\u00d6zet:<\/strong> Immanuel Kant\u2019\u0131n felsefesi derin ve kavram zenginli\u011fi i\u00e7eren bir terminolojiye sahiptir. Bu derinlik ve zenginli\u011fi farkl\u0131 dillerde ifade etmek beraberinde birtak\u0131m g\u00fc\u00e7l\u00fckleri de getirir. Kant\u2019\u0131n do\u011fumunun 300. y\u0131l\u0131n\u0131 and\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu konferans\u0131n kapan\u0131\u015f panelinde, Kant felsefesi terminolojisini T\u00fcrk\u00e7ede kar\u015f\u0131lamakla ilgili g\u00fc\u00e7l\u00fcklere ili\u015fkin bir durum tespiti yapmay\u0131 ve bu g\u00fc\u00e7l\u00fckleri a\u015fmaya y\u00f6nelik \u00e7e\u015fitli bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmaya a\u00e7may\u0131 ama\u00e7l\u0131yoruz.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
Ahmet Ayhan \u00c7itil (\u0130stanbul 29 May\u0131s \u00dcniversitesi)<\/span> – Kant\u2019\u0131n Transendental D\u00fc\u015f\u00fcncesinde Kanaat Nesnelerinin A\u00e7t\u0131\u011f\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcnme ve Bilme \u0130mk\u00e2nlar\u0131n\u0131n S\u0131n\u0131rlar\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet: <\/strong>Kant \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc Kritik\u2019te bilgiye \/ bili\u015fe konu edilebilecek \u015feyleri \u00fc\u00e7l\u00fc bir tasnife tabi tutar: Olgu (scibile<\/em>), salt inan\u00e7 (mere credibile<\/em> ) ve kanaat (opinabile<\/em>) nesneleri (5:467-8). Kant\u2019a g\u00f6re kanaat nesneleri duyusal d\u00fcnyan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olan ve bu itibarla tecr\u00fcbe edilmeleri m\u00fcmk\u00fcn, l\u00e2kin kapasitelerimizin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 nedeniyle olgu nesnesi k\u0131l\u0131nmalar\u0131 imk\u00e2ns\u0131z olan nesnelerdir. Kant bu t\u00fcr nesnelere \u00f6rnek olarak \u2013 o d\u00f6nemki fizikte d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u015fekliyle \u2013 t\u00fcm maddeye n\u00fcfuz eden elastik bir s\u0131v\u0131y\u0131 \u2013 esiri \u2013 ve ba\u015fka gezegenlerin ak\u0131l sahibi sakinlerini verir. Bun kar\u015f\u0131l\u0131k saf, bedensiz, d\u00fc\u015f\u00fcnen ruhlar gibi nesneleri ise sofistik varl\u0131klar olarak adland\u0131r\u0131r ve bunlar\u0131 kanaat nesneleri aras\u0131na katmaz. Bildiri Kant\u2019\u0131n verdi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fctleri esasa alarak kanaat nesnelerin m\u00fcmk\u00fcn \u00f6rneklerini sunmay\u0131 ve bu t\u00fcr nesnelerin olgu ve inan\u00e7 nesneleri ile ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmaya a\u00e7may\u0131 hedefliyor. Evrende insanlar\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 zamanlarda olup bitenlerden klasik fizi\u011fin d\u00fcnyas\u0131nda kendileri olarak tecr\u00fcbe edilemeyen taneciklere farkl\u0131 \u00f6rnekler ele al\u0131nd\u0131ktan sonra \u201ckendi ba\u015f\u0131na nesne\u201d olarak adland\u0131rabilece\u011fimiz bir nesne t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ne \u00f6l\u00e7\u00fcde kanaat nesnesi say\u0131labilece\u011fini tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131yor.<\/p>
Kant, yukar\u0131da da ifade etti\u011fimiz gibi, kanaat nesnesi olarak an\u0131labilmenin en \u00f6nemli iki \u015fart\u0131n\u0131 duyusal d\u00fcnyan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olmak bu itibarla da tecr\u00fcbe edilmesi m\u00fcmk\u00fcn olmak ve kapasitelerimizin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 nedeniyle tecr\u00fcbe edilememek olarak belirlemektedir. Bir bak\u0131ma olduk\u00e7a sarih g\u00f6r\u00fclen bu \u00f6l\u00e7\u00fctler farkl\u0131 a\u00e7\u0131lardan netle\u015ftirilmeye muhta\u00e7t\u0131r.<\/p>
Bu t\u00fcr nesnelerden s\u00f6z edebilmemizin zemininde insan\u0131n (duyumlama \/ hissetme) kapasitelerinin s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yer almaktad\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda insan\u0131n duyumlama \/ hissetme yeteneklerini geli\u015ftirebilecek ara\u00e7lar\u0131n bu tart\u0131\u015fmadaki yeri \u00f6nemli bir tart\u0131\u015fma konusu olmaktad\u0131r. Mikroskop ve teleskop gibi ara\u00e7lar\u0131n yard\u0131m\u0131yla tecr\u00fcbe edilebilen nesneler kanaat nesneleri olabilirler mi? Bu t\u00fcr ara\u00e7lar\u0131n devreye girmesi (\u00e7a\u011fda\u015f fizikte daha iyi fark etti\u011fimiz \u00fczere) tecr\u00fcbe edilen nesneyi var oldu\u011fu halden ba\u015fka bir hale dev\u015firiyorsa bu suretle bili\u015fe konu edilen g\u00f6zlem nesnesine olgu nesnesi, ara\u00e7lar\u0131n etkisinden \u00f6nce \/ ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak var oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen nesne kanaat nesnesidir diyebilir miyiz?<\/p>
Herhangi bir ta\u015f\u0131tla insan \u00f6mr\u00fcn\u00fcn s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 nedeniyle ula\u015famayaca\u011f\u0131m\u0131z nesneler olgu nesneleri midir yoksa kanaat nesneleri olarak m\u0131 al\u0131nmal\u0131d\u0131rlar? Benzer \u015fekilde ge\u00e7mi\u015fte veya (e\u011fer bir bi\u00e7imde varl\u0131k atfedilebiliyorsa) gelecekteki nesneler \u015fimdiki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131zdan kanaat nesneleri midir? Daha da ilgin\u00e7 olmak \u00fczere insanlar\u0131n ya da rasyonel herhangi bir varl\u0131\u011f\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131 bir zaman diliminde var oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen nesneler kanaat nesneleri kapsam\u0131na al\u0131nabilir mi?<\/p>
\u00c7a\u011fda\u015f bilimsel a\u00e7\u0131klama modellerinde s\u0131kl\u0131kla tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131lan teorik terimlerin g\u00f6nderimlerin meselesi kanaat nesneleri olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilirler mi? E\u011fer \u00f6yleyse \u00e7a\u011fda\u015f kuantum mekani\u011finde kapsaml\u0131 s\u0131n\u0131fland\u0131rmalara konu edilen tanecikler kanaat nesneleri midirler? Baz\u0131 kuantum yorumlar\u0131na g\u00f6re klasik anlamda (ve belki de Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesinde \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle) uzay ve zamanda olduklar\u0131 \u00e7eli\u015fkiye d\u00fc\u015fmeden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyen kuantum nesneleri hakk\u0131nda kanaat ifade etmek bir yan\u0131lsamaya yol a\u00e7ar m\u0131? Uzay zamanda olup olmalar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak bu nesnelerle ilgili geli\u015ftirilen kuramlar, \u00e7a\u011fda bir tabirle \u201cfenomenleri kurtar\u0131yorlarsa\u201d, yani olgu nesneleri d\u00fczeyinde ortaya \u00e7\u0131kan nesneleri (olgular veya fenomenleri) a\u00e7\u0131klamak konusunda i\u015f g\u00f6r\u00fcyorlarsa kuantum nesneleri ile ilgili kuramlar Kant\u00e7\u0131 bir perspektiften teorik fizi\u011fin bir par\u00e7as\u0131 k\u0131l\u0131nabilirler mi? Ayn\u0131 nesneler, e\u011fer nedensellik ilkesinin kendilerine uygulanmalar\u0131na direniyorlarsa onlar\u0131n m\u00fcmk\u00fcn duyusal \/ hissi tecr\u00fcbenin bir par\u00e7as\u0131 olduklar\u0131 ne \u00f6l\u00e7\u00fcde s\u00f6ylenebilir?<\/p>
Ayn\u0131 tart\u0131\u015fma i\u00e7sel duyum \/ his alan\u0131na kayd\u0131r\u0131l\u0131rsa salt zaman suretinde fark\u0131na var\u0131lan hislerin, duygular\u0131n ve heyecanlar\u0131n nedeni olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilecek nesnelerden kanaat nesneleri olarak s\u00f6z edilebilir mi? Bilin\u00e7d\u0131\u015f\u0131, bilin\u00e7alt\u0131 vb. terimler \u00fczerinden \u00e7a\u011fda\u015f psikolojinin \/ psikanalizin ara\u015ft\u0131rmaya a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 alan kanaat nesnelerinin alan\u0131 m\u0131d\u0131r? G\u00fcn\u00fcm\u00fczde psikolojide neredeyse paradigma haline gelmekte olan bili\u015fsel psikolojinin geli\u015ftirdi\u011fi kuramlarda g\u00f6nderimde bulundu\u011fu nesneler (s\u00fcre\u00e7ler, haller vb.) i\u00e7 g\u00f6zleme konu edilemedikleri oranda kanaat nesneleri olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilirler mi? \u00c7a\u011fda\u015f \u00fcretici gramer tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n merkezinde yer alan \u201cdil ayg\u0131t\u0131\u201d dil fenomenlerini a\u00e7\u0131klamakta kendisine ba\u015fvurulan bir kanaat nesnesi midir?<\/p>
T\u00fcm bu sorular bir yana, kanaat nesnelerinin, ister istemez, \u201cempirik tecr\u00fcbenin konusu olamayan nesnelerin \u00f6zne tecr\u00fcbe etmese de orada<\/em> olmas\u0131\u201d fikrini berberinde getirmesi Kant\u00e7\u0131 kavramsal \u00e7er\u00e7evenin olgu nesneleri ile kendinde-\u015fey aras\u0131nda bir \u201ckendi ba\u015f\u0131na nesne alan\u0131\u201d ile geni\u015fletilebilmesini beraberinde getirir mi? B\u00f6yle bir varsay\u0131m alt\u0131nda s\u00f6z konusu kendi ba\u015f\u0131na nesnelerin tabi olduklar\u0131 mant\u0131k Kant\u2019\u0131n transendental veya genel mant\u0131k kavramsalla\u015ft\u0131rmalar\u0131 \u00fczerinden ele al\u0131nabilir mi? \u00d6znenin sentezlemesi \/ terkip etmesi \/ bire\u015ftirmesi ve birlik vermesi s\u00f6z konusu olmaks\u0131z\u0131n \u201ckendi ayaklar\u0131 \u00fczerinde duran\u201d bir nesnenin i\u00e7sel ba\u011f\u0131nt\u0131lar\u0131 nas\u0131l d\u00fc\u015f\u00fcnceye konu edilebilir? Kendi ba\u015f\u0131na nesnenin mant\u0131\u011f\u0131 ile ilgili bir ilerlemenin sa\u011flanabilmesi element atomu, molek\u00fcl, h\u00fccre, doku, organ, organizma gibi nitelikli \u2013 y\u0131\u011f\u0131n olmayan \u2013 b\u00fct\u00fcnlerin d\u00fc\u015f\u00fcnceye konu edilmesinde bize yeni imk\u00e2nlar a\u00e7abilir mi?<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
Altan Heper (\u00d6zye\u011fin \u00dcniversitesi) <\/span>– Kant\u2019\u0131n Hukuk Felsefesi, Kant\u2019ta Temel Norm<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet:<\/strong> 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u00fc\u00e7 \u00f6nemli hukuk kuramc\u0131s\u0131 olarak Hans Kelsen, Gustav Radbruch ve H.L.A. Hart g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunlardan Yeni Kant\u00e7\u0131 Hans Kelsen\u2019de temel norm (Grundnorm<\/em>) onun saf hukuk kuram\u0131n\u0131n en \u00f6nemli unsurlar\u0131 i\u00e7erisinde yer al\u0131r. Temel norm, hukukun kendisinden ba\u015fka bir temeli olmamas\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na dayan\u0131r. Ya\u015fam\u0131m\u0131zdaki t\u00fcm hukuki i\u015flemlerin ge\u00e7erlili\u011fi, \u00f6rne\u011fin disiplin soru\u015fturmas\u0131 ve verilen ceza disiplin soru\u015fturmalar\u0131 ile ilgili bir y\u00f6netmeli\u011fe, o y\u00f6netmelik ge\u00e7erlili\u011fini yasaya, yasa ge\u00e7erlili\u011fini anayasaya, anayasa kendi ge\u00e7erlili\u011fini, bir \u00f6nceki anayasaya, o anayasa daha \u00f6nceki anayasaya gibi, hatta devletin kurulu\u015funa kadar g\u00f6t\u00fcr\u00fclebilecek ama bir yerde duracak ve durmas\u0131 gereken bir s\u00fcrece dayan\u0131r. Aksi takdirde d\u00f6ng\u00fcsellik devam edecektir. Bir normun kendisinden yukar\u0131da olan norma uygunlu\u011funa, yani her bir normun ge\u00e7erlili\u011finin, hiyerar\u015fik olarak daha yukar\u0131da olan norma dayanmas\u0131na normlar hiyerar\u015fisi denir. Normlar hiyerar\u015fisinin (piramidinin) en \u00fcst\u00fcnde, yani anayasan\u0131n da \u00fcst\u00fcnde art\u0131k ilerleyebilece\u011fimiz, yukar\u0131ya \u00e7\u0131kabilece\u011fimiz bir yer olmad\u0131\u011f\u0131ndan burada durmak zorunda kalmaktay\u0131z. Kelsen, anayasan\u0131n \u00fcst\u00fcnde bir temel normun bulundu\u011funu varsaymak zorunda oldu\u011fumuzu s\u00f6ylemektedir. Temel norm ge\u00e7erlili\u011fini ba\u015fka bir normdan almaz; alsa bu normun da ge\u00e7erlili\u011fini ba\u015fka bir \u00fcst normdan almas\u0131 gerekirdi. \u0130\u015fte bu sonsuz d\u00f6ng\u00fcselli\u011fi durdurmak i\u00e7in temel norm kuram\u0131 ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. <\/strong><\/p>
Hukuki ge\u00e7erlilik kavram\u0131n\u0131n d\u00f6ng\u00fcselli\u011fi, bir normun yetkili organ taraf\u0131ndan bunun i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclen \u015fekilde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konmas\u0131 ve \u00fcst normu ihlal etmemesi durumunda -k\u0131sacas\u0131 usul\u00fcne uygun y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konmas\u0131 durumunda- bir normun hukuken ge\u00e7erli olmas\u0131 anlam\u0131na gelmektedir. Fakat yetkili organ taraf\u0131ndan, \u00f6nceden \u00f6ng\u00f6r\u00fclen \u015fekilde bir normun y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konmas\u0131 ve \u00fcstteki norm kavramlar\u0131, zaten hukuki ge\u00e7erlilik kavram\u0131n\u0131 ba\u015ftan \u015fart ko\u015far. Burada sadece hukuken ge\u00e7erli normlara dayanan organ, normlar\u0131n hukuka uygun bir \u015fekilde y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe konmas\u0131 ve hukuken ge\u00e7erli \u00fcst norm d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f olabilir. Aksi takdirde hukuki ge\u00e7erlilik kavram\u0131 s\u00f6z konusu olmazd\u0131.<\/p>
Temel norm dar anlamda hukuki ge\u00e7erlilik kavram\u0131n\u0131n i\u00e7indeki d\u00f6ng\u00fcselli\u011fi ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in en \u00f6nemli ara\u00e7t\u0131r. \u00c7ok say\u0131da farkl\u0131la\u015ft\u0131rma olas\u0131l\u0131klar\u0131na ra\u011fmen, \u00fc\u00e7 t\u00fcr temel norm ay\u0131rt edilebilir: Analitik, normatif ve ampirik temel norm. Analitik temel normun en \u00f6nemli varyant\u0131 Kelsen\u2019de, en \u00f6nemli normatif varyant\u0131 Kant\u2019ta ve en \u00f6nemli ampirik varyant\u0131 Hart\u2019ta bulunmaktad\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada Kant\u2019ta, Kelsen ve Hart\u2019tan farkl\u0131 bir normatif temel konseptin bulundu\u011fu tezi \u00fczerinde durulacakt\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fmada Robert Alexy\u2019nin g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u00f6nemli bir yer tutmaktad\u0131r.[1]<\/a><\/p>[1]<\/a> Robert ALEXY, Begriff und Geltung des Rechts, 2020.<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n
