u0131n sunmu\u015f oldu\u011fu \u00f6zg\u00fcr oyunu \u00f6zelinde en dikkat \u00e7ekici nokta, ortaya koymu\u015f oldu\u011fu ama\u00e7s\u0131z ama\u00e7l\u0131l\u0131k ilkesi dolay\u0131s\u0131yla insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne bir kap\u0131 aralad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131d\u0131r. Bu iddia Kant\u2019\u0131n, hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn \u00e7ok \u00e7e\u015fitlili\u011finin birli\u011finin sentezi burada tamamen \u00f6zg\u00fcr ve \u00f6zg\u00fcr hayal g\u00fcc\u00fc ile birlikte anlama yetisinin, kavramsal i\u00e7erikten ba\u011f\u0131ms\u0131z bir etkinlik oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayanmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla estetik yarg\u0131 yetisinin bu bi\u00e7imsel ama\u00e7l\u0131l\u0131k ilkesi; do\u011fadaki zorunluluk ile \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, nedensellik ile de ama\u00e7l\u0131l\u0131k aras\u0131nda da bir ba\u011f olu\u015fturuyor g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. Do\u011fa kavram\u0131 alan\u0131ndan \u00f6zg\u00fcrl\u00fck alan\u0131na ge\u00e7i\u015fi bu \u015fekilde sa\u011flayarak Kant, d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemindeki \u00f6nemli bir problemi ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia etmektedir. B\u00f6ylelikle fenomen ile numen aras\u0131ndaki ba\u011f\u0131 da kurdu\u011funu g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. Burada ayr\u0131ca insan\u0131n hem ak\u0131l hem de duygu varl\u0131\u011f\u0131 olu\u015fu birlikte al\u0131narak, bir b\u00fct\u00fcn olarak yeniden kuruldu\u011fu iddias\u0131 da mevcuttur. Kant\u2019a g\u00f6re bu a\u00e7\u0131dan estetik deneyim ne salt d\u00fc\u015f\u00fcnsel olana ne de salt duyusal olana tabii olmayan, insan\u0131 her iki y\u00f6n\u00fcyle etkile\u015fim halinde k\u0131lan ve bir b\u00fct\u00fcn olarak ortaya koyan bir deneyimdir. Bu deneyimde, amac\u0131 olmayan ama\u00e7l\u0131 bi\u00e7im bizi insan\u0131n b\u00fct\u00fcnselli\u011fine, sanata ve dolay\u0131s\u0131yla da \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe ula\u015ft\u0131racakt\u0131r. Bu durum Kant i\u00e7in ayn\u0131 zamanda \u00f6znellik ile evrensellik ve zorunluluk ile \u00f6zg\u00fcrl\u00fck aras\u0131ndaki k\u00f6pr\u00fcy\u00fc de kurmu\u015f olmak anlam\u0131na gelir.<\/p> \u00d6zetle Kant estetik yarg\u0131 teziyle yaln\u0131zca birbirinden kopuk g\u00f6r\u00fcnen iki d\u00fcnyay\u0131 birle\u015ftirdi\u011fini ve insan\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc temellendirdi\u011fini iddia etmekle kalmaz ayn\u0131 zamanda estetik yarg\u0131n\u0131n bilincin \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de ortaya koydu\u011funu iddia eder.<\/p> \u0130\u015f bu \u00e7al\u0131\u015fma, insan\u0131 zorunluluklar alan\u0131ndan \u00f6zg\u00fcr alana ta\u015f\u0131yan s\u00f6z konusu estetik deneyimin temel ilkesi olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan ama\u00e7s\u0131z ama\u00e7l\u0131l\u0131k ilkesinin neli\u011fini soru\u015fturmay\u0131 ve bu soru\u015fturma neticesinde, ad\u0131m ad\u0131m Kant\u2019\u0131n s\u00f6z konusu iddialar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmaya a\u00e7may\u0131 planlamaktad\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n Enis Elmas (Kocaeli \u00dcniversitesi)<\/span> – Kant Epistemolojisindeki \u0130mgelem Yorumuna Dair \u00c7a\u011fda\u015f \u00d6zne Okumalar\u0131: Heidegger ve Derrida Perspektifi<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Immanuel Kant, bilgi konusunda temel hedefini saf ak\u0131ldan hareket ederek t\u00fcm bili\u015fin arkitektoni\u011fini a\u00e7\u0131klamak olarak ifade eder. Dizgeler kurma sanat\u0131 olarak kabul edilen bu arkitektonik, alelade bilgiyi bilimsel bilgi d\u00fczeyine y\u00fckseltmek amac\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla t\u00fcm bili\u015fin arkitektoni\u011fi, bili\u015fimizde bilimsel olan\u0131n \u00f6\u011fretisi olarak zorunlu bir \u015fekilde bir y\u00f6ntem \u00f6\u011fretisi bi\u00e7iminde tasar\u0131mlan\u0131r. Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>de bu tasar\u0131m\u0131n v\u00fccuda getirildi\u011fi yer olarak ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. Ancak genel hatlar\u0131yla incelendi\u011finde metnin, zamansal olarak birbirine yak\u0131n iki bask\u0131yla yay\u0131mland\u0131\u011f\u0131 ve yap\u0131lan bask\u0131lar\u0131n ikisinde de belirli konular \u00fczerinde farkl\u0131 zeminlere i\u015faret eden tasar\u0131mlar bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 dikkat \u00e7ekmektedir. Genellikle ilk bask\u0131n\u0131n tam manas\u0131yla anla\u015f\u0131lamamas\u0131 ve \u00e7e\u015fitli epistemolojik sorunlardan dolay\u0131 Kant\u2019\u0131n ikinci bask\u0131y\u0131 haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Ancak iki ayr\u0131 \u00f6ns\u00f6zle beraber Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin farkl\u0131 zamanlarda iki ayr\u0131 bask\u0131 yapmas\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n Prolegomena <\/em>ba\u011flam\u0131yla k\u0131salt\u0131l\u0131p, \u00f6zetlenebilen niteli\u011fi, Kant\u2019\u0131n epistemolojisine dair itiraz ve farkl\u0131 okuma imk\u00e2nlar\u0131 do\u011furmu\u015ftur. Metnin her iki bask\u0131s\u0131ndaki tasar\u0131mlara odaklanarak geli\u015ftirilen yorumlar aras\u0131nda ise Martin Heidegger\u2019in ismi \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p> Heidegger, Kant\u00e7\u0131 epistemolojiyi bu iki bask\u0131 aras\u0131nda oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u201cgerilim\u201d \u00fczerinden yorumlam\u0131\u015f ve gerilimin merkezi olarak ele ald\u0131\u011f\u0131 \u201ctransandantal imgelem\u201d yetisinden hareketle de\u011ferlendirmelerini ortaya koymu\u015ftur. Heidegger\u2019in Kant\u2019\u0131n epistemolojisine transandantal imgelem merkezli de\u011ferlendirmeleri ise son tahlilde \u201czaman\u201d kavram\u0131yla ba\u011flant\u0131l\u0131 bir \u201c\u00f6zne\u201d okumas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve bu \u00f6zne okumas\u0131, hem Kant\u2019a d\u00f6n\u00fck yeni inceleme olanaklar\u0131 tesis etmi\u015f hem de Heidegger felsefesini \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye y\u00f6nelik irdeleme olanaklar\u0131 yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Heidegger a\u00e7\u0131s\u0131ndan yak\u0131n zamanl\u0131 yap\u0131lan iki bask\u0131, Kant\u00e7\u0131 kavramlar\u0131n kullan\u0131m i\u015flevlerine g\u00f6re birbirinden farkl\u0131 \u00f6zellikler g\u00f6stermektedir. Ona g\u00f6re fark\u0131n temelinde, Kant\u2019\u0131n \u00f6zneyi kurma bi\u00e7imi ve bu bi\u00e7imin kurucu rol\u00fcndeki imgelem yetisi yatmaktad\u0131r. Heidegger \u00f6ncelikle Kant\u2019\u0131n t\u00fcm insanlar\u0131n duyu, tam alg\u0131 ve imgelem gibi \u00fc\u00e7 temel yetiye sahip olduklar\u0131n\u0131 belirtti\u011fini ifade etmi\u015f ve sonras\u0131nda duyarl\u0131k ve anlama yetisini iki bili\u015f kayna\u011f\u0131 olarak konumlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015ftir. Bahsi ge\u00e7en bu bili\u015f kaynaklar\u0131n\u0131n k\u00f6keninin Kant taraf\u0131ndan a\u00e7\u0131k\u00e7a verilmedi\u011fini ama Kant\u2019\u0131n i\u015faretleri takip edildi\u011finde, bu k\u00f6kenin \u201cimgelem\u201d oldu\u011funu ileri s\u00fcren Heidegger, ayn\u0131 zamanda ruhun yetilerin \u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ile bili\u015f kaynaklar\u0131n\u0131n ikili\u011fi aras\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde olu\u015fan kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n \u201cimgelem\u201d okumas\u0131yla giderilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Heidegger\u2019in Kant yorumlar\u0131ndan hareketle birinci bask\u0131dan cereyan eden temellendirmenin, insan \u00f6znesini a\u00e7\u0131klamak noktas\u0131nda bir k\u00f6ken vazifesi olarak g\u00f6r\u00fclebilece\u011fi tespitinde bulunur.