Aran Arslan (Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi)<\/span> – Hintikka\u2019n\u0131n Kant\u00e7\u0131 G\u00f6r\u00fc Yorumuna Bir Ele\u015ftiri<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet: <\/strong>Jaakko Hintikka, Kant\u00e7\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcn, nesnesiyle dolays\u0131z bir ili\u015fki i\u00e7erisinde olup olmad\u0131\u011f\u0131na bak\u0131lmaks\u0131z\u0131n tekil bir temsil olarak belirlenebilece\u011fini ve b\u00f6ylece b\u00fct\u00fcn tekil temsilleri de Kant\u00e7\u0131 anlamda g\u00f6r\u00fc olarak kabul edebilece\u011fimizi ve en nihayetinde \u00f6rne\u011fin, matematiksel ve mant\u0131ksal ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme s\u00fcre\u00e7leri gibi, t\u00fcmdengelimsel ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme s\u00fcre\u00e7lerindeki \u00e7\u0131kar\u0131msal bo\u015fluklar\u0131n bu tekil temsillerin yard\u0131m\u0131yla doldurulabilece\u011fini tart\u0131\u015f\u0131r (Hintikka: 1967). Hintikka\u2019n\u0131n \u00f6zel de Kant\u00e7\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcn ve genel de ise Kant\u2019\u0131n Matematik Felsefesinin bu yorumlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 iki temel tez \u00fczerinde ele\u015ftiriyorum. \u00d6ncelikle, matematiksel ya da mant\u0131ksal bir arg\u00fcmanda (\u00f6rne\u011fin, ispatlar) Tikel \u00d6zelleme<\/em> y\u00f6ntemiyle ortaya at\u0131lan \u00f6zelleme terimi olarak adland\u0131rabilece\u011fimiz bir terim i\u00e7eren mant\u0131ksal\/matematiksel bir ifadenin, nesnesiyle dolays\u0131z bir bi\u00e7imde ili\u015fkilenen tekil bir temsil olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yorum. Tikel \u00d6zelleme yoluyla elde edilen b\u00f6yle mant\u0131ksal\/matematiksel bir ifadenin uygun bir tekil temsil olmamas\u0131n\u0131n nedeninin bu gibi ifadelerin do\u011fruluk-ko\u015fullar\u0131n\u0131n genel olmas\u0131ndan kaynakland\u0131\u011f\u0131 ve b\u00f6yle ifadelerin Hintikka\u2019n\u0131n tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 \u00fczere tekil temsiller olarak de\u011fil; nicelenmi\u015f olarak analiz edilmeleri gerekti\u011fini iddia ediyorum. \u0130kinci olarak ise, Hintikka\u2019n\u0131n Kant yorumunun \u2018sa\u00e7maya indirgeme<\/em>\u2019 bi\u00e7imindeki matematiksel ispatlara uygulanamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyorum. Makalenin geni\u015fletilmi\u015f hedeflerini \u015f\u00f6yle ifade edebilirim:<\/p>
G\u00f6r\u00fc kavram\u0131,<\/em> Kant\u2019\u0131n ele\u015ftirel felsefesinde ortaya at\u0131lm\u0131\u015f olan kavramlar aras\u0131nda belki de en tart\u0131\u015fmal\u0131 kavram olabilir. Kant\u2019\u0131n metinlerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bir temsilin g\u00f6r\u00fc olabilmesi i\u00e7in hangi kriterlerin sa\u011flanmas\u0131 gerekti\u011fini apa\u00e7\u0131k bir bi\u00e7imde g\u00f6rememekteyiz. Kant\u2019\u0131n hem ampirik hem de saf g\u00f6r\u00fc kavram\u0131n\u0131 birtak\u0131m<\/em> mu\u011flak ifadeler ile betimlemesine kar\u015f\u0131n, g\u00f6r\u00fcn\u00fcn bir temsil olarak hangi \u00f6zelliklere sahip oldu\u011fu tart\u0131\u015fmas\u0131nda genel kabul, g\u00f6r\u00fcn\u00fcn Dolays\u0131zl\u0131k<\/em> ve Tekillik<\/em> kriterlerini birlikte sa\u011flamas\u0131 gerekti\u011fi y\u00f6n\u00fcnde (Kr\u015f., Parsons: 1982; Hintikka: 1967; Thompson: 1992; and Posy: 1992). Ancak g\u00f6r\u00fc ba\u011flam\u0131nda \u00f6nemli problemlerden biri dolays\u0131zl\u0131k kriterinin tekillik kriteriyle nas\u0131l ili\u015fkilendi\u011fi \u00fczerinedir. Di\u011feri de tekil temsillerin alg\u0131sal g\u00f6nderimin dolays\u0131z nesneleri oldu\u011funu iddia eden geleneksel temsil kuramlar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak duyusall\u0131\u011f\u0131n (sensibilia<\/em>) saf g\u00f6r\u00fc ile nas\u0131l ba\u011flant\u0131l\u0131 oldu\u011fu \u00fczerinedir. Hintikka Kant\u00e7\u0131 g\u00f6r\u00fc kavram\u0131n\u0131 tekil temsiller olarak belirleyip bu kavram\u0131 tekil temsillerin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve Alman filozof Gottlob Frege\u2019nin olu\u015fturdu\u011fu modern Niceleme Mant\u0131\u011f\u0131na geni\u015fleterek matematiksel ve mant\u0131ksal ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme s\u00fcre\u00e7lerinde bulunan \u00e7\u0131kar\u0131msal bo\u015fluklar\u0131n doldurulabilece\u011fini tart\u0131\u015f\u0131r ve nesnesi ile dolayl\u0131 bir bi\u00e7imde (\u00f6rne\u011fin \u00f6zne terimi olarak kullan\u0131lan belirli bir kavram\u0131n dolay\u0131m\u0131 ile) ili\u015fkilenen hi\u00e7bir temsilin tekil olamayaca\u011f\u0131n\u0131 ya da ba\u015fka bir deyi\u015fle her bir tekil temsilin zorunlu olarak nesnesi ile dolays\u0131z bir bi\u00e7imde ili\u015fkilendi\u011fini savlayarak bu iki probleme \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretir. D\u00f6rt b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fan bu makalede dolays\u0131zl\u0131k kriterini Hintikka\u2019n\u0131n ikincil kabul edip b\u00fct\u00fcn tekil temsilleri birer g\u00f6r\u00fc olarak ele ald\u0131\u011f\u0131 bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ve s\u00f6z konusu problemlere getirdi\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerilerini iki temel tez \u00f6zelinde ele\u015ftirece\u011fim. \u0130lk b\u00f6l\u00fcmde, Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi\u2019nden, Mant\u0131k\u2019tan ve Progolomena\u2019dan derledi\u011fim birka\u00e7 pasaj \u00fczerinden Kant i\u00e7in g\u00f6r\u00fcn\u00fcn ne anlama geldi\u011fini g\u00f6sterdikten sonra Kant\u2019a g\u00f6re bir temsil ancak ve ancak tekil bir temsilse ve nesnesiyle dolays\u0131z bir bi\u00e7imde ili\u015fkileniyorsa g\u00f6r\u00fcd\u00fcr iddias\u0131nda bulunaca\u011f\u0131m. Matematiksel ve mant\u0131ksal ifadelerin g\u00f6r\u00fc yoluyla gerek\u00e7elendirilmesinde ve t\u00fcretilmesinde dolays\u0131zl\u0131k kriterinin tekillik kriterinin do\u011fal bir sonucu oldu\u011funu belirten Hintikka\u2019ya kar\u015f\u0131 olarak da bu kriterin \u00f6ncelikli ve Kant\u2019\u0131n Ele\u015ftirel Epistemolojisi\u2019nde ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 bir i\u015flevinin oldu\u011funu tekil olup nesnesiyle dolayl\u0131 bir bi\u00e7imde ili\u015fkilenen ve ayn\u0131 zamanda tekil olup nesnesiyle dolays\u0131z bir bi\u00e7imde ili\u015fkilenen temsillerin de oldu\u011funu g\u00f6stererek tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m. \u0130kinci b\u00f6l\u00fcmde Hintikka\u2019n\u0131n kuram\u0131na kar\u015f\u0131 \u2018Tekillik\u2019 ve \u2018Dolays\u0131zl\u0131k\u2019 kavramlar\u0131n\u0131n temsiliyet ba\u011flam\u0131nda e\u015f-kaplamsal kavramlar olmad\u0131klar\u0131n\u0131 bu kavramlar\u0131n bir ve ayn\u0131 temsillere uygulanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stererek tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Bu b\u00f6l\u00fcmde \u2018Tekillik\u2019 ve \u2018Dolays\u0131zl\u0131k\u2019 kavramlar\u0131n\u0131n e\u015f-kaplamsall\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ift y\u00f6nl\u00fc bir ko\u015ful t\u00fcmcesi ile \u015fu \u015fekilde ifade ederek bu ko\u015ful t\u00fcmcesini \u00f6zelleme terimi i\u00e7eren ifadeleri analiz ederek yads\u0131yaca\u011f\u0131m: Ancak ve ancak nesneleriyle dolays\u0131z bi\u00e7imde ili\u015fkilenen b\u00fct\u00fcn temsiller tekil iseler, b\u00fct\u00fcn tekil temsiller nesneleriyle dolays\u0131z bir bi\u00e7imde ili\u015fkilenirler. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmde ise matematikte \u2018sa\u00e7maya indirgeme\u2019 ispat y\u00f6ntemiyle t\u00fcretilmi\u015f arg\u00fcmanlar\u0131n Hintikka\u2019n\u0131n kuram\u0131yla uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterece\u011fim. Son b\u00f6l\u00fcmde ise t\u00fcm bu tart\u0131\u015fmalara istinaden genel bir sonu\u00e7 de\u011ferlendirmesinde bulunaca\u011f\u0131m.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
Baha Zafer (\u0130T\u00dc) <\/span>– Kant’\u0131n Do\u011fa Felsefesinde Madde Miktar\u0131 – Kuvvet \u0130li\u015fkisi \u00dczerine<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet:<\/strong> Kant\u2019\u0131n t\u00fcm \u00f6mr\u00fc s\u00fcresince teklif etti\u011fi felsefe sistemi i\u00e7in belli bir d\u00f6nemlendirme takip edilebilir. Literat\u00fcr bu a\u00e7\u0131dan \u201ckritik \u00f6ncesi d\u00f6nem\u201d ile \u201ckritik d\u00f6nemi\u201d olarak tasnif edilmi\u015f g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu tasnif belli bir a\u00e7\u0131dan Kant\u2019\u0131n felsefi g\u00f6r\u00fc\u015flerinin birbirinden farkl\u0131 iki y\u00f6nelime sahip oldu\u011fu bi\u00e7iminde de de\u011ferlendirilebilir. Kritik \u00f6ncesi d\u00f6nemde daha Wolff \u2013 Leibniz \u00e7izgisinde oldu\u011fu s\u00f6ylenebilirse 1781 y\u0131l\u0131nda Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisini yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 tarihten 1804\u2019teki vefat\u0131na kadar transandantal idealizm bi\u00e7iminde tan\u0131mlanan y\u00f6nelimi in\u015fa etti\u011fi ifade edilebilir. Kant\u2019\u0131n \u00f6mr\u00fcn\u00fcn tamam\u0131na ve eserlerinde ele ald\u0131\u011f\u0131 konular\u0131 ortak bir payda da kesen bir ba\u015fka d\u00f6nemlendirme yap\u0131l\u0131p ba\u015fka bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 teklif edilebilir mi?<\/p>
Bildiri kapsam\u0131nda ortak payda aray\u0131\u015f\u0131 do\u011fa felsefesi \u00fczerinden ele al\u0131nacakt\u0131r. Do\u011fa felsefesinin geli\u015fim \u00e7izgisi i\u00e7inde \u201cAristoteles\u00e7i Evren\u201d anlay\u0131\u015f\u0131ndan \u201cKlasik Evren\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na ge\u00e7i\u015f i\u00e7in temel al\u0131nabilecek \u201cNewton Mekani\u011fi\u201dnin kurulu\u015fu bu farkl\u0131 y\u00f6nelim i\u00e7in yak\u0131ndan incelemeye de\u011fer bulunabilir. Kant\u2019\u0131n rasyonel kozmoloji tart\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u011flam\u0131nda ele ald\u0131\u011f\u0131 klasik mekanik i\u00e7in sentetik a priori<\/em> yarg\u0131lar \u00fczerinden bir a\u00e7\u0131klama modeli kurgulad\u0131\u011f\u0131 Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin \u00f6ns\u00f6z ve giri\u015f b\u00f6l\u00fcmlerinde t\u00fcm a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 ile ortaya konmaktad\u0131r (B XII \u2013 B XIV ve B 18). B\u00f6ylece \u201cKlasik Evren Anlay\u0131\u015f\u0131\u201d ile yak\u0131ndan ilgili olan Kant\u2019\u0131n kendi transandantal idealist perspektifi i\u00e7inden bir a\u00e7\u0131klama geli\u015ftirmi\u015f olmas\u0131 do\u011fal bir durumdur. Kant, do\u011fa felsefesinin temelleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan, \u201ckritik \u00f6ncesi d\u00f6nem\u201d ve \u201ckritik d\u00f6nemi\u201d farkl\u0131 y\u00f6nelimler g\u00f6stermi\u015f midir? Bildiri kapsam\u0131nda bu soru ba\u011flam\u0131nda Kant\u2019\u0131n 1786\u2019da yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Do\u011fa Felsefesinin Metafizik Temelleri<\/em> adl\u0131 eseri \u00f6zellikle \u201cmadde miktar\u0131\u201d kavram\u0131 ve \u201ckuvvet\u201d ile ili\u015fkisi merkezinde incelenecektir.<\/p>
Uzay ve zaman, Kant’\u0131n felsefi sisteminin merkezi olarak kabul edilmi\u015ftir. Kant 1770-1780 y\u0131llar\u0131 aras\u0131ndaki ‘ele\u015ftirel d\u00f6n\u00fc\u015f’\u00fcnde, uzay ve zaman\u0131n ne Leibnizci gelenekte oldu\u011fu gibi akledilebilir ili\u015fkilerin belirsiz duyusal temsilleri ne de Newtoncu g\u00f6r\u00fc\u015fte oldu\u011fu gibi deneyim nesnelerinin nesnel olarak ger\u00e7ek bir kab\u0131 oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Kant bu iki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalarak, uzay ve zaman\u0131 herhangi bir deneyimin temellendirilmesi gereken ‘g\u00f6r\u00fcn\u00fcn saf formlar\u0131’ olarak konumland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Ona g\u00f6re uzay ve zaman, bili\u015fimizin yap\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan donat\u0131ld\u0131klar\u0131 i\u00e7in \u00f6zneldirler, ama ayn\u0131 zamanda nesnel, evrensel ve zorunludurlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc her t\u00fcrl\u00fc olas\u0131 deneyimi ko\u015fulland\u0131r\u0131rlar. Anlama yetisinin \u015fematize edilmi\u015f kategorileri, bunlar\u0131n ilkeleri ve tam alg\u0131n\u0131n birli\u011fi ile uzay ve zaman\u0131n saf formlar\u0131 deneyimin ya da genel olarak nesnenin a\u015fk\u0131n ko\u015fullar\u0131n\u0131 olu\u015fturur.<\/p>
Newton\u2019un 1687\u2019de yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 Principia<\/em>\u2019\u0131n giri\u015finde verdi\u011fi tan\u0131mlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Klasik Mekanik\u2019te madde, \u201cbelli bir miktara sahip ve mutlak uzay zaman arka plan\u0131 \u00fczerinden hareket denklemlerine konu olan verili bir kavram\u201d bi\u00e7iminde tan\u0131mlanmaktad\u0131r. B\u00f6yle bir tan\u0131m \u201ckendinde \u015fey\u201d s\u0131n\u0131r kavram\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir imaya sahip oldu\u011fundan Kant\u2019a g\u00f6re ge\u00e7erli kabul edilemez. Kant madde kavram\u0131n\u0131 Do\u011fa Felsefesinin Metafizik Temelleri<\/em>\u2019nde Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em> ba\u011flam\u0131nda ortaya koydu\u011fu kategorilerin d\u00f6rtl\u00fc tasnifine dayanarak ele almaktad\u0131r. Kant’a g\u00f6re madde kategorilerin Saf Ben\u2019in yetileri \u00fczerinde belirleyici olmas\u0131 \u00fczerinden temelde uzay-zaman\u0131n saf formlar\u0131 ile tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Bu nedenle Kant\u2019\u0131n madde tan\u0131m\u0131n\u0131 Leibniz\u2019i de Newton Mekani\u011findeki maddeye tan\u0131m\u0131n\u0131 da takip etmemektedir. Newton madde miktar\u0131 tan\u0131m\u0131 hareket yasalar\u0131 ile ili\u015fkisi i\u00e7inde kendinde olan kavram\u0131 ile \u00e7er\u00e7evelenebilecek bir imaya sahip iken Leibniz dinamik bilimi dedi\u011fi bir y\u00f6nelim \u00fczerinden ilerleyerek Kartezyen yakla\u015f\u0131m\u0131n i\u00e7inde eksik g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ve kat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 korunan niceliklere odaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle madde miktar\u0131 tan\u0131mlamas\u0131 Leibniz sistemi i\u00e7in \u00e7ok merkezi bir kavram de\u011fildir. Kant\u2019\u0131n d\u00f6neminde reva\u00e7ta olan bir di\u011fer yakla\u015f\u0131m ise D\u2019Alembert taraf\u0131ndan teklif edilen \u201cmadde miktar\u0131 kuvvet ile ivme aras\u0131nda korelasyonu sa\u011flayan ili\u015fkisel kavramd\u0131r\u201d fikridir. Kant madde kavram\u0131n\u0131 kuvvet ve ivme ile nas\u0131l bir ili\u015fki i\u00e7inde de\u011ferlendirmektedir? Kant\u2019\u0131n Newton Mekani\u011fini tam bir genellik i\u00e7inde ele al\u0131p niceliklerin korunumu \u00fczerinden de\u011ferlendirip de\u011ferlendirmedi\u011fi de madde miktar\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131 ile yak\u0131ndan ili\u015fkilidir.<\/p>
On yedinci y\u00fczy\u0131lda vis viva<\/em> tart\u0131\u015fmalar\u0131yla ba\u015flayan korunan nicelikler<\/em> tart\u0131\u015fmas\u0131, Descartes’le mekanik a\u00e7\u0131klamalar\u0131na giri\u015f yapm\u0131\u015f Newton\u2019un hareket yasalar\u0131yla matematik bir zemin kazanm\u0131\u015f, ayn\u0131 d\u00f6nemde Leibniz\u2019in \u201cdinamik bilimi\u201d ad\u0131 alt\u0131nda ortaya koydu\u011fu incelemelerle geli\u015ftirilmi\u015f ve on sekizinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk \u00e7eyre\u011finde \u00f6zellikle Euler\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla \u201cmomentumun korunumu\u201d ilkesini verecek \u015fekilde geni\u015fletilmi\u015ftir. Kant Do\u011fa Felsefesinin Metafizik Temelleri<\/em> eserinde \u00f6zellikle Dinamik<\/em> b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, Newton\u2019un hareket yasalar\u0131n\u0131 da kendisinden t\u00fcretebilece\u011fimiz ilk ilkeleri ortaya koydu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. \u0130lk ilkeler i\u00e7in nas\u0131l bir yol izledi\u011fine daha yak\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Kant\u2019\u0131n madde miktar\u0131n\u0131n iki hareketli kuvvet (moving force) \u00fczerinden d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir<\/em> oldu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir maddenin di\u011ferine etki edebilece\u011fi ancak madde miktar\u0131 nokta bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde ve her zaman iki nokta aras\u0131ndaki d\u00fcz \u00e7izgi de verilmi\u015f kabul edildi\u011finde m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. D\u00fcz \u00e7izgi \u00fczerinde yaln\u0131zca iki olas\u0131 hareket vard\u0131r: iki noktan\u0131n birbirinden uzakla\u015fmas\u0131 ve birbirine yakla\u015fmas\u0131. Bu hareketlerin ilkine neden olan kuvvete \u201citici kuvvet\u201d, ikincisine ise \u201c\u00e7ekici kuvvet\u201d denir.<\/p>
Kant’\u0131n iddias\u0131n\u0131n iki kabul i\u00e7erdi\u011fine dikkat etmek \u00f6nemlidir: herhangi bir madde miktar\u0131 (cisim) k\u00fctle merkezinde konumlanan bir nokta olarak ele al\u0131nabilir ve hareket iletilir. \u00d6rnek olarak k\u00fctle\u00e7ekim durumunda, birinci cismin t\u00fcm par\u00e7alar\u0131 ikincinin t\u00fcm par\u00e7alar\u0131n\u0131 uzakl\u0131klar\u0131n\u0131n karesiyle ters orant\u0131l\u0131 olarak \u00e7ekecektir, \u00f6yle ki net etkile\u015fim sanki cisimler k\u00fctle merkezlerinde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f gibi hareket edecektir. Burada etkile\u015fim halindeki cisimleri nokta olarak idealize etmek ve her bir cismin uygulad\u0131\u011f\u0131 kuvvetin merkezlerini birle\u015ftiren do\u011fru boyunca meydana geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek uygundur. Ancak Kant\u2019\u0131n madde miktar\u0131n\u0131n sadece bir nokta ile temsil edilebilece\u011fini ve iki cisim aras\u0131ndaki etkile\u015fmenin sadece bir \u00e7izgi \u00fczerinde incelenebilece\u011fini kabul etmesi baz\u0131 hususlar\u0131n g\u00f6zden ka\u00e7mas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Kabullerine g\u00f6re sadece \u201ciki\u201d y\u00f6n tan\u0131mlanabilir. Ancak bu kabuller uzayda t\u00fcm y\u00f6nleri ayn\u0131 anda temsil edecek bir yakla\u015f\u0131m\u0131n \u00e7ok uza\u011f\u0131nda kalmaktad\u0131r. Simetri \u015fartlar\u0131n\u0131 k\u00fcresel almas\u0131 ve buna ba\u011fl\u0131 olarak tek boyutluluk ile \u00fc\u00e7 boyutluluk aras\u0131ndaki fark\u0131 tam ku\u015fatamamas\u0131 nedeniyle ele\u015ftiriye a\u00e7\u0131k g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>
Ayr\u0131ca ilk ilke olarak teklif edilen bu yakla\u015f\u0131m\u0131n momentumun korunumunu ne derece a\u00e7\u0131klayabildi\u011fi \u00f6zellikle \u00e7arp\u0131\u015fma d\u00fczlemi (ya da iki nokta aras\u0131ndaki \u00e7izgi d\u0131\u015f\u0131ndaki bir do\u011frultu) ile belli bir a\u00e7\u0131da ger\u00e7ekle\u015fen elastik olmayan \u00e7arp\u0131\u015fmalar i\u00e7in ge\u00e7erli g\u00f6r\u00fcnmemektedir. Bu eksiklik Descartes\u2019\u0131n elastik olmayan \u00e7arp\u0131\u015fmalarda niceli\u011fin korundu\u011fu sav\u0131 \u00fczerine yeni bir a\u00e7\u0131klama getiremedi\u011fi bi\u00e7iminde bir ele\u015ftiriyle Kant\u2019\u0131 kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya b\u0131rakmaktad\u0131r. Korunum yasalar\u0131n\u0131n hen\u00fcz tan\u0131mlanmad\u0131\u011f\u0131 ve Kant\u2019\u0131n d\u00f6nemi i\u00e7in tart\u0131\u015f\u0131lmaya devam eden \u201cenerji\u201d kavram\u0131n\u0131 kullanmad\u0131\u011f\u0131 dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda ele\u015ftirinin \u201cy\u00f6ne sahip b\u00fcy\u00fckl\u00fckler\u201d ile \u201cy\u00f6ns\u00fcz b\u00fcy\u00fckl\u00fckler\u201d i\u00e7in nas\u0131l anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 noktas\u0131na odakland\u0131\u011f\u0131 unutulmamal\u0131d\u0131r. <\/p>
Do\u011fa felsefesine ili\u015fkin sorunlar \u00f6zellikle madde miktar\u0131, kuvvet, ivme, hareket yasalar\u0131 ve niceliklerin korunumu gibi kavramlar Kant\u2019\u0131n transandantal idealist \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde \u00f6zellikle de Do\u011fa Felsefesinin Metafizik \u0130lkelerinin<\/em> ba\u011flam\u0131nda de\u011ferlendirilmektedir. Bu kavramlar\u0131n Kant\u2019\u0131n kritik projesi kapsam\u0131nda ele al\u0131nmas\u0131 ile kritik \u00f6ncesi d\u00f6nemden ba\u015flay\u0131p \u00f6l\u00fcm\u00fcnde yar\u0131m kalan Opus postumum<\/em> eserini de i\u00e7erecek bir \u00e7izgi \u00fczerinde ele al\u0131nmas\u0131 aras\u0131nda nas\u0131l bir fark vard\u0131r? Bu son taslaklarda (Opus Postumum) kuvvet kavram\u0131 s\u0131kl\u0131kla yer almaktad\u0131r. Kuvvet kavram\u0131n\u0131n madde miktar\u0131 ile ili\u015fkisi \u00fczerinden bildiri \u015fu soruya odaklanmaktad\u0131r: Kuvvet, ele\u015ftirel d\u00f6nemin ba\u015fl\u0131ca eserlerinde ne derece ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r ve Kant\u2019\u0131n kritik d\u00f6neminde ortaya koydu\u011fu felsefi y\u00f6nelim yine Kant\u2019\u0131n do\u011fa felsefesine ili\u015fkin incelemeleri ile yeniden ele al\u0131nabilir mi? Deneyimin ko\u015fullar\u0131 olarak tan\u0131mlanan uzay ve zaman yan\u0131na kuvvet kavram\u0131 eklenebilir mi?<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
Barbaros Ko\u00e7ak (A\u011fr\u0131 \u0130brahim \u00c7e\u00e7en \u00dcniversitesi)<\/span> – Kant’\u0131n Politik Olana Katk\u0131s\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet:<\/strong> Kant\u2019\u0131n Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em> eserinde yapm\u0131\u015f oldu\u011fu devrim sonu\u00e7lar\u0131 itibari ile sadece pratik felsefede de\u011fil, genel anlamda modern politikan\u0131n kavran\u0131\u015f\u0131 bak\u0131m\u0131ndan da olduk\u00e7a \u00f6nemlidir. Bu bildiride, Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>‘nde zorunlu tuttu\u011fu iki \u2013 Tanr\u0131 ve \u00d6l\u00fcms\u00fczl\u00fck- varsay\u0131m\u0131n politik alana a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 ufuk bak\u0131m\u0131ndan \u00f6nemine de\u011finilecek, bu ama\u00e7la iki varsay\u0131m\u0131n mahiyetleri toplum ve tarih kavramlar\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yeniden yorumlanarak analiz edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. Serimlemede \u00f6ncelikle \u2018tanr\u0131\u2019 idesinin toplum, \u2018\u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck\u2019 idesinin ise tarih kavram\u0131n\u0131 i\u00e7erdi\u011fi g\u00f6sterilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. Ancak Kant\u2019\u0131n en \u00f6nemli m\u00fcdahalesi, bu iki kurucu idean\u0131n i\u00e7eriklerini teorik akla kapatarak bo\u015faltmas\u0131 ve insan edimlerinin neticesi itibari ile nesnellik kazanacaklar\u0131 y\u00f6n\u00fcnde yapt\u0131\u011f\u0131 vurguda aranacakt\u0131r. Neticede, insana \u2018kukla\u2019 olmak bir yana, tarihin ve toplumun yarat\u0131c\u0131s\u0131 rol\u00fcn\u00fc bi\u00e7ti\u011fi, b\u00f6ylece politikan\u0131n kurucu rol\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclecektir.<\/p>
Bu nedenle, Kant\u2019\u0131n 1.Kritik<\/em>‘te yapm\u0131\u015f oldu\u011fu tersine \u00e7evirmenin iki \u00f6nemli sonucuna dikkat \u00e7ekmek gerekir. \u0130lki, kendinde \u015feylerin bilinemeyece\u011finden, geleneksel hakikat nosyonunu ortadan kald\u0131rmas\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece nesnesinin \u00f6zneye mutabakat\u0131 \u00fczerinden evrensellik bilginin temel kayna\u011f\u0131 haline gelmi\u015ftir. S\u00f6z konusu devrim, insan\u0131n yeniden evrenin merkezine, evrensellik idesinin ise tanr\u0131sal bak\u0131\u015f veya tanr\u0131sal garantinin yerine konmas\u0131yla edimsel olarak insana \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir rol bi\u00e7ilmesi ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kinci sonu\u00e7, anlama yetisinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n belirlenmesi, saf akl\u0131n d\u00fczenleyici ideleri hakk\u0131nda teorik bilgi imkan\u0131n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131d\u0131r. <\/p>
Bu sonu\u00e7lar\u0131n pratik felsefeye yans\u0131mas\u0131 devasad\u0131r. Neticede, \u2018en y\u00fcksek iyi\u2019 i\u00e7eri\u011fi bak\u0131m\u0131ndan akl\u0131n teorik kullan\u0131m\u0131na kapat\u0131lm\u0131\u015f, \u2018iyi isteme\u2019yi teorik veya neotik bilgiden t\u00fcreterek pratik hayat\u0131 d\u00fczenleyen b\u00fct\u00fcn gelenekle ba\u011flar kopart\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece, \u2018en y\u00fcksek iyi\u2019 ahlak\u0131n temeline de\u011fil, tam tersine ahlak yasas\u0131 en y\u00fcksek iyinin temeline yerle\u015ftirilmi\u015ftir.<\/p>
Ancak b\u00f6yle bir tersine \u00e7evirme, \u00f6zellikle \u00f6zg\u00fcr nedensellik a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir \u00e7at\u0131\u015fk\u0131 ile sonu\u00e7lan\u0131r. \u0130nsan her ne kadar bir ahlak varl\u0131\u011f\u0131 olarak \u00f6zg\u00fcr nedenselli\u011fe sahip olsa da- ak\u0131l bu noktada bu izni vermi\u015f olsa da-, t\u00fcm edimlerinin ve bu edimlerinin sonucunda ortaya \u00e7\u0131kacak olan \u2018en y\u00fcksek iyi\u2019- \u2018ama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131\u2019, do\u011fa nedenselli\u011fi alan\u0131nda duyulur d\u00fcnyada ger\u00e7ekle\u015fecektir ve nesnellik kazanacakt\u0131r. Peki bu nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn olabilir?<\/p>
Dolay\u0131s\u0131 ile Kant, \u2018tanr\u0131\u2019 ve \u2018\u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck\u2019 idealar\u0131n\u0131 \u2018ahlak yasas\u0131 taraf\u0131ndan belirlenen istencin zorunlu nesnesinin ko\u015fullar\u0131\u2019, \u2018ar\u0131 k\u0131lg\u0131sal usun zorunlu nesnesini edimsel k\u0131lma olana\u011f\u0131n\u0131n zemini\u2019 olarak tayin etmi\u015ftir. Bunun ayn\u0131 zamanda b\u00f6yle bir \u2018zemin\u2019in yoklu\u011funa -filozoflar\u0131n i\u00e7ine yuvarland\u0131klar\u0131 bir u\u00e7uruma- i\u015faret etti\u011fini unutmamak gerekir.<\/p>
Bu nedenle, bu iki idean\u0131n temel mant\u0131\u011f\u0131ndan iki temel kavram, \u2018toplum\u2019 ve \u2018tarih\u2019 soyutlan\u0131rsa yahut bu iki temel kavram\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda bu idealar yeniden yorumlan\u0131rsa, meselenin nas\u0131l politik bir derinli\u011fe sahip oldu\u011fu, Kant\u2019\u0131n hem politik olana katk\u0131s\u0131 hem de kendisinden sonraki metafizik idealistlerin politik felsefeleri \u00fczerindeki etkisi a\u00e7\u0131kl\u0131k kazanacakt\u0131r.<\/p>
Bu nedenle, \u00f6ncelikle toplum ve tarih kavramlar\u0131n\u0131 serimlemek gerekir. Toplum her \u015feyden \u00f6nce, her ne kadar baz\u0131 bilim dallar\u0131 taraf\u0131ndan kendisine farkl\u0131 bi\u00e7imlerde nesnellik atfedilse de, en az\u0131ndan duyumsama yetimizin saf kavramlar\u0131 taraf\u0131ndan yakalanan bir fenomen de\u011fildir. Duyumsanan de\u011fil, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr bir kavramd\u0131r. Ancak basit bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr kavram da de\u011fildir. Do\u011fan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kalan pratik alanda ki t\u00fcm d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr kavramlara hayat veren, bir ba\u015fka deyi\u015fle onlar\u0131n zeminini olu\u015fturan bir kavramd\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan, insan\u0131n da \u00fcst\u00fcnde y\u00fckseldi\u011fi kavramsal zemin, t\u00fcm yap\u0131p etmelerinin varl\u0131k sahas\u0131 olmakla birlikte kendisi bir \u2018var olan olmayan\u2019d\u0131r. K\u0131saca t\u00fcm bir g\u00f6sterenler dizgesinde her bir g\u00f6sterene anlam\u0131n\u0131 veren ancak kendisinin muhtevas\u0131 olmayan bo\u015f bir g\u00f6sterendir. Bu bak\u0131mdan, bilginin de\u011fil, ancak umudun ve inanc\u0131n nesnesi olabilir.<\/p>
Topluma bir nesnellik atfedilerek i\u00e7eri\u011fi hakk\u0131nda geli\u015ftirilen t\u00fcm spek\u00fclasyonlar, t\u0131pk\u0131 dogmatik metafizik\u00e7ilerin yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, ho\u015fnutsuzluklar, \u00e7at\u0131\u015fmalar, sava\u015flar vb. sonu\u00e7lar do\u011furmaktad\u0131r ve bu i\u00e7erik doldurma i\u015flemi her zaman \u2018Tarih\u2019 kavram\u0131 alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilir. Tarih toplumun i\u00e7eri\u011finin-hikayesinin, farkl\u0131 bi\u00e7imlerde, ard\u0131\u015f\u0131k bir dizgede kurguland\u0131\u011f\u0131 ve belirlendi\u011fi \u00e7er\u00e7eve, toplumun i\u00e7 g\u00f6r\u00fcs\u00fc, zaman boyutu olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bu anlamda tarihsel bir perspektiften bak\u0131lmad\u0131\u011f\u0131nda \u2013Platon hari\u00e7- toplumun neli\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmek s\u00f6z konusu de\u011fildir.<\/p>
\u00d6ncelikle, Kant bir inan\u00e7 nesnesi olarak Tanr\u0131 ideas\u0131n\u0131, en y\u00fcksek iyinin- ama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr bir d\u00fcnyada m\u00fcmk\u00fcnl\u00fck ko\u015fulu, onun zemini olarak ileri s\u00fcrer. Bu bak\u0131mdan, duyulur alanda, do\u011faya paralel, onu etkileyen ama ondan etkilenmeyen, ama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131n\u0131n i\u00e7inde nesnellik kazanaca\u011f\u0131 yeni bir boyutun zorunlu ko\u015fulu olan Tanr\u0131 varsay\u0131m\u0131 ile \u2018toplum\u2019 varsay\u0131m\u0131 aras\u0131nda ciddi bir ili\u015fki s\u00f6z konusudur.<\/p>
\u2018\u00d6l\u00fcms\u00fczl\u00fck\u2019 varsay\u0131m\u0131 i\u00e7in Kant, ahlak yasas\u0131na tam anlam\u0131 ile uyabilmenin sonsuz bir ilerleme ve g\u00f6rev oldu\u011funu, bu sonsuz ilerlemenin \u2018ussal varl\u0131\u011f\u0131n sonsuza do\u011fru s\u00fcren bir varolu\u015f ve ki\u015fili\u011fi \u2013 ruhun \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc- varsay\u0131m\u0131n\u0131\u2019 zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir. Burada, do\u011fal nedensellik alan\u0131nda ruh-ben olarak kendisini alg\u0131layan ussal varl\u0131k, toplum boyutunda \u2018ki\u015fi\u2019 olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. \u00d6l\u00fcms\u00fczl\u00fck varsay\u0131m\u0131 ise ki\u015finin toplumda kendisini konumland\u0131raca\u011f\u0131 ve seyredece\u011fi bir boyut sunmaktad\u0131r. B\u00f6ylelikle, ki\u015fi bu varsay\u0131m\u0131n alt\u0131nda ahlaksal edimleri ile ya\u015fayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnecektir. Bu ba\u011flamda \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck, do\u011fan\u0131n de\u011fil \u00f6zg\u00fcr bir nedensellik olarak kendi yazd\u0131\u011f\u0131 tarih alan\u0131n varsay\u0131lmas\u0131yla yak\u0131ndan ili\u015fkilidir. B\u00f6ylelikle ki\u015fili\u011fi \u00f6l\u00fcms\u00fczle\u015fmektedir. T\u0131pk\u0131 \u2018Kant 300 Ya\u015f\u0131nda\u2019 ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda oldu\u011fu gibi.<\/p>