<\/p> Heidegger\u2019e g\u00f6re Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin ikinci bask\u0131s\u0131nda transandantal imgelem kenara itilmi\u015f ve anlama yetisi lehine, onun kontrol\u00fc alt\u0131nda yeniden yorumlanmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Burada sentezin i\u015fleyi\u015fine dair her iki bask\u0131 aras\u0131ndaki farka Heidegger\u2019in \u00f6zellikle i\u015faret etti\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Dahas\u0131 imgelemin arac\u0131 rol\u00fcn\u00fcn ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131, duyarl\u0131\u011f\u0131n ve anlama yetisinin birbirlerinden ayr\u0131 bloklar olarak durduklar\u0131na y\u00f6nelik bir intiba uyand\u0131rmaktad\u0131r. Heidegger, ilk bask\u0131da ruhun yetilerinden bahsedilen pasaj\u0131n, ikinci bask\u0131da tamamen \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131yla imgelemin de\u011fersizle\u015fti\u011fini s\u00f6ylemektedir. \u0130mgelemin ikinci bask\u0131da temel olarak sadece anlama yetisinin kurallar\u0131na ba\u011flanarak hareket ettirilmesi, Heidegger a\u00e7\u0131s\u0131ndan Kant\u00e7\u0131 epistemolojinin de\u011fi\u015fik yorumlara a\u00e7\u0131k oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Ancak \u00f6znelli\u011fin zemini ve a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n k\u00f6keninin a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 ona g\u00f6re ikinci bask\u0131yla ortadan kalkm\u0131\u015f ve b\u00f6ylece epistemolojik a\u00e7\u0131dan de\u011ferli olan \u0131skalanm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla dikkatini ilk bask\u0131daki de\u011ferlendirmeye y\u00f6nelten ve imgeleme y\u00f6nelik incelemesine devam eden Heidegger, zaman tasavvuruyla ili\u015fkili olan bir \u00f6zne okumas\u0131 yapma denemesi ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p> Ancak Heidegger\u2019in \u00e7abas\u0131n\u0131 salt epistemolojik bir niyetle kurgulamad\u0131\u011f\u0131 ve siyasi bir arka plan ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131na dair itirazlar kendisine y\u00f6neltilmi\u015ftir. Kant ve Heidegger\u2019i bu noktadan de\u011ferlendiren baz\u0131 yazarlar, Heidegger\u2019in Kant\u00e7\u0131 imgelem teorisinde, Nasyonal Sosyalizminin mitolojik unsurlar\u0131na uygun d\u00fc\u015fen politik bir pozisyonu benimsemesinin belirleyici oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler. Bununla birlikte, imgelem okumas\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak Heidegger\u2019in insan anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ufku olarak g\u00f6r\u00fclebilecek \u201csomut zaman\u201d ya da \u201ctarih\u201d kavram\u0131na ge\u00e7ti\u011fini ve buradan da \u00f6nceleri a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n \u00f6z\u00fc ve insan \u00f6znesinin nas\u0131l oldu\u011funu g\u00f6stermeyi ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren uzmanlar, Heidegger\u2019in siyaseten d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc ile transandantal imgelemden mitopoetik imgeleme ge\u00e7i\u015f yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ederler. Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin her iki bask\u0131s\u0131 aras\u0131nda bulunan potansiyel fark\u0131n b\u00f6ylece Heidegger\u2019in siyasi arka plana dayanan izah\u0131ndan ziyade, \u00f6zne ve nesne odakl\u0131 bir pozisyondan de\u011ferlendirilmeye ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla ilk bask\u0131da ortaya \u00e7\u0131kan \u201c\u00f6zne\u201d yorumu, Michel Foucault\u2019dan hareketle \u00f6znenin \u00f6zneselli\u011fi ve ikinci bask\u0131da ortaya \u00e7\u0131kan \u201cnesne\u201d odakl\u0131 yorum ise Heidegger\u2019den yola \u00e7\u0131karak nesnenin nesneselli\u011fi ba\u011flamlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan yorumlanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p> \u00c7al\u0131\u015fmada Jacques Derrida\u2019n\u0131n \u00f6nemi ise do\u011frudan \u201cimgelem\u201d de\u011ferlendirmesine dayanmaktad\u0131r. Derrida\u2019n\u0131n Gramotoloji <\/em>metninde ortaya koydu\u011fu Rousseau ve imgelem yorumlar\u0131 okuyucuyu iki konuda d\u00fc\u015f\u00fcnmeye sevk etmektedir. Derrida, ilk olarak Rousseau\u2019nun imgelem \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin Kant\u2019\u0131n imgelem teorisinde de bulunabilece\u011fini s\u00f6yleyerek, genel kan\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda Rousseau\u2019nun sadece Kant \u00fczerinde etik ve politik bir etkisinin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ayn\u0131 zamanda Kant\u2019\u0131n epistemolojinde ciddi Rousseaucu t\u0131n\u0131lar bulundu\u011funu ifade etmektedir. Ancak ikinci olarak Derrida burada de\u011ferlendirmesini keserek verdi\u011fi bir dipnot yoluyla okuyucuyu Heidegger\u2019in Kant incelemesine y\u00f6nlendirir. Bu yar\u0131da kesme, hem Derrida\u2019n\u0131n sav\u0131n\u0131n de\u011ferlendirilmesi ve Kant\u2019\u0131n epistemolojinde Rousseau etkisinin var olup olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmeye te\u015fvik etmekte hem de Derrida\u2019n\u0131n okuyucuyu Heidegger\u2019e y\u00f6nlendiri\u015fi, Heidegger \u00fczerine ele\u015ftirilerin kendisine de y\u00f6neltilebilece\u011fi ihtimalini ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu durum ayn\u0131 zamanda Derrida\u2019n\u0131n Rousseau ve imgelem analizinin ne denli tutarl\u0131 ve do\u011fru oldu\u011funa dair yorum yapma olana\u011f\u0131 da do\u011furmaktad\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n Derrida k\u0131sm\u0131 b\u00f6ylece hem Kant epistemolojisinin tarihi arka plan\u0131 hem de imgelem merkezli \u00f6zne yorumunun de\u011ferlendirilmesine katk\u0131 sunma amac\u0131ndad\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n Senem Kurtar (Gaziantep \u00dcniversitesi)<\/span> – Mek\u00e2n ve Zaman Fenomenolojisi \u0130zle\u011finde \u201cKant\u2019\u0131 Kant\u2019tan Daha \u0130yi Anlamak!