Bu noktada \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck, bir di\u011fer bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan, daha basit\u00e7e \u015fu \u015fekilde de ele al\u0131nabilir. \u0130nsan teorik akl\u0131n\u0131 kullanarak \u00f6lece\u011finin bilgisine ula\u015fabilir. Ancak ne zaman \u00f6lece\u011finin bilgisi hi\u00e7bir suretle teorik kullan\u0131ma a\u00e7\u0131k de\u011fildir. Bu nedenle, insan sadece bedensel olarak \u00f6lmeyece\u011fi varsay\u0131m\u0131 alt\u0131nda ahlaksal eylemlerde bulunabilir. Aksi halde, \u00f6l\u00fcm insan\u0131 her an tehdit eden bir olgu olarak kabul edilecek olsayd\u0131, yani bir an sonras\u0131 i\u00e7in herhangi bir \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck inanc\u0131 olmasayd\u0131, insan sadece do\u011fa varl\u0131\u011f\u0131 olarak hareket edecek, do\u011fal nedenselli\u011fin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmak i\u00e7in bir gerek\u00e7e hissedemeyecek ve kendisini ahlak varl\u0131\u011f\u0131 olarak konumland\u0131rmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z olacakt\u0131. Ahlaksal edim ancak insan\u0131n \u00f6lmeyece\u011fine y\u00f6nelik bir varsay\u0131m, fantezi sayesinde m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. <\/p>
Ayr\u0131ca bu iki varsay\u0131m\u0131 geleneksel ba\u011flam\u0131ndan kopararak pratik akla yasama g\u00fcc\u00fcn\u00fc vermesi, Kant\u2019\u0131n politik olana a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 alan bak\u0131m\u0131ndan kayda de\u011ferdir. Kant\u2019\u0131n Tanr\u0131 ve \u00d6l\u00fcms\u00fczl\u00fck hakk\u0131nda akl\u0131n teorik genle\u015fmesinin \u00f6n\u00fcn\u00fc kapat\u0131rken pratik genle\u015fmeye izin vermesi, buradan t\u00fcretilebilecek olan hem toplum hem de tarih kavram\u0131n\u0131n birer bo\u015f g\u00f6sterene d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclmesine zemin haz\u0131rlam\u0131\u015f, b\u00f6ylece politik olana bir alan a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>
\u00d6yle ki, Hobbes\u2019un do\u011fa durumunu toplum dolay\u0131s\u0131 ile tarih ideas\u0131n\u0131n yoklu\u011fu \u015feklinde betimlemesine kar\u015f\u0131n, Kant anlama yetisinin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geriye \u00e7ekmek suretiyle, do\u011fa durumunun s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 geni\u015ftir ve ele\u015ftiri \u00f6ncesi durumu bir do\u011fa durumu olarak de\u011ferlendirir. Yani do\u011fa durumu anla\u011f\u0131n haddini a\u015farak, toplum ve tarihe nesnellik atfetmek suretiyle i\u00e7erikleri hakk\u0131nda teorik bilgiler \u00fcretmesidir denilebilir. Bu nedenle, ak\u0131l s\u00f6z konusu durumda kendisini yan\u0131lsamalar i\u00e7inde bulur ve bundan kurtulmas\u0131 imkans\u0131zd\u0131r. Daha vahimi yasas\u0131n\u0131 toplumun i\u00e7eri\u011finden t\u00fcretmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu durumda \u2018iyi isteme\u2019 s\u00fcrekli olarak ki\u015filerden ki\u015filere, gruplardan gruplara de\u011fi\u015fir ve \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n kayna\u011f\u0131 haline gelir. Halbuki ele\u015ftiri \u00f6ncelikle bu idelerin mahiyeti hakk\u0131nda bilgimizin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n \u00e7izilmesi, sonrada iyi istemenin ak\u0131l\u0131n bir olgusu olan ahlak yasas\u0131ndan t\u00fcretilmesine i\u015faret etmektedir.<\/p>
Kant\u2019\u0131n devam\u0131nda \u00f6zg\u00fcr nedenselli\u011fe dolay\u0131s\u0131 ile politikaya a\u00e7\u0131lan bu alan ard\u0131llar\u0131n\u0131n, Hegel ve onun devam\u0131nda Mark taraf\u0131ndan, bu bo\u015f g\u00f6sterenlere ger\u00e7eklik, nesnellik atfetmeleri sonucunda kapat\u0131lacakt\u0131r. Bu nedenle toplumun geli\u015fme yasalar\u0131n\u0131 arama u\u011fra\u015f\u0131, bu ama\u00e7la mercek alt\u0131na ald\u0131klar\u0131 tarihe bir ba\u015flang\u0131\u00e7 ve son atfedilmesi, Kant\u2019\u0131n projesinin tersy\u00fcz edilmesi ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu a\u00e7\u0131dan, kendisini bilimlerin krali\u00e7esi olarak ilan sosyolojinin yeni bir disiplin olarak eski dogmatik metafizi\u011fin yerini ald\u0131\u011f\u0131 iddia edilebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc toplum bilinemez, o ancak yap\u0131l\u0131r.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
B\u00fckem \u00d6z\u00e7eri (Hacettepe \u00dcniversitesi)<\/span> – Kant’ta Hayvan\u0131n Yeri: \u0130nsan Merkezcilik <\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet:<\/strong> Kant, d\u00fcnya \u00fczerinde insana en \u00e7ok benzeyen canl\u0131n\u0131n hayvan oldu\u011fu vurgusunu yapar ve insan ile hayvan aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klardan hareket ederek, insan\u0131 d\u00fcnya \u00fczerindeki en \u00fcst\u00fcn canl\u0131 olarak tan\u0131mlar. Kant\u2019a g\u00f6re insan ve hayvan, temel \u00f6zellikleri bak\u0131m\u0131ndan benzerdir fakat insan, akla sahip olmas\u0131yla insan ve hayvan aras\u0131ndaki temel \u00f6zelliklerin \u00fczerine \u00e7\u0131kabilme potansiyelini kendinde bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin insan ve hayvan yemek yemek, kendilerini korumak, \u00fcremek gibi temel \u00f6zellikler bak\u0131m\u0131ndan benzerdir. Bu do\u011frultuda Kant\u2019a g\u00f6re insan, ilk olarak bir hayvan olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. \u0130nsan akla sahip olmas\u0131 sayesinde bahsedilen ortak \u00f6zelliklerin d\u0131\u015f\u0131nda, d\u00fc\u015f\u00fcnmeyle temellenen farkl\u0131 eylemleri ger\u00e7ekle\u015ftirebilmektedir; \u201cinsan, kendisini do\u011fas\u0131n\u0131n ham durumundan, hayvanl\u0131\u011f\u0131ndan, giderek daha \u00e7ok insanl\u0131\u011fa y\u00fckseltme \u00f6devine sahiptir\u201d (Kant 1991: 191) Hayvanlar\u0131n ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi t\u00fcm eylemler, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, itkisel bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Akla sahip olmayla, d\u00fc\u015f\u00fcnmeyle farkl\u0131 eylemleri ger\u00e7ekle\u015ftirme olana\u011f\u0131ndan kas\u0131t, do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda insanlar\u0131n kendi aralar\u0131ndaki ili\u015fkilerin d\u00fczenlenebilmesi ve t\u00fcr olarak geli\u015fim sa\u011flanmas\u0131d\u0131r. \u0130nsan, akla sahip olan bir canl\u0131 olarak kendinde ama\u00e7t\u0131r ve ama\u00e7lar krall\u0131\u011f\u0131nda sadece kendinde amaca sahip olan canl\u0131lar de\u011ferlidir, insan d\u0131\u015f\u0131ndaki t\u00fcm canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klar\u0131n ise fiyat\u0131 vard\u0131r (Kant 2015: 52). Kant\u2019a g\u00f6re \u201cak\u0131l sahibi bir varl\u0131\u011f\u0131n kendisinin ama\u00e7 olabilmesini sa\u011flayan tek ko\u015ful ahlakl\u0131l\u0131kt\u0131r\u201d (2015: 52). \u0130nsan, hayvanlar\u0131n sahip oldu\u011fu itkilere sahip olsa bile bu itkileri akl\u0131 sayesinde dizginleyerek \u00f6nce ahlak, sonras\u0131nda ise hukuk \u00f6znesi olmakta ve bu sayede kendini medenile\u015ftirmektedir. Dolay\u0131s\u0131yla en ba\u015fta, insan\u0131n kendine yasa koyarak ahlak ve hukuk alanlar\u0131nda \u00f6zne olabilme olana\u011f\u0131, akla sahip olma ile temellendirilmektedir.<\/p>
Kant\u2019\u0131n akla sahip olma \u00f6zelli\u011finden hareketle kurudu\u011fu incelikli sisteminin ahlak ve hukuk basamaklar\u0131, insanlar\u0131n kendi aralar\u0131ndaki ili\u015fkileri nas\u0131l d\u00fczenleyece\u011fine dair bir k\u0131lavuz olma amac\u0131 g\u00fctmektedir. Ahlak ve hukuk alanlar\u0131, akla sahip olanlar aras\u0131ndaki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 eylemler sayesinde kendilerini var etmektedir. Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceleri do\u011frultusunda ise insan ve hayvan aras\u0131ndaki ili\u015fki tek tarafl\u0131d\u0131r; bu tek tarafl\u0131 ili\u015fkide hayvana nas\u0131l davran\u0131laca\u011f\u0131, insan\u0131n inisiyatifine ba\u011fl\u0131 bir durumdur. Fakat Kant, her ne kadar hayvan\u0131n kendinde bir de\u011feri olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylese bile insanlar aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin nas\u0131l d\u00fczenlenmesi gerekti\u011fini incelemesinin yan\u0131 s\u0131ra, hayvanlara nas\u0131l davranmam\u0131z gerekti\u011fi hakk\u0131nda da d\u00fc\u015f\u00fcnceler ortaya koymaktad\u0131r. Kant\u2019\u0131n hayvanlar ile ilgili ortaya koydu\u011fu \u00e7e\u015fitli ifadeler, \u00f6zellikle, hayvanlara k\u00f6t\u00fc davran\u0131lmamas\u0131 gerekildi\u011fini \u00f6\u011f\u00fctlemektedir. Kant\u2019\u0131n hayvanlara k\u00f6t\u00fc davran\u0131lmamas\u0131 gerekildi\u011fini vurgulayan bu ifadeler, Kant felsefesinin hayvanlarla olumlu bir ili\u015fki kurdu\u011funa i\u015faret ederek bizi, Kant felsefesinin bahsedildi\u011fi kadar insan merkezci olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine g\u00f6t\u00fcrebilecek \u00f6zellikler ta\u015f\u0131maktad\u0131r. <\/p>
Kant, hayvanlara nas\u0131l davranmam\u0131z gerekti\u011fini genellikle birlikte ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z hayvanlar \u00fczerinden \u00f6rneklendirir. Bu do\u011frultuda Eine Vorlesung \u00fcber Ethik<\/em> metninde, \u201csahibine uzun y\u0131llar sad\u0131k bir \u015fekilde hizmet eden bir k\u00f6pek bu y\u00fczden \u00f6d\u00fcllendirilmelidir ve hizmet edemez hale geldi\u011finde, sonuna kadar ona bak\u0131lmal\u0131d\u0131r\u201d der (Kant 1997: 212). Eine Vorlesung \u00fcber Ethik <\/em>metnindeki bir di\u011fer ifadesine g\u00f6re ise, \u201ciyi bir ama\u00e7 i\u00e7in kullan\u0131lsalar da canl\u0131 hayvanlar\u0131n, \u00fczerinde deney yapmak i\u00e7in al\u0131nmas\u0131, kesinlikle zalimliktir\u201d (1997: 213). Bu ifadeleriyle Kant\u2019\u0131n, belirli a\u00e7\u0131lardan hayvanlar\u0131n zalim bir \u015fekilde kullan\u0131lmalar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlayacak ifadelerde bulundu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Fakat bahsedilen ifadelerin bir\u00e7o\u011funda, hayvanlara hangi \u00f6l\u00e7\u00fcde zul\u00fcm edilmesi gerekti\u011fini ve insan\u0131n kendi t\u00fcr\u00fc i\u00e7in hayvanlara zul\u00fcm etmemesi gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klamay\u0131 ama\u00e7layan ifadeler gizlidir. Kant a\u00e7\u0131s\u0131ndan hayvanlara kar\u015f\u0131 k\u00f6t\u00fc davran\u0131\u015flarda bulunmak, ki\u015finin insanl\u0131\u011f\u0131na zarar vermesi demektir; ki\u015fi, insanl\u0131\u011f\u0131na zarar vermemek i\u00e7in hayvanlara zul\u00fcm etmemelidir.<\/p>
Kant\u2019a g\u00f6re, \u201chayvanlara kar\u015f\u0131 \u015fiddet ve zalimlik i\u00e7eren davran\u0131\u015f, insan\u0131n kendisine kar\u015f\u0131 \u00f6devine kar\u015f\u0131d\u0131r ve insan, bundan ka\u00e7\u0131nma \u00f6devine sahiptir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bu, ortak ac\u0131lara ili\u015fkin hissi k\u00f6reltir ve zay\u0131flat\u0131r, b\u00f6ylece ki\u015finin di\u011fer insanlarla ili\u015fkilerinde ahlaka hizmet eden do\u011fal bir yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 yava\u015f yava\u015f k\u00f6k\u00fcnden s\u00f6k\u00fcp atar\u201d (Kant 1991: 238). Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceleri her ne kadar hayvanlar\u0131 korumay\u0131 ama\u00e7lasa da olduk\u00e7a insan merkezci d\u00fc\u015f\u00fcncelerdir. Hayvan refah\u0131 savunucular\u0131n\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 ise insan\u0131 merkeze almayan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemi do\u011frultusunda hayvanlara nas\u0131l davranmam\u0131z gerekti\u011fine dair \u00e7e\u015fitli pratiklerin d\u00fczenlenmesidir. Die Metaphysik der Sitten<\/em>\u2019de Kant, \u201cinsan, hayvanlar\u0131 \u00e7abucak (ac\u0131 \u00e7ekmeden) \u00f6ld\u00fcrmeye ve onlar\u0131 kapasitelerini a\u015fmayacak \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmaya yetkilidir\u201d ifadesini kullan\u0131r (Kant 1991: 238). Di\u011fer bir yandan, sahibine hizmet eden bir k\u00f6pe\u011fe ya\u015fam\u0131n\u0131n sonuna kadar bak\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yledi\u011fi pasaj\u0131n devam\u0131nda, k\u00f6pe\u011fin hizmet edemeyece\u011fi bir durumdayken sahip, k\u00f6pe\u011fini \u00f6ld\u00fcrmeye karar verirse \u201ck\u00f6pe\u011fe kar\u015f\u0131 hi\u00e7bir \u00f6devi \u00e7i\u011fnemez \u00e7\u00fcnk\u00fc k\u00f6pek muhakemeden-ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmeden yoksundur fakat bu durumda ki\u015fi, insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 g\u00f6revleri gere\u011fi yerine getirmesi gereken insanl\u0131\u011f\u0131na zarar verir\u201d ifadesini kullan\u0131r (Kant 1997: 212). Keyfi bir \u015fekilde hayvana zarar verilmesine ra\u011fmen hi\u00e7bir \u00f6devin \u00e7i\u011fnenmemi\u015f olmas\u0131n\u0131n nedeni, hayvan\u0131n bir yarg\u0131ya sahip olmamas\u0131d\u0131r. Hayvan\u0131n bir yarg\u0131ya sahip olmamas\u0131 nedeniyle, hayvanlara kar\u015f\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z do\u011frudan \u00f6dev olarak de\u011fil, dolayl\u0131 \u00f6dev olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r.<\/p>
\u0130nsanl\u0131k tarihi boyunca hayvanlar, insanlar\u0131n ama\u00e7lar\u0131na hizmet etmeleri i\u00e7in bir ara\u00e7 olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Kant da hayvanlar\u0131n insanlara hizmet etmesi gerekti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile hayvanlara nas\u0131l davranmam\u0131z gerekti\u011fini belirlemektedir. Hayvan refah\u0131 savunucular\u0131n\u0131n hayvanlar\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in sunduklar\u0131 arg\u00fcmanlar -ac\u0131s\u0131z bir \u015fekilde olsa dahi- hi\u00e7bir hayvan\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmemesi ve insan\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lmamas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayand\u0131r\u0131lmaktad\u0131r. Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerinde ise hayvan, \u00f6ld\u00fcr\u00fclebilir olarak g\u00f6r\u00fclmekte ve insan\u0131n ahlak \u00f6znesi olabilmesi i\u00e7in bir ahlaki peki\u015ftirici olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r. Kant\u2019\u0131n ifadelerinde hayvana iyi davran\u0131lmas\u0131, olduk\u00e7a insan merkezci bir bi\u00e7imde temellendirilmektedir. Kant\u2019\u0131n hayvanlar ile ilgili d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin toplam\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, -en \u201cmasum\u201d ifadelerin bile- tam anlam\u0131yla insan merkezci oldu\u011fu ve hayvan\u0131n insan i\u00e7in sadece bir ara\u00e7 konumunda oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu bildiride, Kant\u2019t\u0131n pratik felsefesinde hayvan\u0131n nas\u0131l yer ald\u0131\u011f\u0131ndan hareketle, Kant\u2019\u0131n hayvanlara nas\u0131l davranmam\u0131z gerekti\u011fiyle ilgili ifadelerin hayvan merkezli de\u011fil, insan merkezli arg\u00fcmanlarla sunuldu\u011fu a\u00e7\u0131klanacakt\u0131r.<\/p>
Kant, I. (1991). The Metaphysics of Morals<\/em>. (Mary Gregor. \u00c7ev.). Cambridge: Cambridge University Press.