\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Kant 1768 tarihli Mek\u00e2ndaki B\u00f6lgelerin Farkl\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n Nihai Temelleri \u00dczerine <\/em>makalesinde \u201cuyumsuz benzerler\u201d (incongruent counterparts<\/em>) aras\u0131nda nas\u0131l olup da ili\u015fkinin olabilece\u011fi t\u00fcr\u00fcnden temel anlamda ontolojik bir sorunu mutlak mek\u00e2n\u0131n kavramsal de\u011fil, sezgisel kabul\u00fc ile a\u00e7\u0131klar. Bu ba\u011flamda Kant\u2019\u0131n Newton\u2019un mutlak mek\u00e2n \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcn\u00fc bu mek\u00e2ndaki \u015feyler aras\u0131nda olup bitenin duyulur ve bilinebilir olmas\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacak bir epistemolojik zemine oturtmak gibi zorlu bir i\u015fe giri\u015fti\u011fini iddia etmek hi\u00e7 de haks\u0131z olmayacakt\u0131r. Benzerlerin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak ad\u0131na bir el ve onun aynadaki kopyas\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkinin g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc ve bu g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan\u0131n ne olabilece\u011fini, nas\u0131l kavranabilece\u011fini g\u00fcndeme getiren Kant\u2019\u0131n mek\u00e2ndaki t\u00fcm olu\u015fumlar\u0131 birlik ve b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde tutan bir i\u00e7sel ilkenin sezgiye a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 tezinde nihai bir temel yakalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 A\u00e7\u0131l\u0131\u015f Tezi <\/em>(1770), Prolegomena <\/em>(1783) ve Do\u011fa Felsefesinin Felsefi Temelleri <\/em>(1786) \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rebilmekteyiz. Kant\u2019\u0131n uyumsuz benzer \u00e7iftlerden biri olarak bir elin mek\u00e2nsall\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinden evrenin mek\u00e2nsal varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bulunu\u015funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye davet eden bu analojisi bir olan\u0131n mek\u00e2nsall\u0131\u011f\u0131na \u00f6zg\u00fc tekli\u011fi, biricik olmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan s\u0131n\u0131r-y\u00fczeye odaklanmaktad\u0131r. Bu s\u0131n\u0131r y\u00fczey bedenin b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bulunu\u015funun birbirine benzeyen par\u00e7alar\u0131 hatta g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte birbirinin ayn\u0131 olan el \u00f6rne\u011findeki el \u00e7ifti gibi par\u00e7alar\u0131 a\u00e7\u0131\u015f\u0131ndan yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda sa\u011f el ve sol elin yaln\u0131zca bulunduklar\u0131 yerin farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 bak\u0131m\u0131ndan de\u011fil ayn\u0131 zamanda karakteristik \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan da ayr\u0131 olduklar\u0131 a\u00e7\u0131k bir duyumla ay\u0131rt edilebilir. Nitekim Kant bu ayr\u0131m\u0131 sa\u011f elin beceri ve g\u00fc\u00e7 a\u00e7\u0131s\u0131ndan avantajl\u0131 olmas\u0131na, sol elin ise duyarl\u0131l\u0131k bak\u0131m\u0131ndan avantajl\u0131 olmas\u0131na ba\u011flayarak y\u00f6n alg\u0131s\u0131 ve farkl\u0131 his ba\u011flam\u0131nda a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Kritik <\/em>\u00f6ncesi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan ve esas\u0131nda ontolojik mi yoksa epistemolojik mi bir sorun ya da yakla\u015f\u0131m oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde pek \u00e7ok tart\u0131\u015fmaya mahal vermi\u015f ve farkl\u0131 yorumlara sahne olmu\u015f bu arg\u00fcman bizi \u015f\u00f6yle bir soruya g\u00f6t\u00fcrmektedir: Kant\u2019\u0131n sa\u011f ve sol el gibi uyumsuz benzerler ya da e\u015flenikler \u00f6rne\u011fiyle ve bu \u00f6rne\u011fin t\u00fcm evrene uyarland\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrden bir d\u00fc\u015f\u00fcnce deneyiyle g\u00f6sterme \u00e7abas\u0131nda oldu\u011fu mek\u00e2nsal bir y\u00f6n duygusu ya da bedenin \u00f6znel mek\u00e2n duyumu mudur yoksa \u015feylerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n verilmesinde mek\u00e2nsal bulunu\u015fun ve dolay\u0131s\u0131yla mekan\u0131n \u00f6nceli\u011fi midir?<\/em><\/p> Kant\u2019\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 \u00e7abas\u0131n\u0131 t\u00fcm\u00fcyle bir epistemoloji kurma giri\u015fimine ba\u011flamay\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131p kendi orijinalli\u011fi i\u00e7inde ve derinlikli bir \u00e7\u00f6z\u00fcmleme yolunu tercih etmek i\u00e7in elimizde olduk\u00e7a zengin bir iddia oldu\u011fu kanaatindeyim. Nitekim Kant ay\u0131rt edilemez varl\u0131klar\u0131n- bunlara mutlak mek\u00e2n\u0131n noktalar\u0131ndan olu\u015fan \u00e7oklu y\u00fczeyler de denilebilir – \u00f6n kabul\u00fc ile ilk etapta t\u00fcm\u00fcyle ontolojik bir temellendirme hamlesi yapm\u0131\u015ft\u0131r. Farkl\u0131 mek\u00e2n duyumlar\u0131n\u0131n ya da \u00f6znel mek\u00e2nsal duyarl\u0131\u011f\u0131n \u00f6tesinde t\u00fcm bunlar\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan bir mek\u00e2nsal verilmi\u015flik vard\u0131r. D\u00fcnyayla kar\u015f\u0131la\u015fmada madde ve formun b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn m\u00fcmk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc olarak bu mek\u00e2nsal verilmi\u015flik ayn\u0131 zamanda \u00f6znel duyumun zamansal verilmi\u015fli\u011fiyle ayn\u0131 d\u00fczlemde yer al\u0131r. Kant\u2019\u0131n zamana ve mek\u00e2na yakla\u015f\u0131m\u0131ndaki bu radikal a\u00e7\u0131l\u0131m\u0131n \u00f6zellikle de Kritik <\/em>\u00f6ncesinde ve hatta Kritik<\/em>\u2019in Transandantal Estetik ve Transandantal Ded\u00fcksiyon k\u0131s\u0131mlar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi de belirleyecek olan iki farkl\u0131 bask\u0131n\u0131n sunumu aras\u0131ndaki incelikli ayr\u0131m\u0131n i\u00e7eri\u011finde g\u00f6ze \u00e7arpan iddialar esas\u0131nda s\u00f6ylenenlerin alt\u0131n\u0131 oyarak ya da s\u00f6ylenende gizleneni a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karmak suretiyle ortaya konulabilece\u011fi kanaatindeyim. B\u00f6ylesi bir kanaate varmamda bir yandan uyumsuz benzerler <\/em>mevzusunun Kant i\u00e7in mek\u00e2nsal birlik ve \u00f6nceli\u011fi bildiriyor oldu\u011funa dair yakla\u015f\u0131mlar\u0131n makull\u00fc\u011f\u00fc etkili olmaktayken di\u011fer yandan \u00f6zellikle zaman\u0131n fenomenal okumas\u0131n\u0131 yaparak Kant\u2019\u0131n ekstatik zamansall\u0131k <\/em>fikri ya da \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcyle hareket etti\u011fini iddia eden Heidegger\u2019in \u00f6zg\u00fcn yorumu temel te\u015fkil etmektedir.<\/p> Kant\u2019\u0131n Kritik <\/em>B160a\u2019da mek\u00e2n ve zaman\u0131n yaln\u0131zca sezginin ar\u0131 formlar\u0131 olmay\u0131p ayn\u0131 zamanda ve daha k\u00f6kensel bir bi\u00e7imde \u015feylerin ve d\u00fcnyan\u0131n verili\u015findeki \u00e7oklu\u011fun birli\u011fini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan anlam\u0131yla bi\u00e7im veren, bi\u00e7imlendiren sezgiler oldu\u011funa a\u00e7\u0131k\u00e7a temas eden d\u00fc\u015f\u00fcncelerini temele alaca\u011f\u0131m bu bildiride Heidegger\u2019in okumas\u0131ndaki zamansal \u00f6ncelikten farkl\u0131 olarak ve belki bu okumaya bir ek ya da yeni bir yorum getirmek suretiyle mek\u00e2n\u0131n ve dolay\u0131s\u0131yla d\u00fcnyan\u0131n verili\u015findeki \u00f6nceli\u011fe de odaklanaca\u011f\u0131m. Ba\u015fl\u0131kta belirtti\u011fim \u201cKant\u2019\u0131 Kant\u2019tan Daha \u0130yi Anlamak\u201d ifadesi Heidegger\u2019in 1929 tarihli Kant und das Problem der Metaphysik <\/em>(Kant ve Metafizik Problemi) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda dile getirdi\u011fi ifadeye bir g\u00f6nderme niteli\u011fi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. \u0130lksel anlamda zaman\u0131n ve mek\u00e2n\u0131n sezginin ar\u0131 formlar\u0131 m\u0131 yoksa formel (bi\u00e7im veren, bi\u00e7imlendiren) sezgiler mi oldu\u011fu ayr\u0131m\u0131nda k\u00f6klenen Heidegger\u2019in Kant yorumunda sentezin alg\u0131daki birli\u011fi (syndosis<\/em>) ile kavramsal birli\u011fi (synopsis<\/em>) birbirinden ayr\u0131 ancak imgelemin \u00f6zel zamansal karakterinde ortak k\u00f6k\u00fcn\u00fc bulan iki temel karaktere sahiptir. Heidegger bu \u00f6zg\u00fcn yorumunda imgelem ve zamansall\u0131k aras\u0131ndaki ili\u015fkiye temas etmek suretiyle Kant\u2019ta Kritik<\/em>\u2019in iki farkl\u0131 sunumu aras\u0131ndaki ayr\u0131ma ya da tutars\u0131zl\u0131\u011fa i\u015faret ederek zaman\u0131n k\u00f6kensel \u00f6nceli\u011fi konusunda \u0131srarc\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Ancak ge\u00e7 d\u00f6nem Heidegger d\u00fc\u015f\u00fcncesinde zaman\u0131n fenomenolojik ve varolu\u015fsal \u00f6nceli\u011finin mek\u00e2na do\u011fru kayd\u0131\u011f\u0131 ve hatta Zaman-Mek\u00e2n (Zeit-Raum<\/em>) olarak d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse Heidegger\u2019in Kant yorumunun da bu do\u011frultuda d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmeye uygun oldu\u011fu yeni bir ele\u015ftirel okuman\u0131n \u00f6nemi ve m\u00fcmk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilecektir. \u2018Kant\u2019\u0131 Kant\u2019tan daha iyi anlama\u2019 d\u00fcsturuyla hareket eden Heidegger\u2019in Kant gibi hem kendi d\u00f6neminin hem de bir b\u00fct\u00fcn olarak felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncenin kadim tarihinin mihenk ta\u015flar\u0131ndan birisi olan usta bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fc b\u00fcy\u00fck k\u0131lan onun metinlerinin olduk\u00e7a farkl\u0131 bi\u00e7imlerde okunmaya ve yorumlanmaya son derece uygun olmas\u0131d\u0131r ki Heidegger olduk\u00e7a iddial\u0131 g\u00f6r\u00fcnen temel d\u00fcsturuyla aslen Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerindeki bu yo\u011funlu\u011fa ve derinli\u011fe vurgu yapmakta ve hatta Kant\u2019\u0131 anlama \u00e7abas\u0131 ad\u0131na kendi ad\u0131m\u0131za bir \u00fcslup geli\u015ftirmenin \u00f6nemine i\u015faret etmektedir. Ben de Heidegger\u2019in zamansall\u0131k esas\u0131nda okudu\u011fu Kant\u2019\u0131n ilk Kritik<\/em>\u2019ini daha \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na \u00f6zg\u00fc mek\u00e2nsal \u00f6ncelikle birle\u015ftirmek suretiyle yeni bir anlama \u00fcslubu ortaya koymak ve b\u00f6ylelikle de y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131zda halen Kant d\u00fc\u015f\u00fcncesinin filozofun felsefe yapma edimini y\u00fcceltmesine istinaden bizi felsefi sorularla yeniden ve yeniden bulu\u015fturma konusundaki yetkinli\u011fine ve zenginli\u011fine temas etmek niyetindeyim. \u201cKant\u2019\u0131 Kant\u2019tan daha iyi anlamak!\u201d, Kant\u2019\u0131n a\u00e7\u0131k ya da \u00f6rt\u00fck olarak ortaya koydu\u011fu felsefi sorunlar\u0131n derinli\u011fiyle me\u015fakkatli bir y\u00fczle\u015fmeyi \u00f6ng\u00f6rmektedir.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n Kubilay Ho\u015fg\u00f6r (Mu\u011fla S\u0131tk\u0131 Ko\u00e7man \u00dcniversitesi) <\/span>– Saf Akl\u0131n Disiplini ile Kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 \u0130\u00e7inde K\u00fclt\u00fcre Kant\u2019\u0131n Yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00dczerine Spek\u00fclasyonlar<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Transendental y\u00f6ntemin de\u011ferinin salt tarihsel olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren iyi bir \u00f6rnek, kimi Kant\u00e7\u0131 \u00f6\u011fretilerin bu y\u00f6ntem \u00fczerinde saf ak\u0131l ele\u015ftirisini k\u00fclt\u00fcr ele\u015ftirisi y\u00f6n\u00fcnde geni\u015fletme giri\u015fimleridir. Bununla birlikte, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>bir k\u00fclt\u00fcr felsefesi de\u011fildir ve Kant\u2019\u0131n ak\u0131l nosyonu –Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin s\u0131n\u0131rlar\u0131 dahilinde- k\u00fclt\u00fcre ili\u015fkin bir giri\u015fimde bulunmay\u0131 kendisine yasakl\u0131yor g\u00f6r\u00fcn\u00fcr (elbette Kant\u2019\u0131n kendine koydu\u011fu yasak, sonradan kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan giri\u015fimleri bo\u015fa \u00e7\u0131karmaz; zira onlar kendi ama\u00e7lar\u0131n\u0131n hizmetine SAE\u2019nin temel savlar\u0131n\u0131 de\u011fil, y\u00f6ntemini ko\u015farlar). E\u011fer Kant kendisine koydu\u011fu amac\u0131 k\u00fclt\u00fcr a\u00e7\u0131s\u0131ndan belirleseydi, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin bir metafizik kurma \u00e7abas\u0131 oldu\u011funu iddia edenlere kar\u015f\u0131 bir arg\u00fcman ileri s\u00fcrmenin olana\u011f\u0131n\u0131 yorumcular\u0131ndan esirgemi\u015f olurdu. \u00c7\u00fcnk\u00fc Kant\u2019\u0131n ak\u0131l ele\u015ftirisi k\u00fclt\u00fcr\u00fc a\u00e7\u0131k\u00e7a d\u0131\u015flar. Ele\u015ftiri<\/em>\u2019de ak\u0131l ile k\u00fclt\u00fcr aras\u0131ndaki gerilim (Kant t\u00fcm kitap boyunca alt\u0131 defa Kultur <\/em>terimini kullan\u0131r; bunlar\u0131n i\u00e7inde sadece a\u015fa\u011f\u0131daki sat\u0131rlarda terimin \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131 metafizik ve tan\u0131mlay\u0131c\u0131d\u0131r. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Kant\u2019\u0131n bir ‘ak\u0131l k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u2019nden s\u00f6z etti\u011fi durumlarda s\u00f6zc\u00fck, bir terim olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaz bile) nihayetinde Transzendentale Methodenlehre<\/em>\u2019nin \u201cSaf Akl\u0131n Disiplini\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 ilk ana par\u00e7as\u0131nda a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya \u00e7\u0131kar:<\/p> Belirli kurallardan s\u00fcrekli sapma e\u011filiminin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve sonunda ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zorlamaya disiplin denir. Disiplin, halihaz\u0131rda var olan bir ba\u015fkas\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmaks\u0131z\u0131n salt bir el \u00e7abuklu\u011fu (Fertigkeit<\/em>) sa\u011flamay\u0131 ama\u00e7layan k\u00fclt\u00fcrden ayr\u0131l\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla disiplin, zaten kendini ifade etme d\u00fcrt\u00fcs\u00fcne sahip olan bir yetene\u011fin olu\u015fumuna olumsuz bir katk\u0131da bulunurken, k\u00fclt\u00fcr ve e\u011fitim (Doktrin<\/em>) olumlu bir katk\u0131da bulunacakt\u0131r (B 737-738).