Kant, I. (1997), \u201cMoral Philosophy: Collins\u2019s Lecture Notes\u201d. (Peter Heath. \u00c7ev.) Lectures on Ethics <\/em>i\u00e7inde (ss. 37-222). Peter Heath & J.B. Schneewind (Eds.). Cambridge: Cambridge University Press.
Kant, I. (2015). Ahlak Metafizi\u011finin Temellendirilmesi<\/em>. (Ioanna Ku\u00e7uradi. \u00c7ev.). Ankara: TFK Yay\u0131nlar\u0131.<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\nCan Karab\u00f6cek (K\u0131rklareli \u00dcniversitesi)<\/span> – Hans Kensen’de Kant\u00e7\u0131 Olan Neydi?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet:<\/strong> 20. y\u00fczy\u0131l hukuk d\u00fc\u015f\u00fcncesinin \u00f6nemli isimlerinden Hans Kelsen\u2019in Neo-Kant\u00e7\u0131 bir hukuk\u00e7u oldu\u011fu s\u0131kl\u0131kla vurgulan\u0131r. Formalist pozitivizmin en tan\u0131nan kuramc\u0131lar\u0131ndan olan Kelsen\u2019in hukuk kuram\u0131n\u0131 olu\u015ftururken Neo-Kant\u00e7\u0131 Marburg okulunun, felsefi yakla\u015f\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a beslenmi\u015ftir. Kelsen geli\u015ftirmi\u015f oldu\u011fu Saf Hukuk kuram\u0131 ile hukuk d\u00fc\u015f\u00fcncesine bilimsel bir metodoloji getirme iddias\u0131ndad\u0131r. Kendine has bir inceleme nesnesi olarak hukuku konu alan Saf Hukuk Kuram\u0131, bir hukuk kuram\u0131n\u0131n i\u00e7ermedi\u011fi \u015feyleri d\u0131\u015far\u0131da b\u0131rakarak bilimsel bir kuram haline gelecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cbir bilginin bilim olarak serimlenmesi isteniyorsa, her \u015feyden \u00f6nce onu di\u011fer bilgilerden ay\u0131ran\u0131n, yani ona \u00f6zg\u00fc olan\u0131n kesinlikle belirlenebilmesi gerekir\u201d[1]<\/a>. Kelsen i\u00e7in hukuki d\u00fc\u015f\u00fcncenin bilimsel olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak \u00f6zellik, onun saf olmas\u0131d\u0131r. Etik, teolojik, psikolojik, sosyolojik, politik \u00f6\u011felerden ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir hukuk d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fc ancak bilimsel bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f say\u0131labilir. Kelsen, do\u011fal hukuk anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele\u015ftirir ve hukukun kendisini hukuksal olmayan unsurlarla a\u00e7\u0131klamaya kalk\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Kelsen\u2019e g\u00f6re do\u011fal hukuk kuram\u0131, hukuk ile ahlak\u2019\u0131 \u00f6zde\u015f g\u00f6rmektedir. Hukuk ile ahlak\u0131n \u00f6zde\u015f g\u00f6r\u00fclmesi de hukuk d\u00fc\u015f\u00fcncesine metafizik bir unsur katmaktad\u0131r. Oysa hukuk kuram\u0131, metafizik hi\u00e7 bir \u00f6\u011feyi i\u00e7ermemeliydi. Bu nedenle hukuku yaratan ahlak, adalet, siyasi karar veya sosyolojik geli\u015fme de\u011fil, hukukun kendisidir. Hukuk normlar\u0131 kendi kendini yarat\u0131r. Bu nedenle Kelsen, hukuk normlar\u0131n\u0131 bir hiyerar\u015fi olu\u015fturdu\u011funu, herhangi bir hukuk normun dayana\u011f\u0131n\u0131 ve ge\u00e7erlili\u011fini sa\u011flayan \u015feyin hiyerar\u015fideki bir \u00fcst norm oldu\u011funu s\u00f6yler. Pozitif hukuk normlar\u0131n\u0131n hiyerar\u015fisinde en temelde anayasa bulunur. Anayasa ise ge\u00e7erlili\u011fini ve dayana\u011f\u0131n\u0131, temel norm(Grundnorm<\/em>)dan al\u0131r. Bu temel norm, varsay\u0131msald\u0131r. \u201cTemel normun ge\u00e7erli oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131yla, ona dayanan hukuk sistemi de ge\u00e7erli hale gelir.\u201d[2]<\/a> Kelsen\u2019e getirilen ele\u015ftirileri \u00e7o\u011funlu\u011fu, bu temel norm varsay\u0131m\u0131na y\u00f6neliktir. Kelsen\u2019in ele\u015ftirdi\u011fi hukuk anlay\u0131\u015flar\u0131ndaki bir kusur olan, hukukun temeline metafizik bir \u00f6\u011fe koyman\u0131n, kendi olu\u015fturdu\u011fu hukuk kuram\u0131 i\u00e7inde ge\u00e7erli oldu\u011fu, y\u00f6n\u00fcnde ele\u015ftiriler getirilir. Kelsen\u2019in b\u00f6yle bir varsay\u0131m ile ancak hukuki bili\u015fin b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bir bili\u015f olabilece\u011fi ve bu b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flayana bir unsur olarak, temel norm fikrini kabul\u00fcn\u00fcn zorunlu oldu\u011fu, y\u00f6n\u00fcndeki iddias\u0131n\u0131n temelinde politik bir kayg\u0131 vard\u0131r. Kelsen\u2019in temel normu, herhangi siyasa bir i\u00e7eri\u011fe sahip de\u011fildir. Temel norm, kurucu iktidar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 hukukun etkinli\u011fe sahip olmas\u0131d\u0131r. Bu nedenle de \u201ctemel normun anlam\u0131 da bir hukuk sistemi, hukuki ara\u00e7larla de\u011fil devrimci ara\u00e7larla de\u011fi\u015ftirildi\u011finde ortaya \u00e7\u0131kar\u201d[3]<\/a>. Temel norm, bu bak\u0131mdan siyasal rejim de\u011fi\u015fikliklerinde en belirgin anlam\u0131na kavu\u015fur ve bu de\u011fi\u015fikliklerde de\u011fi\u015fir. Bir kere temel norm etkili oldu\u011fu i\u00e7in ge\u00e7erli olduktan sonra, t\u00fcm hukuk normlar\u0131 bu temel normdan \u00e7\u0131karasanabilir. T\u00fcm t\u00fcrev iktidarlar da temel norma dayanarak pozitif hukuk normu yarat\u0131rlar. Kelsen\u2019e y\u00f6nelik itirazlardan birisi de, b\u00f6ylesi bir kuram\u0131n otoriter, fa\u015fist y\u00f6netimlerin yapt\u0131\u011f\u0131 yasalar\u0131n hukuka ayk\u0131r\u0131 oldu\u011funun iddia edilemeyece\u011fi, bu gibi y\u00f6netim pratiklerinin hukukilik s\u0131fat\u0131yla me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na dayanak oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndedir. Bu t\u00fcrden ele\u015ftiriler olduk\u00e7a y\u00fczeysel bir okumadan kaynaklan\u0131r. Kelsen, sosyal demokrat bir siyasi g\u00f6r\u00fc\u015fe sahip, liberal \u00e7o\u011funluk\u00e7u bir demokrasi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc temellendirmeye \u00e7al\u0131\u015fan, kendi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nmede fa\u015fizmin ve otoriter y\u00f6netimlerin y\u00fckseli\u015fte oldu\u011funu deneyimlemi\u015f, Nazi iktidar\u0131nda \u00fcniversitedeki g\u00f6revinde uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve daha sonra \u00fclkesini terk ederek ABD\u2019ye yerle\u015fmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Kelsen\u2019in \u00e7o\u011fulculu\u011fa dayal\u0131 demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131yla ve bu temel de hukuk ile devlet\u2019i \u00f6zde\u015f g\u00f6rmesi g\u00f6zden ka\u00e7\u0131r\u0131l\u0131rsa, Kelsen\u2019in kuram\u0131 sanki otoriter siyasal iktidarlar\u0131 me\u015frula\u015fturma g\u00f6revini yerine getiriyor san\u0131labilir. Bu tarz y\u00f6netimlerin hukuku nas\u0131l bir siyasal araca indirgediklerinin fark\u0131na varm\u0131\u015f ve bu bak\u0131mdan politik olan\u2019dan ar\u0131nd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve \u00f6zc\u00fc olmayan bir hukuk kuram\u0131n\u0131n, nesnelli\u011fini sa\u011flamak i\u00e7in varsay\u0131msal bir Temel Norm\u2019un bu nesnelli\u011fi sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir.<\/p>
Ancak Kelsen\u2019in Kant\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131, Kant\u2019\u0131n hukuk kuram\u0131n\u0131n takip\u00e7isi olmas\u0131ndan gelmez. Hatta Kant\u2019\u0131n Hukuk kuram\u0131n\u0131 ele\u015ftirir. Kelsen\u2019e g\u00f6re \u201cGer\u00e7ekten de Ahlak Metafizi\u011finin \u0130lkeleri, on yedinci ve on sekizinci y\u00fczy\u0131llarda Protestan H\u0131ristiyanl\u0131k temelinde geli\u015fen klasik do\u011fal hukuk doktrininin en m\u00fckemmel ifadesi olarak kabul edilebilir\u201d.[4]<\/a> Kelsen, kendi hukuk teorisinde metafizik \u00f6\u011felere yer vermez, bu bak\u0131mdan metafizi\u011fe ele\u015ftirel yakla\u015fan Kant ile \u00f6rt\u00fc\u015f\u00fcr. Ancak Kant\u2019\u0131 yeterince ele\u015ftirel bulmaz. Metafizi\u011fe \u00f6d\u00fcn vermi\u015f olmakla ele\u015ftirir Kant\u2019\u0131. \u201cKarakter olarak, muhtemelen ger\u00e7ek bir sava\u015f\u00e7\u0131 de\u011fildi, daha ziyade \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131 uzla\u015ft\u0131rmaya meyilliydi. Kendinde-\u015fey\u2019in onun sisteminde oynad\u0131\u011f\u0131 rol, b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde metafizik a\u015fk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. Bu nedenle onda, metafizi\u011fin ger\u00e7ek anlamda ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucu olan g\u00f6recelili\u011fin a\u00e7\u0131k ve tavizsiz bir itiraf\u0131n\u0131 bulam\u0131yoruz. Metafizikten tam bir kurtulu\u015f, Kant’\u0131nki kadar H\u0131ristiyanl\u0131\u011fa derinlemesine k\u00f6k salm\u0131\u015f bir ki\u015filik i\u00e7in muhtemelen imk\u00e2ns\u0131zd\u0131. Bu durum, en belirgin bi\u00e7imde onun pratik felsefesinde g\u00f6r\u00fclebilir.\u201d[5]<\/a> Bu nedenle \u201cSaf Hukuk Kuram\u0131\u2026 Kant\u00e7\u0131 transandantal felsefeden ve hukuki pozitivizmden vazge\u00e7enlere kar\u015f\u0131 en sert muhalefeti yapmaktad\u0131r.\u201d[6]<\/a> Metafizi\u011fe herhangi bir bi\u00e7imde \u00f6d\u00fcn vermeyen transandantal felsefeye dayanan ve kendisinden \u00f6nceki pozitivizme de ele\u015ftirel yakla\u015fan Kelsen, normativist pozitivizmi ortaya koyar. Kant\u2019\u0131n epistemolojisinde var olana y\u00f6ntemini, pozitivisit hukuk kuram\u0131na uygulayan Kelsen, ortaya koydu\u011fu Saf Hukuk Kuram\u0131 adl\u0131 eser ile 20. Y\u00fczy\u0131l\u2019da hukuk felsefesi aln\u0131nda en etkili d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden birisi olmu\u015ftur.<\/p>
Bu bak\u0131mdan Hans Kelsen\u2019in Saf Hukuk Kuram\u0131\u2019n\u0131 olu\u015ftururken Kant\u2019\u0131 ne \u015fekilde al\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 ve Kant\u2019\u0131n hukuk anlay\u0131\u015f\u0131na getirdi\u011fi ele\u015ftiriler ortaya konacak ve Yeni Kant\u00e7\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn Kant\u2019\u0131n hukuk felsefesine itirazlar\u0131 ele al\u0131nacakt\u0131r. Son olarak da Kelsen\u2019in siyasal olmayan hukuk kuram\u0131n\u0131n, siyasal olup olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>[1]<\/a> Immauel Kant, Gelecekte Bilim Olarak Ortaya \u00c7\u0131kabilecek Her Metafizi\u011fe Prolegomena<\/strong>, \u00c7ev.\u0130onnna Ku\u00e7uradi, Yusuf \u00d6rnek, T\u00fcrkiye felsefe Kurumu Yay., Ankara, 2002, s.13.
[2]<\/a> Hans Kelsen, Saf Hukuk Kuram\u0131: Hukuk Kuram\u0131n\u0131n Sorunlar\u0131na Giri\u015f<\/strong>, \u00c7ev Ertu\u011frul Uzun, Nora Kitap, \u0130stanbul, 2016, s.71.
[3]<\/a> Kelsen, Saf Hukuk Kuram\u0131: Hukuk Kuram\u0131n\u0131n Sorunlar\u0131na Giri\u015f<\/strong>, s.73.
[4]<\/a> Hans Kelsen, General Theory Of Law And State<\/strong>, \u00c7ev. Anders Wedberg, Harvard University Press, Cambridge, 1945, s.445.
[5]<\/a> A. g. e., s.444.
[6]<\/a> Hans Kelsen, Saf Hukuk Kuram\u0131: Hukuk Kuram\u0131n\u0131n Sorunlar\u0131na Giri\u015f<\/strong>, s. 27.<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\nCeren Dalg\u0131\u00e7 (Hacettepe \u00dcniversitesi)<\/span> – Metafizikten S\u0131\u011f\u0131nma Olarak Kant ve Marx\u2019\u0131 Birlikte Okumak<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet: <\/strong>Metafizik sak\u0131n\u0131lmas\u0131 gereken bir \u015fey midir? Aristoteles\u2019in \u201cvarl\u0131k olarak varl\u0131\u011f\u0131 inceleyen bilim\u201d olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc metafizik, \u201ctehlikeli\u201d midir? Aristoteles Metafizik metnine \u015fu \u00f6nermeyle ba\u015flamaktad\u0131r: \u201cB\u00fct\u00fcn insanlar do\u011fal olarak bilmek isterler\u201d (Aristoteles, 2014: 75). \u0130nsana dair eski ama hala yeni olan bu \u00f6nerme, bize \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z i\u00e7in bir kap\u0131 a\u00e7maktad\u0131r. \u0130nsan bilmek istemektedir. Ge\u00e7mi\u015fini, gelece\u011fini, varl\u0131\u011f\u0131, evreni\u2026 Bilme iste\u011fi beraberinde bir tehlikeyi de getirmektedir ki bu tehlike insan\u0131 \u201c\u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz\u201d bir alana d\u00fc\u015f\u00fcrmektedir. Spinoza\u2019ya g\u00f6re insan \u201carzu ettiklerinin\u201d, \u201ctalih ku\u015fu\u201dnun pe\u015finde umutla korku aras\u0131nda gidip gelmekte bu sebeple de ne olursa \u201cinanmaya yatk\u0131n bir kafaya\u201d sahiptir (Spinoza, 2012: 43). Felsefe tarihinde bu tehlikeyi sezen, u\u00e7suz bucaks\u0131z denizde kendisine sa\u011flam bir \u201cada\u201d yapmaya \u00e7al\u0131\u015fan ise Kant olmu\u015ftur. \u00c7\u00fcnk\u00fc metafizik \u00f6yle bir denizdir ki bu denizde pusulas\u0131z, haritas\u0131z bir \u015fekilde herkes kaptanl\u0131k yapmaya cesaret eder. \u0130nsan\u0131n bu cesareti Kant\u2019\u0131 hem b\u00fcy\u00fclemekte hem de endi\u015felendirmektedir. Bu cesaret insan\u0131, hi\u00e7 bilmedi\u011fi bir denizde bo\u011fabilir. Oysa s\u0131n\u0131rlar\u0131 belli olan bir adada bo\u011fulma ihtimali yoktur. Bu sebeple Kant, metafizik denizinde gemi s\u00fcreceklere bu adaya varabilmeleri i\u00e7in pusula ve harita vermektedir. Bu sunumda Kant\u2019a ba\u015fvurmam\u0131z bu haritaya olan ihtiyac\u0131m\u0131zdand\u0131r. \u201cYard\u0131mc\u0131 kaptan\u201d olarak Marx\u2019\u0131 se\u00e7memiz ise yery\u00fcz\u00fcn\u00fc iyi tan\u0131yan bir filozof olmas\u0131ndand\u0131r.<\/p>
Elbette ki Kant ve Marx\u2019\u0131 birlikte okumam\u0131za olanak sa\u011flayan kavramlar\u0131 oldu\u011fu gibi iki filozofu birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi zorla\u015ft\u0131racak kavramlar da bulunmaktad\u0131r. \u00d6zellikle \u201ctarih\u201d kavram\u0131n\u0131 dahil etti\u011fimizde iki filozofu birlikte okuman\u0131n handikaplar\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hale gelmektedir. Benjamin\u2019in ifadesiyle \u201ctarih felsefesine h\u00e2kim olan sessizli\u011fi\u201dyle Kant, akl\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7izmeye adad\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na, \u201ctarihsiz\u201d bir \u015fekilde bakmaktad\u0131r (Benjamin\u2019den Aktaran Lacoue-Labarthe, 2012: 20). Oysa Marx\u2019a g\u00f6re insan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme bi\u00e7imleri, tarihsel olaylara g\u00f6re de\u011fi\u015fim g\u00f6sterebilmektedir, insanlar\u0131n tasar\u0131mlar\u0131n\u0131n \u201cba\u011f\u0131ms\u0131z bir tarihi\u201d yoktur (T\u00fcrky\u0131lmaz, 2022: 59). Kant, bu sebeple Marx\u2019a g\u00f6re, burjuvazinin d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin alt\u0131nda \u201cmaddi \u00e7\u0131karlar\u0131n ve \u00fcretim ili\u015fkilerinin\u201d yatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etmemi\u015ftir (Marx-Engels, 2013b: 166).<\/p>
S\u00f6z konusu zorlu\u011fu ask\u0131ya alarak her iki filozofu birlikte d\u00fc\u015f\u00fcnmemizi sa\u011flayacak kavramlara odaklanmakta fayda vard\u0131r. Bu noktada Karatani\u2019nin \u201ctranskritik\u201d ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla Kant\u2019\u0131 ve Marx\u2019\u0131 \u201cele\u015ftiri\u201d kavram\u0131nda bulu\u015fturmas\u0131 bize bir yol haritas\u0131 sunabilir. Meselemiz metafizikle nas\u0131l ba\u015fa \u00e7\u0131k\u0131laca\u011f\u0131ysa \u201cele\u015ftiri\u201d kavram\u0131 kilit kavram\u0131m\u0131z olacakt\u0131r. Kant, metafizi\u011fin bilim olmayan bi\u00e7imlerinden sak\u0131nmam\u0131z\u0131 akl\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 \u00e7izebilmekle yani ele\u015ftiriyle m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylerken, Marx\u2019\u0131n mevcut d\u00fczene ba\u015fkald\u0131ran ele\u015ftirisiyle birlikte metafizi\u011fin, dinin ortadan kalkaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir. \u0130nsan\u0131 metafizi\u011fin denizinde \u201cbilin\u00e7li\u201d kaptans\u0131z b\u0131rakan\u0131n ne oldu\u011funa dair cevab\u0131n akl\u0131n kendisi oldu\u011fu noktada Marx maddi ili\u015fkilerle cevab\u0131 daha sa\u011flam k\u0131larken, cevab\u0131n maddi ili\u015fkilerin d\u00fc\u015f\u00fcncelere yans\u0131mas\u0131 oldu\u011fu noktada Kant akl\u0131n do\u011fas\u0131yla cevab\u0131 daha sa\u011flam k\u0131lacakt\u0131r. Kant ve Marx\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncelerine de\u011findikten sonra \u201cparalaks\u201d bak\u0131\u015fla metafizi\u011fin denizini a\u015f\u0131p a\u015famayaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 tart\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>
Kant\u2019a g\u00f6re insan akl\u0131 do\u011fas\u0131 gere\u011fi, baz\u0131 sorular\u0131 sormaktan ka\u00e7amaz ve kendini \u201csonsuz kavga alan\u0131nda\u201d bulur ve bu alan da \u201ckrali\u00e7e\u201d olarak and\u0131\u011f\u0131 \u201cmetafizik\u201dtir (Kant, 2020: 99). Bu b\u00f6l\u00fcme ba\u015flamadan \u00f6nce Kant\u2019\u0131n neden bu \u201ckrali\u00e7e\u201dye tac\u0131n\u0131 yeniden kazand\u0131rmak istedi\u011fini anlatmakta fayda vard\u0131r. Bu sebeple sunumun ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Kant\u2019\u0131n \u201cmetafizik\u201d alan\u0131n\u0131 yeniden ele al\u0131\u015f\u0131 sunumun ana d\u00fc\u015f\u00fcncesi \u00e7er\u00e7evesinde Kant\u2019ta \u201cak\u0131l\u201d, \u201ckuruntunun mant\u0131\u011f\u0131\u201d, \u201cg\u00f6r\u00fc\u201d kavramlar\u0131yla aktar\u0131lacakt\u0131r. Sunumun bu b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan sonu\u00e7 olarak Kant\u2019ta insan akl\u0131 do\u011fas\u0131 gere\u011fi diyalekti\u011fe d\u00fc\u015fecektir, ancak yine kendi do\u011fas\u0131 gere\u011fi bu diyalektikten kendini kurtarabilecektir.<\/p>
Kant metafizi\u011fe dair konu\u015furken insan\u0131n hem do\u011faya hem de toplumsal hayata ait oldu\u011funun bilincindeydi. E\u011fer ak\u0131l metafizik denen \u201ckrali\u00e7e\u201dyi an\u0131nda bir \u201ctiran\u201da d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebilecek yap\u0131ya sahip ise insan, ayn\u0131 zamanda toplumsall\u0131\u011f\u0131n i\u00e7inde biri olarak, akl\u0131n\u0131n bu yap\u0131s\u0131yla kendini, despotik bir h\u00fck\u00fcmdar\u0131n alt\u0131nda ezilirken bulabilmesi m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kant\u2019\u0131n umudu insan\u0131n hem yanl\u0131\u015f metafizikten hem de yanl\u0131\u015f h\u00fck\u00fcmdardan ka\u00e7\u0131nmas\u0131d\u0131r. \u201cKrali\u00e7e\u201d \u00f6lmelidir ve yeni \u201ckrali\u00e7e\u201dyi insan kendi \u201cakl\u0131n\u0131 kullanma cesareti g\u00f6stererek\u201d se\u00e7melidir. Bu \u00e7\u0131kar\u0131ma g\u00f6re yanl\u0131\u015f metafizikle verilen sava\u015f yaln\u0131zca epistemolojik kalmay\u0131p toplumsal\/politik bir sava\u015fa da i\u015faret etmektedir. O halde sunumun ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, \u201cyabanc\u0131la\u015fma\u201d, \u201c\u00f6zg\u00fcrl\u00fck\u201d gibi kavramlar \u00fczerinden Marx\u2019ta metafizi\u011fe sebep olan maddi ve tarihsel durumlar\u0131 ve bu durumlardan nas\u0131l \u00e7\u0131kabilece\u011fimizi a\u00e7\u0131klamak yerinde olabilir. Kant her ne kadar \u201ctarih benim umutlar\u0131m\u0131 \u015f\u00fcpheli k\u0131l\u0131yor olabilir\u201d demi\u015f olsa da bilim olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacak metafiziklere kar\u015f\u0131 Kant\u2019la beraber Marx\u2019\u0131 g\u00f6rebiliriz (Kant, 2017: 69).<\/p>
Marx d\u00fc\u015f\u00fcnceyi yery\u00fcz\u00fcne indirmi\u015f ve bilincin ger\u00e7ekli\u011fin bir sonucu oldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftir. Bu sebeple Marx\u2019\u0131n tarih anlay\u0131\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda kilit bir noktay\u0131 g\u00f6sterecektir. Kant\u2019\u0131n yanl\u0131\u015f yola giren akl\u0131 kurtarmas\u0131 nas\u0131l ki kendi yap\u0131s\u0131n\u0131 bilmesine ba\u011fl\u0131ysa Marx\u2019ta da insan\u0131n sahip oldu\u011fu yanl\u0131\u015f bilin\u00e7ten kurtulmas\u0131 tarihini bilmesiyle olanakl\u0131d\u0131r. \u201cD\u00fc\u015f\u00fcncelerin egemenli\u011fine ba\u015fkald\u0131rmak\u201d i\u00e7in de bu ger\u00e7eklik \u201cele\u015ftirilmelidir\u201d (T\u00fcrky\u0131lmaz, 2022: 48). Bu bak\u0131mdan Kant ve Marx \u201cele\u015ftiri\u201d kavram\u0131nda birle\u015fmektedirler. Nitekim Karatani de Kant ve Marx\u2019\u0131 ele\u015ftiri anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131n benzerli\u011finden yakalamaktad\u0131r. Hem \u201cyanal\u201d hem de \u201ckonum de\u011fi\u015ftirmeye dayal\u0131\u201d ele\u015ftirilerine de \u201ctranskritik\u201d ad\u0131n\u0131 vermektedir (Karatani, 2017: 28). \u0130nsanlar\u0131n kendi tasar\u0131mlar\u0131na ili\u015fkin yanl\u0131\u015f bilin\u00e7lerinin olmas\u0131 bir nevi tarihin anlay\u0131\u015f\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Tarihin \u201cger\u00e7ek temelini\u201d yani maddi ili\u015fkileri bir kenara koyan tarih anlay\u0131\u015f\u0131, ger\u00e7ek tarihi ya\u015famdan ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r (Marx-Engels, 2013a: 71). Maddi ili\u015fkileri bilmemek ise insan\u0131 kendisine yabanc\u0131la\u015ft\u0131rmaktad\u0131r (T\u00fcrky\u0131lmaz, 2022: 48). Mevcut toplumsal d\u00fczen, yanl\u0131\u015f bilin\u00e7lerin d\u00fczenidir. B\u00f6ylesi bir d\u00fcnyada \u00f6zg\u00fcr olmak dolay\u0131s\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Kendine yabanc\u0131 bir insan kendini nas\u0131l bilebilir? Kendi eme\u011finin fark\u0131na nas\u0131l varabilir? Mevcut d\u00fczende insan adeta uyu\u015fturulmaktad\u0131r. Yabanc\u0131la\u015fmadan kurtulman\u0131n anahtar\u0131 olan kom\u00fcnizmin manifestosu bir \u00e7a\u011fr\u0131yla bitmektedir. \u201cProleterlerin zincirlerinden ba\u015fka kaybedecek bir \u015feyleri yok. Kazanacaklar\u0131 bir d\u00fcnya var\u201d (Marx-Engels 2011: 158). \u0130nsan\u0131n kurtulu\u015f yolunu net bir \u015fekilde ortaya koyan Marx\u2019a g\u00f6re \u00f6nce insan afyonun etkisi alt\u0131ndan kurtulmal\u0131d\u0131r. \u0130\u015f\u00e7inin \u201ckazanaca\u011f\u0131 d\u00fcnya\u201dn\u0131n fark\u0131na varabilmesi i\u00e7in yanl\u0131\u015f bilin\u00e7ten kurtulmal\u0131d\u0131r. Kom\u00fcnizmin dola\u015fan \u201chayaleti\u201dnin hayata d\u00f6nmesini engelleyen belki de bu afyon etkisidir. \u0130nsan\u0131n \u201ckendisini bulabilmesi\u201d i\u00e7in dine, metafizi\u011fe, spek\u00fclatif felsefeye \u201cele\u015ftiri\u201d y\u00f6neltmek gerekmektedir (T\u00fcrky\u0131lmaz, 2022: 51). Elbette ki bu ele\u015ftiri daha \u00f6nce de belirtti\u011fimiz gibi Marx\u00e7\u0131 anlamda bir ele\u015ftiri olmal\u0131d\u0131r, yani bir \u201cba\u015fkald\u0131r\u0131\u201d \u015feklinde.<\/p>
Din, Marx\u2019ta toplumu uyu\u015fturan, g\u00f6zlerini ger\u00e7ek d\u00fcnyadan ay\u0131ran bir olgu olarak alg\u0131lanmaktad\u0131r. \u0130nsanlar, onlara sunulan bir \u201chayalle\u201d ger\u00e7ek d\u00fcnyadaki sorunlar\u0131n\u0131 unutmaktad\u0131r. Oysa Marx\u2019a g\u00f6re toplumdaki sorunlar\u0131n ortadan kalkmas\u0131, dini de ortadan kald\u0131racakt\u0131r (2022:51). Marx, dini, metafizi\u011fi, ahlak\u0131 yanl\u0131\u015f \u201cbilin\u00e7 bi\u00e7imi\u201d olarak g\u00f6rmektedir ve dolay\u0131s\u0131yla ele\u015ftirisini hepsine y\u00f6neltmektedir (Marx-Engels, 2013a: 67). Marx, filozoflar\u0131n yorumlad\u0131klar\u0131n\u0131 ancak d\u00fcnyay\u0131 de\u011fi\u015ftiremediklerini s\u00f6ylemektedir. Bu noktada belki de Marx\u2019a Kant\u00e7\u0131 bir m\u00fcdahale yapmak gerekmektedir. \u0130lk b\u00f6l\u00fcm\u00fcn sonunda ortaya koydu\u011fumuz gibi Kant, metafizikten sak\u0131nman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funu, onun da saf akl\u0131n kendine s\u0131n\u0131r \u00e7izmesi, kendisini bilmesiyle olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekteydi. Metafizik sorular \u00fcretmeye yazg\u0131l\u0131 olan akl\u0131n kendi yap\u0131s\u0131n\u0131 bilmesi bir bak\u0131ma onu \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirmekteydi. \u0130nsan\u0131n kendi kendisini akl\u0131n bu yazg\u0131s\u0131yla mahkum etti\u011fi ve de\u011fi\u015ftirebilmek i\u00e7in yine kendi akl\u0131n\u0131 kullanma cesaretini g\u00f6stermesi -Marx b\u00f6yle yorumlamayacak olsa da- i\u015f\u00e7ilerin kazanaca\u011f\u0131 bir d\u00fcnya oldu\u011funu s\u00f6ylemesiyle ortakla\u015fmaktad\u0131r. Marx\u2019ta \u201cbirliktelik\u201d vurgusu varken, Kant\u2019ta akl\u0131n kendi i\u00e7ine d\u00f6nmesi vard\u0131r. Ama asl\u0131nda Kant kendi akl\u0131na bakarken ayn\u0131 zamanda ba\u015fkas\u0131n\u0131n akl\u0131na kendisini yerle\u015ftirmektedir. Bu bak\u0131\u015f her ne kadar \u201cbelirgin bir paralaksa yol a\u00e7sa da\u201d Kant i\u00e7in \u201cg\u00f6z yan\u0131lg\u0131s\u0131n\u0131\u201d \u00f6nlemenin tek yoludur (Kant\u2019tan Aktaran Karatani, 2017: 25). O halde d\u00fcnyay\u0131 yorumlamak ayn\u0131 zamanda da de\u011fi\u015ftirebilmek i\u00e7in konum de\u011fi\u015ftiren bir bak\u0131\u015fa ihtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r. Karatani\u2019nin, Transkritik<\/em>\u2019te Marx\u2019\u0131 Kant\u00e7\u0131 bir \u015fekilde \u201cbu t\u00fcr bir paralaksa\u201d g\u00f6re okumas\u0131 \u017di\u017eek\u2019e g\u00f6re \u201ccan al\u0131c\u0131 bir at\u0131l\u0131md\u0131r\u201d (\u017di\u017eek, 2014: 54). Elbette Karatani bu okumas\u0131n\u0131 Marx\u2019\u0131n ekonomi-politik d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle yapmaktad\u0131r. Ancak ayn\u0131 zamanda bu kavram\u0131 kullan\u0131\u015f\u0131 bu \u00e7al\u0131\u015fmaya da ilham vermektedir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada ama\u00e7lam\u0131\u015f oldu\u011fumuz yol haritas\u0131n\u0131 \u201cparalaks\u201d kavram\u0131 kar\u015f\u0131lamaktad\u0131r. Metafizi\u011fin dalgal\u0131, u\u00e7suz bucaks\u0131z denizinde bir gemi s\u00fcrmek ve adaya sa\u011f salim varmak istiyorsak yaln\u0131zca kendi bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z g\u00fcvenilir olmayabilir. Konum de\u011fi\u015ftirebilmeli, bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n konumuna ge\u00e7ebilmesi, bir ba\u015fkas\u0131 da bizim konumumuza ge\u00e7ebilmelidir. Bu metafizik denizinden felsefeyi canl\u0131 \u00e7\u0131karmak i\u00e7in de Kant ve Marx\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceleri bize ihtiyac\u0131m\u0131z olan bak\u0131\u015f\u0131 sunmaktad\u0131r. Hurafeye, akl\u0131ms\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131mlara, astrolojiye, fallara sar\u0131l\u0131r. Bu k\u00f6t\u00fc g\u00fcnlerden nas\u0131l \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131na dair korkuyla dolu bir \u015fekilde olsa da umut etmek ister. Metafizi\u011fin tehlikeleri g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kendisini net bir bi\u00e7imde g\u00f6stermektedir. Pandemi ve ekonomik krizden sonra artan \u201cakl\u0131ms\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u201d ve bunlar\u0131n bir hakikat gibi sunulmas\u0131n\u0131 bug\u00fcn Kant\u2019a ve Marx\u2019a ihtiyac\u0131m\u0131z\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r.<\/p>Aristoteles, (2014). Metafizik <\/em>(Ahmet Arslan \u00e7ev.) \u0130stanbul: Sosyal Yay\u0131nlar\u0131
Hegel, G.W.F. (2019). Tinin G\u00f6r\u00fcng\u00fcbilimi<\/em>. (Aziz Yard\u0131ml\u0131 \u00e7ev.) \u0130stanbul: \u0130dea Yay\u0131nlar\u0131.