<\/p> Kant burada her ne kadar disiplini yerer ama k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00f6vermi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorsa da, bu sat\u0131rlar -k\u00fclt\u00fcre ili\u015fkin- daha ziyade aksi y\u00f6nde bir iddiay\u0131 dile getirmenin ara\u00e7lar\u0131 olarak okunmal\u0131d\u0131r. K\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u201cvar olan bir ba\u015fkas\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmaks\u0131z\u0131n\u201d ba\u015fka bir \u201cel \u00e7abuklu\u011fu\/h\u00fcner\u201d kazand\u0131rmas\u0131na y\u00f6nelik amac\u0131na vurgu yaparken Kant\u2019\u0131n niyeti(ne negatif bir anlam y\u00fcklememe izin verilirse), k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u201csaf akl\u0131n antiteti\u011fi\u201d ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi \u00e7at\u0131\u015fk\u0131lara g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektir. A\u00e7\u0131k konu\u015fmak gerekirse, bir Tanr\u0131 ile birlikte \u00f6l\u00fcmden sonra bir ya\u015fam\u0131n bizi bekledi\u011fini saf akla dayal\u0131 olarak ortaya koydu\u011fu iddias\u0131ndaki hi\u00e7bir \u00f6nerme, bu iddialar\u0131n kar\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrenlerin yollar\u0131ndan elleri bo\u015f d\u00f6neceklerinin kesinli\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde, demonstrasyon (basit\u00e7e kan\u0131tlama) g\u00fcc\u00fcne sahip olmayacakt\u0131r. Halbuki -yine saf akl\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 dahilinde- Kant\u2019a g\u00f6re saf akl\u0131n hi\u00e7bir antiteti\u011fi yoktur. Bu \u00e7at\u0131\u015fmalar olsa olsa teoloji ve psikolojinin alan\u0131nda aranabilir.<\/p> Kant kendi ama\u00e7lar\u0131 i\u00e7inde ak\u0131l ele\u015ftirisinin, halihaz\u0131rdaki ak\u0131l k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n aksine, akl\u0131 disipline etme zorunlulu\u011funa tabi oldu\u011funu, i\u015fte bu metafizik giri\u015fimlere bir yasak koyma gayreti i\u00e7inde ileri s\u00fcrmektedir. Ak\u0131l ele\u015ftirisi, hakim ak\u0131l k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ra\u011fmen ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Pek \u00e7ok ba\u015fka \u015fey \u00fczerinde bizzat ak\u0131l disipline ediciyken, kendisinin yoldan sapma e\u011filiminin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 gere\u011fi Kant\u2019a g\u00f6re de tuhaft\u0131r (bkz. B 738). Yine de bu \u00f6ylesine \u00f6nemlidir ki, (yukar\u0131daki al\u0131nt\u0131n\u0131n son \u00f6nermesine, k\u00fclt\u00fcrle ilgili olan \u00f6ncekinin aksine, bu kez pozitif bir anlam atfederek s\u00f6ylendi\u011finde,) akl\u0131n disiplini, e\u011fitimin nispeten olumlu anlam\u0131nda, adeta kendi do\u011fal e\u011filimlerine terkedildi\u011finde bir meyve a\u011fac\u0131n\u0131n asla veremeyece\u011fi \u00fcr\u00fcn\u00fc, onu a\u015f\u0131layarak elde etmeyi sa\u011flamaya benzer bi\u00e7imde, akla bir \u201cindoktrinasyon\u201d (als Belehrung<\/em>) uygulamakla yetinmek anlam\u0131na gelmez; aksine tam da Kant\u2019\u0131n ayn\u0131 yerdeki (B 738) bir notta vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, disiplinin en istenmedik anlam\u0131nda, akl\u0131 \u201cterbiye\u201d etme (als Zucht<\/em>), onu zapturapt alt\u0131na alma mecburiyetini ifade eder.<\/p> Disipline edilmi\u015f saf akl\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 daral\u0131r; bu disipline getirili\u015f \u00f6ylesine gereklidir ki, b\u00f6ylece o salt felsefi kavramla\u015ft\u0131rmalardan uzak tutulur ve dolay\u0131s\u0131yla bu yolla dogmatik bir tav\u0131r i\u00e7ine girme y\u00f6n\u00fcndeki do\u011fal e\u011filimine engel konur (yani matematiksel olmayan kullan\u0131m\u0131na yasak getirilir). \u0130\u015fte ancak b\u00f6yle insan\u0131n kal\u0131c\u0131 ahlaksalla\u015fmas\u0131 (Moralisierung<\/em>) da m\u00fcmk\u00fcn olur. Zira akl\u0131n kullan\u0131m\u0131na SAE\u2019nde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan ara\u00e7larla s\u0131n\u0131r getirilmedik\u00e7e, insan\u0131n bir k\u00fclt\u00fcr varl\u0131\u011f\u0131 olu\u015fundaki, dolay\u0131s\u0131yla onun do\u011fas\u0131ndaki \u201ckanunsuzluk\u201d (Unlauterkeit<\/em>) e\u011filimi taraf\u0131ndan \u00e7ekip \u00e7evrilmeye terkedilmi\u015f demektir ak\u0131l. Bu olana\u011f\u0131 eline ge\u00e7iren zapturapt alt\u0131na al\u0131nmam\u0131\u015f bir akl\u0131n eylemlerini sergileyen \u201chi\u00e7 kimse bencil duygular\u0131ndan tamamen ar\u0131nm\u0131\u015f olarak g\u00f6revini yerine getirmi\u015f oldu\u011fu konusunda tam bilince sahip olamaz.\u201d \u00c7\u00fcnk\u00fc kimse \u201ckendi ruh haline ili\u015fkin bu t\u00fcrden bir bilin\u00e7lilik\u201d g\u00f6steremez. \u0130nsan ancak \u201cg\u00f6revini bencil duygular\u0131ndan tamamen ar\u0131nm\u0131\u015f olarak yerine getirmesi gerekti\u011fini ve g\u00f6rev kavram\u0131na en saf haliyle sahip olmak i\u00e7in onu mutluluk arzusundan b\u00fct\u00fcn\u00fcyle ay\u0131rmak zorunda oldu\u011funu\u201d son derece a\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde bilme imkan\u0131na sahiptir.1<\/sup> \u0130nsan\u0131n mutluluk pe\u015finde kanunsuzca ko\u015fmas\u0131na yol a\u00e7an do\u011fal e\u011filimlerine do\u011frudan s\u0131n\u0131r getirilemez belki, ama neyi g\u00f6rev edinebilece\u011fi ve kendisini \u00e7epe\u00e7evre saran kozmostan neyi talep edebilece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde bir e\u011fitimden ge\u00e7irilmesi pekala m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bunun Kant\u2019a g\u00f6re yolu, akl\u0131n terbiye edilmesi anlam\u0131nda bir disiplininden ge\u00e7er.<\/p> Demek oluyor ki konu\u015fmamda, Kant\u2019\u0131n saf ak\u0131l ele\u015ftirisini genel bir \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde k\u00fclt\u00fcr\u00fc d\u0131\u015flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde ele al\u0131rken \u00e7ok uzun zamand\u0131r bilinen bir \u015feyi, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin niyetlerinin salt \u2018epistemolojik\u2019 olmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fini kendimce yinelemeyi deneyece\u011fim. Biz pratik se\u00e7imlerimizin bencilce duygulardan ar\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini deneye de\u011fil, akla dayal\u0131 olarak biliriz; oysa bunun nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131 konusunda deney bize bir \u015fey s\u00f6yleyemiyorsa i\u00e7eriksel manada \u201cKant\u2019\u0131n pratik felsefesi\u201d diye bir \u015fey yoktur. Kant t\u00fcm bu t\u00fcrden konularda Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>taraf\u0131ndan s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00e7ekilmi\u015f standartlar i\u00e7inde akl\u0131n rehberli\u011fini izlemek zorunda oldu\u011fumuzu ahlakl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ko\u015fulu olarak belirler.<\/p> G\u00f6khan Sava\u015f (\u0130stanbul 29 May\u0131s \u00dcniversitesi)<\/span> – \u0130ptal Edilenin Geri D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc: \u2018Kendinde\u2019li\u011fe Bug\u00fcn Neden \u0130htiya\u00e7 Duymal\u0131y\u0131z?<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Kant, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde \u2018bilebilme\u2019 problemini oda\u011f\u0131na alarak, felsefe tarihinde kendisinden \u00f6nce epistemoloji ile metafizi\u011fin alan\u0131na giren ve \u00fczerinde as\u0131rlard\u0131r tart\u0131\u015f\u0131lan bilginin temellerini s\u0131namaya tabi tutup, yeniden in\u015fa etmeyi dener. B\u00f6ylece insan\u0131n bilme kapasitesinin d\u00fczg\u00fcnce belirlenmesi halinde, bu s\u0131n\u0131rlar dahilinde olan ile haricinde olan aras\u0131ndaki ayr\u0131m belirginlik kazanarak, bilinebilecek olan\u0131n neli\u011fi tart\u0131\u015fmaya elveri\u015fli k\u0131l\u0131n\u0131r. Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin epistemolojik bir mesele olarak \u2018bilebilme\u2019 \u00fczerine felsefi soru\u015fturmaya giri\u015fmesi, dolayl\u0131 olarak \u2013hatta belki de evleviyetle\u2013 \u2018bilememe\u2019yi de g\u00fcndeme getirir. Bu sunumda, Kant\u2019\u0131n epistemolojisi merkeze al\u0131narak, \u2018bilememe\u2019 hallerinin Kant\u2019\u0131n k\u00fclliyat\u0131n\u0131n hangi noktalar\u0131nda aranabilece\u011fi ve Kant\u2019\u0131n do\u011frudan \u00fczerine konu\u015fmay\u0131 tercih etmedi\u011fi, ancak \u00fczerine konu\u015ftuklar\u0131n\u0131n alt\u0131nda kaide olarak duran \u2018kendinde\u2019 [an sich selbst] kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131 incelenecektir. Kant\u2019\u0131n bu \u00fcnl\u00fc kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131, transandantal felsefenin \u00fc\u00e7 ekseni dolay\u0131s\u0131yla, \u2018ben\u2019 boyutu ruh [Seele] ba\u011flam\u0131nda; \u2018biz\u2019 boyutu tin [Geist] ba\u011flam\u0131nda; \u2018o\u2019 boyutu ise tanr\u0131 [Gott] ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131narak; \u2018kendinde\u2019 ile ifade edilmek istenen yap\u0131n\u0131n katmanlar\u0131 irdelenecektir.<\/p> Kant\u2019\u0131n ard\u0131ndan, transandantal felsefeyi incelemeye odaklananlarda \u2013\u00f6ncelikle Klasik Alman Felsefesi filozoflar\u0131nda\u2013 onun \u00e7ok \u00f6nem verdi\u011fi, fakat pek fazla s\u00f6z s\u00f6ylemeyi ye\u011flemedi\u011fi \u2018kendinde\u2019 kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 iptal etme y\u00f6n\u00fcnde bir e\u011filim ba\u015f g\u00f6sterir. Gizemcili\u011fe kap\u0131 aralayan bir tavr\u0131n g\u00f6stergesiymi\u015f gibi al\u0131mlan\u0131p, bu kavramsalla\u015ft\u0131rmay\u0131 iptal etmenin, felsefeyi yaln\u0131zca bilinebilirli\u011fin alan\u0131nda tutmak suretiyle daha kesin bir hale sokaca\u011f\u0131 murat edilir. K\u0131ta\u2019da ba\u015flayan bu ak\u0131m\u0131n daha sonra Ada\u2019ya yay\u0131l\u0131p, ard\u0131ndan da okyanusun kar\u015f\u0131 k\u0131y\u0131s\u0131na ula\u015fmas\u0131yla, d\u00fcnyay\u0131 tam te\u015fekk\u00fcll\u00fc bilinebilirler d\u00fcnyas\u0131 haline getirme arzusu, son y\u00fczy\u0131lda b\u00fcy\u00fck bir empirist co\u015fku yarat\u0131r. Bu sunumda, \u2018kendinde\u2019li\u011fi iptal ederek, d\u00fcnyay\u0131 t\u00fcm\u00fcyle bilinebilirler \u00fczerinden ele alma \u00e7abas\u0131n\u0131n, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr alan\u0131 geni\u015fletmekten \u00e7ok, onu pek \u00e7ok malzemeden mahrum b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 \u2013\u00fc\u00e7 farkl\u0131 katmanla\u2013 irdelenecektir. B\u00f6ylece transandantal felsefenin \u2018kendinde\u2019li\u011fe tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 olanaklar yeniden tart\u0131\u015f\u0131larak; onu iptal etme yerine, sistemin ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 kabul etmenin, Kant sonras\u0131nda saplan\u0131lan \u00e7\u0131kmazlar\u0131 a\u015fmada bir imkan oldu\u011fu \u00fczerinde durulacakt\u0131r.<\/p> Kant\u2019\u0131n Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde sentetik a priori yarg\u0131 \u00e7e\u015fidinin matematik, fizik ve metafizik alan\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu gerek\u00e7elendirmesi, bilimlere objektif bir zemin sa\u011flayarak, onlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na t\u00fcmellik ve zorunluluk atfedilebilmenin yolunu a\u00e7ar. Bug\u00fcn do\u011fa bilimleri, do\u011fan\u0131n nesnelerini a\u00e7\u0131klayabilmekte b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131 elde ederek, deney ve g\u00f6zlem nesnesi olan d\u00fcnyan\u0131n tamam\u0131n\u0131, bilimsel olarak a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in gayret g\u00f6stermektedir. Bununla birlikte, Kant\u2019\u0131n sisteminde \u2018kendinde\u2019li\u011fi \u00f6zellikle tutmas\u0131, \u2018bilme\u2019nin felsefede her noktaya n\u00fcfuz edebilmesinin imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131ndan ve \u2018bilinmez\u2019in de felsefede \u00f6zel bir konumunun olmas\u0131na duydu\u011fu ihtiya\u00e7tan kaynaklan\u0131r. Bireyler d\u00fczleminde \u2018ben\u2019in bilinmez olan \u2013transandantal\u2013 taraf\u0131 ve do\u011fada varolan canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n neli\u011fine dair bilinmezlik, felsefenin halen asli konular\u0131 aras\u0131ndad\u0131r. Antik Yunan\u2019dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ruh tart\u0131\u015fmalar\u0131, bug\u00fcn bilimin geldi\u011fi nokta itibariyle, canl\u0131l\u0131\u011fa canl\u0131 olma vasf\u0131n\u0131 kazand\u0131ran ilkenin mahiyeti ve insan\u0131n zihinsel yetilerinin i\u015fleyi\u015finde nas\u0131l bir a\u015famada \u2018ben\u2019in meydan gelip kendisinin fark\u0131na vard\u0131\u011f\u0131 problemine evrilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca deneysel taraf\u0131yla \u2018bilin\u00e7\u2019 [Bewusstsein] do\u011fa bilimlerinin de alan\u0131na girerken; \u2018bilin\u00e7siz\u2019 [Unbewusste], yaln\u0131zca felsefenin hakk\u0131nda konu\u015fabilece\u011fi bir kavramsalla\u015ft\u0131rma olarak kabul edilmelidir. Bununla beraber, insan\u0131n do\u011fal bir canl\u0131 olarak di\u011fer canl\u0131larla kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 canl\u0131l\u0131k ili\u015fkisinde, bu ortakla\u015fman\u0131n ne ifade etti\u011fi, bilinebilir bir zeminde de\u011fil; bilimlerin haricinde ve yaln\u0131z felsefenin dahilinde, onto- epistemolojik bir mesele stat\u00fcs\u00fcn\u00fc s\u00fcrd\u00fcr\u00fcr. Bunun sonucunda, insan\u0131n \u2013hen\u00fcz\u2013 bilinmeyen veya bilinemez olanla kuraca\u011f\u0131 ili\u015fki, \u2018kendinde\u2019lik dolay\u0131s\u0131yla do\u011fa bilimlerinin felsefesini yapabilmede iptal edilemez bir \u00f6neme vurgu yapar.<\/p> \u0130kinci olarak, bireyin canl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcnme kapasitesine g\u00f6nderme yapan ruh kavram\u0131na kar\u015f\u0131n; onu kapsayan bir \u00fcst katman olarak \u2018biz\u2019e, yani \u2018ben\u2019lerin bir araya gelerek olu\u015fturdu\u011fu kolektif yap\u0131ya canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 veren ve \u2018ben\u2019leri hen\u00fcz bilemedikleri, ancak o bilinmezlikten hareketle bilmeye do\u011fru ad\u0131mla b\u00fct\u00fcnle\u015ftiren tin kendisini g\u00f6sterir. Canl\u0131l\u0131k ve zihin ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na dair do\u011fa bilimlerinin verilerinde ortaya \u00e7\u0131kan sonu\u00e7lara benzer \u015fekilde; tine ili\u015fkin bilinmez olan\u0131n kendisini bilinebilir k\u0131lmas\u0131 da tarih disiplininde izi s\u00fcr\u00fclebilen olaylarda a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kar. \u0130nsanlar\u0131n bir araya gelip ortakl\u0131klar kurmas\u0131, kendilerini ait hissettikleri gruplar olu\u015fturmas\u0131, belirli ko\u015fullar alt\u0131nda birli\u011finin ulus halini almas\u0131 gibi bilinmez olan\u0131n bilinebilirlik kazand\u0131\u011f\u0131 s\u0131n\u0131r ge\u00e7i\u015flerinin felsefi izah\u0131 gerekir. Netice itibariyle, topluluklar\u0131n devrime uzanan tarihi hamlelerinde kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan bilinmezlik, tinin \u2013hesaplanabilirlik veya \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilirlik d\u0131\u015f\u0131nda\u2013 tezah\u00fcr edece\u011fi zeminin imkan\u0131n\u0131 \u2018kendinde\u2019lik \u00fczerinden sunar.