Kant, I. (1900). Dreams of a Spirit-Seer <\/em>(Emanuel E. Goerwitz \u00e7ev.) London: Swan Sonnenschein & Co, Lim
Kant, I. (2000). Gelecekte Bilim Olarak Ortaya \u00c7\u0131kabilecek Her Metafizi\u011fe Prologomena.<\/em> (\u0130oanna Ku\u00e7uradi-Yusuf \u00d6rnek \u00e7ev.) Ankara: T\u00fcrkiye Felsefe Kurumu
Kant, I. (2014). Pratik Akl\u0131n Ele\u015ftirisi <\/em>(\u0130oanna Ku\u00e7uradi- \u00dclker G\u00f6kberk- F\u00fcsun Akatl\u0131 \u00e7ev.) Ankara: T\u00fcrkiye Felsefe Kurumu
Kant, I. (2017). \u201cYayg\u0131n Bir S\u00f6z \u00dcst\u00fcne: \u2018Teoride Do\u011fru Olabilir, Ama Pratikte \u0130\u015fe Yaramaz\u2019\u201d, Kant Felsefesinin Politik Evreni<\/em> i\u00e7inde, (ss. 25-74) (der ve \u00e7ev. Hakan \u00c7\u00f6rek\u00e7io\u011flu), \u0130stanbul: Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131
Kant, I. (2020). Critique of Pure Reason <\/em>(Paul Guyer- Allen W. Wood \u00e7ev.) Cambridge: Cambridge University Press
Karatani, K. (2017). Transkritik <\/em>(Erkal \u00dcnal \u00e7ev.) \u0130stanbul: Metis Yay\u0131nlar\u0131
Lacoue-Labarthe, P. \u201cWalter Benjamin’in \u2018Alman Romantizminde Sanat Ele\u015ftirisi Kavram\u0131\u2019\u201d, Sanatta ve Edebiyatta Ele\u015ftiri: Alman Romantizminde Sanat Ele\u015ftirisi Kavram\u0131 <\/em>i\u00e7inde, (ss. 7-27). (El\u00e7in Gen- Mustafa T\u00fczel \u00e7ev.) \u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131
Marx, K. (2011). 1844 El Yazmalar\u0131: Ekonomi Politik ve Felsefe<\/em> (Kenan Somer \u00e7ev.) Ankara: Sol Yay\u0131nlar\u0131.
Marx, K., Engels, F. (2011). Kom\u00fcnist Manifesto ve Kom\u00fcnizmin \u0130lkeleri<\/em> (Muzaffer Erdost \u00e7ev.) Ankara: Sol Yay\u0131nlar\u0131
Marx, K., Engels, F. (2013a). Din \u00dczerine <\/em>(Kaya G\u00fcven\u00e7 \u00e7ev.) Ankara: Sol Yay\u0131nlar\u0131
Marx, K., Engels, F. (2013b). Alman \u0130deolojisi<\/em> (Tongu\u00e7 Ok, Olcay Gerid\u00f6nmez \u00e7ev.) \u0130stanbul: Do\u011fa Bas\u0131n Yay\u0131n.
Ovidius. (1994). D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler <\/em>(\u0130smet Z. Ey\u00fcbo\u011flu \u00e7ev.) \u0130stanbul: Payel Yay\u0131nlar\u0131
Spinoza, B. (2012). Teolojik-Politik \u0130nceleme <\/em>(Cemal B. Akal- Reyda Erg\u00fcn \u00e7ev.) Ankara: Dost Yay\u0131nlar\u0131
T\u00fcrky\u0131lmaz, \u00c7. (2015). Filozoflarla D\u00fc\u015f\u00fcnmek. <\/em>Ankara: Biblotech Yay\u0131nlar\u0131
T\u00fcrky\u0131lmaz, \u00c7. (2022). Bunal\u0131m \u00c7a\u011f\u0131: Kierkegaard-Marx-Nietzsche. <\/em>Ankara: BilgeSu Yay\u0131nevi
\u017di\u017eek, S. (2014). Paralaks<\/em> (Sabri G\u00fcrses \u00e7ev.) \u0130stanbul: Encore Yay\u0131nevi<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n\u00c7a\u011fla \u00d6zcan (\u0130stanbul \u00dcniversitesi)<\/span> – Tekillik ve Dolays\u0131zl\u0131k A\u00e7\u0131s\u0131ndan Kant\u2019\u0131n G\u00f6r\u00fc Anlay\u0131\u015f\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet: <\/strong>Kant\u2019ta g\u00f6r\u00fcn\u00fcn ele al\u0131n\u0131\u015f\u0131nda iki yan \u00f6n plana \u00e7\u0131kar: tekillik ve dolays\u0131zl\u0131k. Kant Logik<\/em>\u2019te g\u00f6r\u00fcy\u00fc tekil tasar\u0131m olarak ele al\u0131r. \u015e\u00f6yle demektedir:<\/p>
\u201c\u2026 bilin\u00e7li olarak bir nesneye g\u00f6nderimde bulunan t\u00fcm [re]presentations\/tasar\u0131mlar ya g\u00f6r\u00fcler ya da kavramlard\u0131r. G\u00f6r\u00fc tekil bir [re]presentation\/tasar\u0131md\u0131r (repraesentatios ingularis), kavram ise genel (repraesentatioper notas communes) veya reflektif (reflected) bir [re]presentation\/tasar\u0131md\u0131r (repraesentatio discursiva) ( Lectures on Logic, <\/em>91 ).\u201d<\/p>
Frege, bu g\u00f6r\u00fc tan\u0131m\u0131n\u0131n Transendental Estetik\u2019te vurgulanan g\u00f6r\u00fc ile duyusall\u0131k ba\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7ermeyen bir tan\u0131m oldu\u011funa dikkat \u00e7eker. Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019nin Transendental Estetik b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde g\u00f6r\u00fc dolays\u0131zl\u0131k bak\u0131m\u0131ndan konu edilir: \u201cnesnelerle ne \u015fekilde ve hangi yolla ili\u015fki kurarsa kursun, g\u00f6r\u00fc, onlar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla dolays\u0131z bir ili\u015fki i\u00e7inde oldu\u011fu \u015feydir (A19=B34)\u201d. Bununla birlikte Saf Akl\u0131nEle\u015ftirisi<\/em>\u2019nin ilerleyen b\u00f6l\u00fcmlerinde, g\u00f6r\u00fc hem tekil tasar\u0131m ile hem de dolays\u0131zl\u0131k ile ilgi i\u00e7inde tan\u0131mlan\u0131r: G\u00f6r\u00fc \u201cnesneyle dolays\u0131z ili\u015fkilidir ve [tekildir (einzeln)] (A320=B377).\u201d Bu tan\u0131mlama g\u00f6r\u00fcn\u00fcn tekillik ve dolays\u0131zl\u0131k ile ilgisini birlikte sunsa da bu iki yan\u0131n birbiriyle ili\u015fkisi a\u00e7\u0131k k\u0131l\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r. Yaln\u0131zca ayn\u0131 tan\u0131m i\u00e7inde yan yana bulunmak tekillik ve dolays\u0131zl\u0131\u011f\u0131n nas\u0131l bir ili\u015fki i\u00e7inde oldu\u011funu ortaya koymaz. Bu nedenle g\u00f6r\u00fcn\u00fcn tekillik ve dolays\u0131zl\u0131k \u00f6zelliklerinin nas\u0131l ili\u015fkili oldu\u011fu sorusu yan\u0131tlanmay\u0131 beklemektedir. Literat\u00fcrde dolays\u0131zl\u0131k ile tekilli\u011fin nas\u0131l ba\u011f\u0131nt\u0131l\u0131 oldu\u011funa ili\u015fkin farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlar bulunur.<\/p>
Jaakko Hintikka gibi kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerce dolays\u0131zl\u0131k ile tekillik birbirine indirgenebilir y\u00f6nler olarak ele al\u0131n\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere g\u00f6re dolays\u0131zl\u0131k \u00f6zelli\u011fi, tekillik \u00f6zelli\u011finin bir ba\u015fka bi\u00e7imi ya da form\u00fclasyonu olarak ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu yakla\u015f\u0131m ile iki \u00f6zelli\u011fin birbirinden farkl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 kabul edilmi\u015f say\u0131l\u0131r.<\/p>
Bu yakla\u015f\u0131m\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savunan Charles Parsons gibi kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler ise bu iki y\u00f6n\u00fcn farkl\u0131 \u00f6zelliklere kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrer. Tekillik, dolays\u0131zl\u0131k \u00f6zelli\u011finden daha geni\u015f bir \u00f6l\u00e7\u00fct olarak benimsenir.<\/p>
Kant\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fcleri tekil tasar\u0131mlar olarak ele almas\u0131 ve ayn\u0131 zamanda bu tasar\u0131mlar\u0131n nesnelerle dolays\u0131z bir ili\u015fki i\u00e7inde oldu\u011funu vurgulamas\u0131, g\u00f6r\u00fcn\u00fcn hem tekillik hem de dolays\u0131zl\u0131k \u00f6zelliklerini bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koyar. Ne var ki, bu iki \u00f6zelli\u011fin birbiriyle olan ili\u015fkisinin tam olarak nas\u0131l anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda fikir birli\u011fine ula\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak kesinlikte ifadelere Kant\u2019\u0131n kendi metinlerinden hareketle ula\u015fmak g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Hintikka dolays\u0131zl\u0131k ile tekilli\u011fi birbirine indirgenebilir olarak ele al\u0131rken, Parsons\u2019\u0131n bu iki y\u00f6n\u00fcn farkl\u0131 \u00f6zelliklere kar\u015f\u0131l\u0131k geldi\u011fini savunmas\u0131 bu sav\u0131 destekler niteliktedir.<\/p>
Tekillik ve dolays\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131na ili\u015fkin bir ba\u015fka g\u00f6r\u00fc\u015f, onlar\u0131n i\u00e7lemsel olarak (intensionally) farkl\u0131, kaplamsal olarak (extensionally) ayn\u0131 oldu\u011funu benimser. Bu g\u00f6r\u00fc\u015f uyar\u0131nca tekillik ve dolays\u0131zl\u0131k tasar\u0131mlar\u0131n farkl\u0131 y\u00f6nlerini i\u015faret eder. Dolays\u0131zl\u0131k tekilli\u011fe indirgenemez, iki y\u00f6nden biri di\u011ferinden daha kapsaml\u0131 kabul edilemez.<\/p>
Kant\u2019\u0131n epistemolojisinde g\u00f6r\u00fcn\u00fcn tekillik ve dolays\u0131zl\u0131k \u00f6zellikleri \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar, nesnelerin bilgisine nas\u0131l ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve bu bilginin do\u011fas\u0131n\u0131 anlamam\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131r. G\u00f6r\u00fcn\u00fcn bu iki y\u00f6n\u00fcnden hangisinin \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ya da hangisinin temelde durdu\u011fu modern felsefenin tart\u0131\u015fma ba\u011flam\u0131nda yer bulmu\u015ftur. Yukar\u0131da ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z, Frege, Hintikka, Parsons gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin Kant\u2019\u0131n g\u00f6r\u00fc tan\u0131m\u0131na y\u00f6nelik ele\u015ftirileri ve yorumlar\u0131, bu konunun karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7ok boyutlulu\u011funu g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne serer. Bu tart\u0131\u015fmalar, Kant’\u0131n epistemolojisinin ve \u00f6zellikle g\u00f6r\u00fcn\u00fcn do\u011fas\u0131n\u0131n, felsefi d\u00fc\u015f\u00fcncede a\u00e7\u0131k ve kesin bir \u015fekilde anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n zorluklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir.<\/p>
G\u00f6r\u00fcn\u00fcn tekillik ve dolays\u0131zl\u0131k y\u00f6nleri \u00fczerine yap\u0131lan tart\u0131\u015fmalar, felsefenin temel sorular\u0131yla do\u011frudan ili\u015fkilidir. Bu tart\u0131\u015fmalar, Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesinin zenginli\u011fini ve derinli\u011fini g\u00f6stermekle kalmaz, ayn\u0131 zamanda bilginin do\u011fas\u0131n\u0131 anlama \u00e7abam\u0131zda bize yol g\u00f6sterici olmaya devam edecektir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada tekillik ve dolays\u0131zl\u0131k aras\u0131ndaki ili\u015fkinin, Kant\u2019\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcncesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nemi ve bu ili\u015fkinin do\u011fru bir \u015fekilde anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131n Kant\u2019\u0131n bilgi teorisinin daha iyi kavranmas\u0131n\u0131 sa\u011flayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrece\u011fiz. Bunu yaparken, yukar\u0131da and\u0131\u011f\u0131m\u0131z yakla\u015f\u0131mlar\u0131 daha a\u00e7\u0131k k\u0131larak, hangisinin daha kabul edilebilir oldu\u011funu ortaya koymay\u0131 ama\u00e7l\u0131yoruz.<\/p><\/blockquote>\n\n\n\n
Emre \u015ean (\u0130stanbul 29 May\u0131s \u00dcniversitesi)<\/span> – Fenomenoloji Kopernik\u00e7i Devrimin Devam\u0131 m\u0131d\u0131r?<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet: <\/strong>Fenomenoloji hareketinin Kant felsefesi ile kurdu\u011fu ili\u015fki problemlidir ve ana hatlar\u0131yla iki boyutu bulunur: transendentalizm ve anti-transendentalizm. Fenomenolojinin kurucusu Husserl\u2019e g\u00f6re, transendental felsefenin \u00f6nc\u00fcs\u00fc Kartezyenizm ve onun devam\u0131 olan transendentalizm hem sunduklar\u0131 imk\u00e2nlar hem de yaratt\u0131klar\u0131 \u00e7\u0131kmazlar ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131nmas\u0131 gereken meselelerdir. Husserl sonras\u0131 fenomenologlar aras\u0131nda transendentalizmi savunanlar ve onun \u00e7\u0131kmaz bir soka\u011fa g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ileri s\u00fcrenler aras\u0131nda s\u00fcregiden bir tart\u0131\u015fma bulunur. \u00d6rne\u011fin g\u00fcncel ku\u015fa\u011f\u0131n fenomenolojisinin verimli tart\u0131\u015fmas\u0131 olay fenomenolojisi transendental paradigman\u0131n yerine ge\u00e7ebilecek yeni bir paradigma \u00f6ne s\u00fcrer.[1]<\/sup><\/a><\/p>