<\/p> Son olarak, Kant\u2019\u0131n k\u00fclliyat\u0131nda merkezi bir konumda olan tanr\u0131 kavram\u0131 ele al\u0131narak, Kant\u2019\u0131n bu kavramla ne kastetti\u011fi, bunun \u2018kendinde\u2019lik ile nas\u0131l bir ili\u015fkiye sahip oldu\u011fu ve \u2018kendinde\u2019li\u011fin iptal edilmesinin bu kavram dolay\u0131s\u0131yla hangi imkanlar\u0131n kayb\u0131na sebebiyet verece\u011fi, \u2018o\u2019 boyutu ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131nacakt\u0131r. Kant\u2019\u0131n Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nde “[…] inanmaya yer a\u00e7mak i\u00e7in bilmeyi kald\u0131rmak zorundayd\u0131m.” [BXXXI] s\u00f6z\u00fcn\u00fcn transandantal felsefenin b\u00fct\u00fcn\u00fc g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde tutuldu\u011funda ne anlama geldi\u011fi, \u2018kendinde\u2019lik ba\u011flam\u0131nda serimlenecektir. Transandantal sistemde tanr\u0131 ideas\u0131n\u0131n hem teorik hem pratik alanda ayn\u0131 adla sabit tutulmas\u0131n\u0131n, teorik ile prati\u011fin bir b\u00fct\u00fcnl\u00fck arz etmesinde oynad\u0131\u011f\u0131 rol ve \u2018kendinde\u2019li\u011fin sistem d\u0131\u015f\u0131na at\u0131lmas\u0131n\u0131n yarataca\u011f\u0131 muhtemel problemler tahlil edilecektir. Sonu\u00e7 olarak \u2018ben\u2019, \u2018biz\u2019 ve \u2018o\u2019 ve\u00e7heleriyle transandantal felsefenin tamam\u0131na sirayet eden \u2018kendinde\u2019 kavramsalla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n iptal edilmemesi gerekti\u011fi, ge\u00e7mi\u015fteki iptal denemelerinin felsefenin s\u00f6z ald\u0131\u011f\u0131 \u2013hatta almas\u0131 gerekti\u011fi\u2013 alanlarda daralmaya yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 ve her bir ve\u00e7hesinin bug\u00fcn yeni anlamlar olu\u015fturmaya elveri\u015fli bir yap\u0131ya sahip oldu\u011fu temellendirilecektir.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n Safa Melih Akg\u00fcn (MSGS\u00dc)<\/span> – Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\u2019nde Salakl\u0131k<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Felsefe tarihini d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015f, en ciddi ve en a\u011f\u0131r kitaplardan biri olan Kritik der reinen Vernunft kitab\u0131n\u0131n bir dipnotunda Kant, b\u00fct\u00fcn ciddiyetini bir kenara b\u0131rakarak salakl\u0131k (Dummheit) kavram\u0131n\u0131 tan\u0131mlar. Peki, Kant \u201cGenelde Transandantal Yarg\u0131g\u00fcc\u00fc\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lan yarg\u0131g\u00fcc\u00fcn\u00fcn i\u015flevine \u00f6rnek vermek i\u00e7in att\u0131\u011f\u0131 dipnotta, salakl\u0131k tan\u0131m\u0131 yapmaya neden ihtiya\u00e7 duydu? Kant gibi titiz \u00e7al\u0131\u015fan bir filozofun d\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinin en \u00f6nemli kitaplar\u0131ndan birinde salakl\u0131k tan\u0131m\u0131n\u0131 tesad\u00fcfen yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011finden, s\u00f6z konusu tan\u0131mlaman\u0131n bir i\u015flevi olmal\u0131d\u0131r. Her ne kadar Kant a\u00e7\u0131k\u00e7a detayland\u0131rmasa da bu i\u015flevin yarg\u0131lama faaliyetinin icras\u0131nda ya\u015fanan s\u0131k\u0131nt\u0131y\u0131 g\u00f6stermek oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Kant\u2019\u0131n salakl\u0131kla ilgili ifadelerini aktar\u0131rsak:<\/p> Yarg\u0131g\u00fcc\u00fcnde noksanl\u0131k, esasen salakl\u0131k olarak adland\u0131r\u0131land\u0131r ve b\u00f6yle bir kusura yard\u0131m edilemez. Uygun m\u00fcdrike derecesinden ve uygun kavramlardan ba\u015fka hi\u00e7bir \u015feyden noksan olmayan k\u00f6r ya da s\u0131n\u0131rl\u0131 kafa, e\u011fitim yoluyla pekala e\u011fitilebilir, hatta bilgili olana kadar donat\u0131labilir. Ancak genellikle halen yarg\u0131g\u00fcc\u00fcnden (secunda Petri) eksik olaca\u011f\u0131ndan, bilimlerini kullan\u0131rken asla iyile\u015ftirilemeyecek olan bu eksikli\u011fi s\u0131k\u00e7a g\u00f6steren \u00e7ok bilgili insanlarla kar\u015f\u0131la\u015fmak hi\u00e7 de acayip de\u011fildir (A133\/B172 Dipnot).1<\/sup><\/p> Bu bildirinin oda\u011f\u0131na ald\u0131\u011f\u0131 salakl\u0131k tan\u0131m\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fi yukar\u0131daki dipnot, c\u00fcmlelere b\u00f6l\u00fcnerek her c\u00fcmle a\u015fa\u011f\u0131daki s\u0131rayla sorulan sorular \u00e7er\u00e7evesinde tek tek analiz edilecektir. C\u00fcmlelerin analizi esnas\u0131nda Kritik der reinen Vernunft ile Anthropologie in pragmatischer Hinsicht kitaplar\u0131ndaki ve Logik-Vorlesung\u2019taki baz\u0131 pasajlardan yararlan\u0131lacak ve her c\u00fcmle transandantal felsefenin b\u00fct\u00fcn\u00fc ba\u011flam\u0131nda yorumlanacakt\u0131r.<\/p> 1. \u201cYarg\u0131g\u00fcc\u00fcnde noksanl\u0131k, esasen salakl\u0131k olarak adland\u0131r\u0131land\u0131r ve b\u00f6yle bir kusura yard\u0131m edilemez.\u201d Bu c\u00fcmledeki \u201cyarg\u0131g\u00fcc\u00fcnde noksanl\u0131k\u201d ifadesi ne anlama gelmektedir? Yarg\u0131lama faaliyetini hi\u00e7 icra edemeyen bir insan olabilir mi? E\u011fer olabilirse, o insan i\u00e7in fenomenal d\u00fcnya nas\u0131l tesis edilebilir? E\u011fer olamazsa, o halde yarg\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fcn fenomenal d\u00fcnyay\u0131 tesis eden de\u011fil, tesis edilmi\u015f fenomenal d\u00fcnyadaki faaliyetinde, yani tikeli t\u00fcmel alt\u0131na getirmesinde, noksanl\u0131k m\u0131 vard\u0131r? Salakl\u0131k bir insanda her konuyla m\u0131 ilgilidir yoksa insan\u0131n salakl\u0131k \u00f6zelli\u011fi baz\u0131 konularda m\u0131 vard\u0131r? Yani bir t\u00fcr mutlak salakl\u0131k m\u0131 ya da konulara g\u00f6re k\u0131smi salakl\u0131k m\u0131 s\u00f6z konusudur? Yarg\u0131g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kullan\u0131m\u0131ndaki eksikli\u011fe neden \u201cyard\u0131m edilemez\u201d? Yarg\u0131g\u00fcc\u00fcn\u00fcn geli\u015ftirilmesi ya da keskinle\u015ftirilmesi olamaz m\u0131?<\/p> 2. \u201cUygun m\u00fcdrike derecesinden ve uygun kavramlardan ba\u015fka hi\u00e7bir \u015feyden noksan olmayan k\u00f6r ya da s\u0131n\u0131rl\u0131 kafa, e\u011fitim yoluyla pekala e\u011fitilebilir, hatta bilgili olana kadar donat\u0131labilir.\u201d Bu c\u00fcmledeki \u201cuygun m\u00fcdrike derecesi ve uygun kavramlarla\u201d kastedilen nedir? C\u00fcmlenin ilk k\u0131sm\u0131ndaki \u201cuygun kavramlardan noksan\u201d olunuyorsa, uygun kavramlardan noksan olmama durumu da s\u00f6z konusudur, o halde uygun ve uygun olmayan kavramlar ne anlama gelmektedir? Uygun kavram eksikli\u011fi \u00e7eken k\u00f6r ya da s\u0131n\u0131rl\u0131 kafada yarg\u0131g\u00fcc\u00fc eksikli\u011fi varsa bu kafa nas\u0131l e\u011fitilebilir? E\u011fitim ile yarg\u0131g\u00fcc\u00fc aras\u0131nda bir ili\u015fki var m\u0131d\u0131r? Varsa nas\u0131ld\u0131r?<\/p> 3. \u201cAncak genellikle halen yarg\u0131g\u00fcc\u00fcnden (secunda Petri) eksik olaca\u011f\u0131ndan, bilimlerini kullan\u0131rken asla iyile\u015ftirilemeyecek olan bu eksikli\u011fi s\u0131k\u00e7a g\u00f6steren \u00e7ok bilgili insanlarla kar\u015f\u0131la\u015fmak hi\u00e7 de acayip de\u011fildir.\u201d Bu c\u00fcmlede Kant yarg\u0131g\u00fcc\u00fcndeki eksikli\u011fi ifade ettikten sonra parantez i\u00e7erisinde neden \u201csecunda Petri\u201d kal\u0131b\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015ft\u0131r? Kritik der reinen Vernunft kitab\u0131nda Kant\u2019\u0131n yaln\u0131zca bir defa kulland\u0131\u011f\u0131 \u201csecunda Petri\u201d ne anlama gelmektedir? Yarg\u0131g\u00fcc\u00fc eksikli\u011fi \u00e7eken birisi nas\u0131l olur da bilim yapabilir? Yarg\u0131g\u00fcc\u00fc noksan insanlar nas\u0131l ayn\u0131 zamanda \u00e7ok bilgili de olabilirler? Bilgili olman\u0131n yarg\u0131g\u00fcc\u00fcn\u00fcn kuvvetli olmas\u0131yla alakas\u0131 yok mudur? Salak ve bilgili olmak nas\u0131l bir araya gelebilir?<\/p> Yukar\u0131daki sorular e\u015fli\u011finde, bu bildiride transandantal felsefenin ruhuna sad\u0131k kalarak yap\u0131lacak yorumlarda ilkin, salakl\u0131\u011f\u0131n transandantal felsefedeki konumu g\u00f6sterilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. \u0130kinci olarak, salakl\u0131\u011f\u0131n mutlak olamayaca\u011f\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc e\u011fer mutlak olursa yarg\u0131g\u00fcc\u00fc noksanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n da mutlak olmas\u0131 gerekti\u011fi iddia edilecek ve b\u00f6yle bir durumda da salakl\u0131ktan ziyade zihinsel bir sorun olaca\u011f\u0131 ifade edilecektir. Dolay\u0131s\u0131yla yarg\u0131g\u00fcc\u00fcn\u00fcn mutlak yoksunlu\u011funun s\u00f6z konusu bile olamayaca\u011f\u0131 iddia edilecektir. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc olarak, yarg\u0131g\u00fcc\u00fcn\u00fcn fenomenal d\u00fcnyay\u0131 tesisindeki rol\u00fc ile tesis edilmi\u015f nesneler d\u00fcnyas\u0131nda tikeli t\u00fcmel alt\u0131na alma etkinli\u011finin birbirleriyle irtibatl\u0131, fakat yine de farkl\u0131 olduklar\u0131 iddia edilecektir. D\u00f6rd\u00fcnc\u00fc olarak, m\u00fcdrike ile yarg\u0131g\u00fcc\u00fc aras\u0131ndaki ili\u015fki uygunluk kavram\u0131 ba\u011flam\u0131nda de\u011ferlendirilecek ve bu ba\u011flamda yarg\u0131g\u00fcc\u00fcn\u00fcn e\u011fitilebildi\u011fi g\u00f6sterilecek, fakat e\u011fer noksanl\u0131k durumu varsa neden e\u011fitilemedi\u011fi serimlenecektir. Be\u015finci olarak, bilgili olman\u0131n salakl\u0131\u011f\u0131 gidermemesi, t\u00fcmeli bilmek ile tikeli t\u00fcmel alt\u0131na getirmenin ayn\u0131 \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinden a\u00e7\u0131klanacak ve bilgili olman\u0131n t\u00fcmelleri bilmek oldu\u011fu, fakat tikeli t\u00fcmel alt\u0131na getirmenin farkl\u0131 bir faaliyet t\u00fcr\u00fc oldu\u011fu g\u00f6sterilerek bilgili bir salakl\u0131\u011f\u0131n da m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu serimlenecektir. B\u00fct\u00fcn bu salakl\u0131k yorumlamalar\u0131ndan sonra son olarak yapay zekan\u0131n da t\u00fcmelleri bilen \u201cbilgili bir salak\u201d olup olamayaca\u011f\u0131na dair sorular sorularak tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131lacakt\u0131r.<\/p>1<\/sup> \u0130lgili pasaj\u0131n Almancas\u0131: \u201cDer Mangel an Urteilskraft ist eigentlich das, was man Dummheit nennt, und einem solchen Gebrechen ist gar nicht abzuhelfen. Ein stumpfer oder eineschr\u00e4nkter Kopf, dem es an nichts, als an geh\u00f6rigem Grade des Verstandes und eigenen Begriffen desselben mangelt, ist durch Erlernung sehr wohl, so gar bis zur Gelehrsamkeit, auszur\u00fcsten. Da es aber gemeiniglich alsdenn auch an jenem (der secunda Petri) zu fehlen pflegt, so ist es nichts Ungew\u00f6hnliches, sehr gelehrte M\u00e4nner anzutreffen, die, im Gebrauche ihrer Wissenschaft, jenen nie zu bessernden Mangel h\u00e4ufig blicken lassen.\u201d<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n Nurten \u00d6ztanr\u0131kulu \u00d6zel (Dicle \u00dcniversitesi)<\/span> – Kant\u2019\u0131n Kritik Felsefesinde Humecu Skeptisizmin Epistemik Stat\u00fcs\u00fc<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n \u00d6zet<\/strong>: Epistemolojik sorunlar s\u00f6z konusu oldu\u011funda birbirinden farkl\u0131 bir\u00e7ok sav ileri s\u00fcr\u00fclebilir. Bu savlar\u0131 belli bir \u015fekilde s\u0131n\u0131fland\u0131rmak \u00e7ok zordur; ancak kendini Pyrrhoncu olarak adland\u0131ran Sextus Empiricus bu s\u0131n\u0131flamay\u0131 yapmay\u0131 kolayla\u015ft\u0131racak bir ayr\u0131m ortaya koymu\u015ftur. Bu ayr\u0131ma g\u00f6re felsefi bir sorun ya dogmatik ya da skeptik bir \u015fekilde ele al\u0131n\u0131r; bu sebeple felsefe de ya dogmatik ya da skeptiktir. Sextus\u2019un bu ayr\u0131m\u0131 baz\u0131 bak\u0131mlardan tart\u0131\u015fmal\u0131 ve eksik olmakla birlikte epistemik savlar\u0131n pozisyonuna dair radikal kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131n yap\u0131labilmesine olanak sa\u011flamaktad\u0131r. Skeptik felsefe dogmatik felsefeye, dogmatik felsefe ise skeptik felsefeye kar\u015f\u0131t konumland\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Kant\u2019\u0131n felsefesi tam da bu noktada \u00e7ok \u00f6nemlidir; \u00e7\u00fcnk\u00fc Kant kendi felsefesiyle dogmatik ve skeptik felsefeler d\u0131\u015f\u0131nda kritik felsefenin de var oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r. Ancak kritik felsefe Kant\u2019a en \u00e7ok referans verilen o bilindik uyan\u0131\u015f iddias\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle dogmatiklik ve David Hume ba\u011flam\u0131nda bir skeptiklik \u00e7er\u00e7evesinde belirdi\u011finden, kritik felsefeyi dogmatizm ve skeptisizmle birlikte anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak gerekli g\u00f6r\u00fcnmektedir. Nitekim Kant
1<\/sup> Kant, I. (2018). Critique of Pure Reason. (P. Guyer & A. W. Wood, Eds.). Cambridge: Cambridge University Press.<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n
1 <\/sup>Kant, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\u2019<\/em>nin A ve B edisyonlar\u0131nda Transendental Estetik k\u0131sm\u0131nda belirgin de\u011fi\u015fiklikler yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu dipnot her iki edisyonda da mevcuttur.
2<\/sup> Duyumsanabilir ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir
3<\/sup> Immanuel Kant, Critique of Pure Reason<\/em>, tr. Paul Guyer&Allen Wood, Cambridge: Cambridge University Press, 2000, B36.
4<\/sup> Kant\u2019tan sonra romantik filozof Friedrich Schlegel, Kant\u2019\u0131n estetik kavram\u0131n\u0131 kullan\u0131m\u0131na i\u015faret edecek \u015fekilde ironik bir tav\u0131rla Ele\u015ftirel Fragmanlar<\/em>\u2019\u0131nda (EF. XL) yer verir. \u201cAlmanya\u2019da icat edildi\u011fi ve yine Almanya\u2019da ge\u00e7erli oldu\u011fu anlam\u0131yla estetik, bilindi\u011fi gibi, i\u015faret edilen (bezeichneten) \u015feyin ve i\u015faret eden (bezeichnenden<\/em>) dilin tam bir cehaletini ortaya koymaktad\u0131r. Neden hala korunuyor?\u201d Friedrich Schlegel, Ele\u015ftirel Fragmanlar<\/em>, \u00e7ev. Kerem Duymu\u015f, \u0130stanbul: Ayr\u0131nt\u0131, s.31.
5<\/sup> Immanuel Kant, Critique of the Power of Judgment<\/em>, \u00e7ev.Paul Guyer&Eric Matthews, Cambridge: Cambridge University Press, 2002, 5:304.<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n
1<\/sup> Kant, \u00bbYayg\u0131n Bir S\u00f6z \u00dcst\u00fcne: \u201cTeoride Do\u011fru Olabilir Ama Pratikte \u0130\u015fe Yaramaz\u201d\u00ab, Kant Felsefesinin Politik Evreni <\/em>i\u00e7inde (der. ve \u00e7ev. H. \u00c7\u00f6rek\u00e7io\u011flu), s. 38.<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n