D\u00fc\u015f\u00fcnce tarihinin yeterince tart\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015f arg\u00fcmanlar\u0131ndan birisi fenomenolojiyi do\u011frudan Kant\u2019\u0131n \u201c\u00f6zne felsefesinin\u201d devam\u0131 olarak g\u00f6ren yakla\u015f\u0131md\u0131r[2]<\/sup><\/a>. Her ne kadar \u201cnesne felsefelerine\u201d itirazlar\u0131 itibariyle ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnce ailesine aitlermi\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnseler de fenomenoloji, bilincin nesneyle ili\u015fkisini bizzat fenomenler alan\u0131ndan gelen ve t\u00fcm m\u00fcmk\u00fcn deneyimler i\u00e7in ge\u00e7erli olacak zorunlu yap\u0131larda arad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in anti-Kant\u00e7\u0131 bir yakla\u015f\u0131mdan do\u011fmu\u015ftur. Bu y\u00fczden Kant ve Husserl aras\u0131ndaki tart\u0131\u015fma \u00f6ncelikle a priori <\/em>bilginin nas\u0131l anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ile ilgilidir. S\u00f6z konusu tart\u0131\u015fman\u0131n k\u00f6keni elbette Hume\u2019un sordu\u011fu, zihnin kendi d\u0131\u015f\u0131ndaki bir zorunlulu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnmesinin imk\u00e2n\u0131 sorusundad\u0131r zira ona g\u00f6re olgusal alana dair a priori<\/em> bir bilgi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ne var ki 1907 y\u0131l\u0131ndan itibaren Husserl\u2019in tuttu\u011fu transendental fenomenoloji yolu ve \u00f6zellikle Avrupa Bilimlerinin Krizi ve Transendental Fenomenoloji<\/em>\u2019nin (Krisis<\/em>) 26. b\u00f6l\u00fcm\u00fc ile Heidegger\u2019in Kant ve Metafizik Problemi<\/em> kitab\u0131ndaki Saf Akl\u0131n Ele\u015ftirisi<\/em>\u2019ni fundamental ontoloji ba\u011flam\u0131nda yorumlamas\u0131 fenomenolojin kurucu babalar\u0131n\u0131n Kant\u00e7\u0131 bir e\u011filime do\u011fru evrildi\u011fini g\u00f6sterir.[3]<\/sup><\/a> Dolay\u0131s\u0131yla Kant ve fenomenoloji ili\u015fkisi \u00f6ncelikle felsefi bir zorluk olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>
Sunumumda Husserl fenomenolojisinin Kopernik\u00e7i devrimin devam\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusuna cevap aramak i\u00e7in Dominique Pradelle\u2019in Par-del\u00e0 la r\u00e9volution copernicien. Sujet transcendantale et facult\u00e9s chez Kant et Husserl<\/em> (Kopernik\u00e7i Devrimin \u00d6tesinde Kant ve Husserl\u2019de Transendental \u00d6zne ve Yetiler<\/em>)[4]<\/a> kitab\u0131ndaki analizlerleri tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Dominique Pradelle s\u00f6z konusu metnindetransendental fenomenolojide \u201canti-Kopernik\u00e7i bir devrim\u201d oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Bunun i\u00e7in \u00fc\u00e7 a\u015famal\u0131 bir arg\u00fcman kurar. \u00d6ncelikle anti-Kopernik\u00e7i devrimi y\u00f6ntem a\u00e7\u0131s\u0131ndan betimler, ard\u0131ndan onu fenomenolojinin temel arg\u00fcmanlar\u0131 ile ili\u015fkilendirir ve son olarak Husserl\u2019e g\u00f6re Kant\u2019ta beliren hangi a\u00e7maza cevap olabilece\u011fini ortaya koyar. Pradelle \u00f6ncelikle anti-Kopernik\u00e7i devrimin y\u00f6ntem ve varsay\u0131mlar\u0131 itibariyle ne oldu\u011funu tart\u0131\u015f\u0131r. Y\u00f6ntem a\u00e7\u0131s\u0131ndan bakarsak Pradelle\u2019e g\u00f6re Kopernik\u00e7i devrim i\u00e7in kurma eylemi, nesnel bir ge\u00e7erlili\u011fe sahip olmas\u0131 itibariyle bilginin ideal \u00f6znesini yeniden kurmaya i\u015faret eder. Oysa fenomenolojinin \u201ctransendental refleksiyonu\u201d betimleme yoluyla i\u015fler ve deneyimin formel yap\u0131s\u0131n\u0131 belirlemez. Kant do\u011frudan g\u00f6zlemin verileri yerine kurucu akl\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde bilginin imkan\u0131 sorusuna yan\u0131t vermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Buna g\u00f6re bilginin ve do\u011fru yarg\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmas\u0131 i\u00e7in bilin\u00e7 edimlerimiz nesnelere de\u011fil, nesneler kavramlar\u0131m\u0131za uymal\u0131d\u0131r. Oysa Husserl\u2019in Kesin Bilim Olarak Felsefe<\/em> metninde ifade etti\u011fi gibi \u201cara\u015ft\u0131rman\u0131n itkisi felsefelerden de\u011fil, \u015feylerden (Sachen<\/em>) ve onlar\u0131n ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu sorunlardan gelmelidir\u201d[5]<\/a>. Di\u011fer bir deyi\u015fle, fenomenolojinin ele\u015ftirel yakla\u015f\u0131m\u0131 olgu meselelerini ele\u015ftirmenin nihai yolunun onlardan uzakla\u015fmak oldu\u011funu iddia etmez. Kald\u0131 ki olgu meseleleri t\u00fcm deneyim alan\u0131n\u0131 ku\u015fatan yeg\u00e2ne sorun de\u011fildir.<\/p>
Pradelle\u2019e g\u00f6re fenomenoloji, \u00f6znenin t\u00f6zselle\u015ftirilmesi (substantialisation<\/em>) ve antropolojik hale gelmesiyle sonu\u00e7lanan teorik se\u00e7imlere kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Husserl ben\u2019in ya da ego\u2019nun birli\u011finin, d\u00fcnyasal bir \u015feyin birli\u011fi gibi sunulmas\u0131n\u0131n \u00f6zneyi t\u00f6zselle\u015ftirme riski ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eder \u00e7\u00fcnk\u00fc bu durumda \u00f6zne kendisine nitelikler atfedilecek bir dayanak haline gelir. Bu y\u00fczden Husserl\u2019in son y\u0131llar\u0131nda Kant\u2019a y\u00f6neltti\u011fi psikolojizm ve antropolojizm ele\u015ftirisi nesnenin a priori<\/em> yap\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6znenin bilme yetilerinin a priori<\/em> formlar\u0131nda kurulmas\u0131 arg\u00fcman\u0131na y\u00f6neliktir. Zihnimizin do\u011fas\u0131na ait olan a priori<\/em> yap\u0131lardan yola \u00e7\u0131kan bir betimleme Husserl i\u00e7in psikolojizm ve antropolojizm tehlikesine i\u015faret eder. Bu y\u00fczden Pradelle uzay, zaman formlar\u0131 ve kategorileri \u201csonlu \u00f6znenin antropolojik de\u011fi\u015fmezleri\u201d[6]<\/a> olarak adland\u0131r\u0131r. Ona g\u00f6re Kant\u2019\u0131n arg\u00fcman\u0131 \u201ck\u00f6kensel bir olgusall\u0131k\u201d varsay\u0131m\u0131 ile i\u015fler ve Husserl\u2019in Erste Philosophie (1923-1924)<\/em> metninde alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi antropolojizme d\u00fc\u015fme tehlikesi bulunur.[7]<\/a> Bu y\u00fczden ben ya da ego fenomenolojik indirgeme sonucunda betimlenemez, (Robert Musil\u2019in Niteliksiz Adam\u2019\u0131 gibi) \u201cniteliksiz\u201d saf ego olarak ele al\u0131nmal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece ego\u2019ya, psikolojik ya da empirik anlamda i\u00e7sel bilin\u00e7le de\u011fil ancak transendental deneyim anlam\u0131nda apodiktik i\u00e7 alg\u0131yla eri\u015filebilir. Oysa Husserl\u2019in Krisis<\/em>\u2019te alt\u0131n\u0131 \u00e7izidi\u011fi gibi Kant, asl\u0131nda bizzat d\u00fcnyaya ait olan, d\u00fcnya ile birlikte varsay\u0131lan insan zihninin \u00f6zel bir niteli\u011finden yola \u00e7\u0131karak d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn\u00fcne form verir. Husserl\u2019e g\u00f6re Kant\u2019\u0131n felsefesinde bir yandan eri\u015filebilir nesnenin varl\u0131\u011f\u0131 bilen \u00f6znenin konumuna ba\u011fl\u0131d\u0131r, di\u011fer yandan \u201ckategoriler \u00f6\u011fretisinin b\u00fct\u00fcn\u00fc, hatta deneyim nesnesinin t\u00fcm eidetik bi\u00e7imleri, sonlu \u00f6znenin de\u011fi\u015fmeyen \u00f6nceden kurulu\u015funa (pr\u00e9-constitution invariante<\/em>) dair bir kabule (antropolojizme) dayan\u0131r\u201d.[8]<\/a> Dolay\u0131s\u0131yla, Husserl\u2019e g\u00f6re Kant bir anlamda Hume\u2019un \u015f\u00fcphecili\u011finin ortaya koydu\u011fu zorlu\u011fu (idea ili\u015fkilerinin zorunlulu\u011funa kar\u015f\u0131n olgu meselelerinin olumsal olmas\u0131 sorununu) \u00e7\u00f6zmek yerine erteler.<\/p>[1]<\/a> S\u00f6z konusu tart\u0131\u015fma i\u00e7in \u015fu kitaplara bak\u0131labilir; Romano, C. (2021). Zamansal Macera Hadisevi Hermeneuti\u011fi Tan\u0131tan \u00dc\u00e7 Makale<\/em>. (Kadir Filiz, \u00c7ev., Cemal Kafadar, Sun.). \u0130stanbul: Ayr\u0131nt\u0131, s.20. \u00c7a\u011fda\u015f Frans\u0131z Felsefesi ve Fenomenoloji Hareketi<\/em>. (2022). (Emre \u015ean, Sun., Der. ve \u00c7ev.). \u0130stanbul: Pinhan. s. 22. \u015ean, E. (2020). \u201cLa r\u00e9habilitation de la rationalit\u00e9 ph\u00e9nom\u00e9nologique du monde: Jean-Luc Marion et Renaud Barbaras\u201d. Consid\u00e9rations ph\u00e9nom\u00e9nologiques sur le monde: Entre th\u00e9ories et pratiques<\/em>. Louvain: Presses Universitaires de Louvain. s. 102-115.
[2]<\/a> Rogove, J. (2020). \u201cThe Phenomenological a priori as Husserlian Solution to the Problem of Kant\u2019s \u201cTranscendental Psychologism\u201d, Husserl, Kant and Transcendental Phenomenology<\/em>. De Gruyter. s. 57.
[3]<\/a> Dolay\u0131s\u0131yla Kant\u2019tan sonra Husserl\u2019i ele alan yeni \u00e7al\u0131\u015fmalar, her iki d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcn ba\u015fvurdu\u011fu ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin ufkunda bulunan yap\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131\u011fa vurmay\u0131, sadakat ve ihanet ayr\u0131m\u0131na d\u00fc\u015fmeden ele almay\u0131 hedefler. \u00d6rne\u011fin bu ba\u011flamda en s\u0131k sorulan sorulardan biri, fenomenolojinin transendental y\u00f6nteminin fenomenlerin betimlenmesi i\u00e7in bir ihtiya\u00e7 m\u0131 oldu\u011fu yoksa onu Kartezyen bir yola m\u0131 soktu\u011fu sorusudur. \u00d6rne\u011fin \u00e7a\u011fda\u015f fenomenolog Claude Romano fenomenolojinin Kartezyenizm ile hareket eden transendental bir felsefeye d\u00f6n\u00fc\u015fmesini gerek\u00e7elendiren hi\u00e7bir neden olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eder. Romano, C. (2015). At the Heart of Reason<\/em>. (Michael B. Smith ve Claude Romano, \u00c7ev.). Evanston: Northwestern University Press. s.274. Yine bir ba\u015fka \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Dan Zahavi bu tart\u0131\u015fmaya \u015fu \u015fekilde kat\u0131l\u0131r: \u201cFenomenoloji Husserl\u2019den sonra radikal bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ge\u00e7irmi\u015ftir. (\u2026) sonraki fenomenologlar onun t\u00fcm metodolojik hamlelerini terk etmi\u015f ve t\u00fcm giri\u015fimini radikal anlamda d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Pek \u00e7ok kitap da Husserlci fenomenoloji ile Husserl sonras\u0131 varolu\u015fsal ya da hermeneutik fenomenoloji aras\u0131nda tart\u0131\u015fmal\u0131 ili\u015fki \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d Zahavi, D. (2020). Fenomenoloji: \u0130lk Temeller<\/em>. (Se\u00e7im Bayazit, \u00c7ev.). \u0130stanbul: Ayr\u0131nt\u0131 Yay\u0131nlar\u0131. s. 47. Dolay\u0131s\u0131yla transendental idealizmi terk etmek fenomenolojinin ser\u00fcveni i\u00e7in her zaman bir se\u00e7enek olmu\u015ftur.
[4]<\/a> Pradelle, D. (2012). Par-del\u00e0 la r\u00e9volution copernicien. Sujet transcendantale et facult\u00e9s chez Kant et Husserl<\/em>. Paris: PUF.
[5]<\/a> Husserl, E. (2021). Kesin Bir Bilim Olarak Felsefe<\/em>. (Tomris Meng\u00fc\u015fo\u011flu, \u00c7ev.). \u0130stanbul:Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131, s.38.
[6]<\/a> Pradelle, D. (2012). s.359.
[7]<\/a> Husserl, E. (1970). Philosophie premi\u00e8re<\/em>, I, Histoire critiques des id\u00e9es<\/em>. (\u00e7ev. A. L. Kelkel). Paris: PUF, s.401.
[8]<\/a> Husserl, E. (1976). La Crise des sciences europ\u00e9ennes et la ph\u00e9nom\u00e9nologie transcendantale. <\/em>(G\u00e9rard Granel, \u00c7ev.). <\/em>Paris: Gallimard, \u00a7 31, s. 134.<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\nFazilet Al\u00e7\u0131k (\u0130stanbul 29 May\u0131s \u00dcniversitesi)<\/span> – Kant\u2019\u0131n Sonsuza Do\u011fru S\u00fcrekli Azalan K\u00fc\u00e7\u00fcklere Dair G\u00f6r\u00fc Anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n Tespiti ve G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Yeniden Yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n
\u00d6zet: <\/strong>17-18. y\u00fczy\u0131l matemati\u011finde, \u00d6klid\u2019den bu yana, cebirdeki geli\u015fmelerin geometri taraf\u0131ndan kan\u0131tlan\u0131p do\u011frulanmad\u0131k\u00e7a ge\u00e7erli kabul edilmemesi, sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fcklerin (Infinitesimal<\/em>) analize dahil edilmesi konusunda teredd\u00fct do\u011furmu\u015ftur. Fizik bilimi \u00e7er\u00e7evesinde 18. y\u00fczy\u0131lda, Newton\u2019\u0131n \u2018de\u011fi\u015fen nicelikler\u2019, Leibniz\u2019in ise \u2018atanamayan nicelikler\u2019 olarak sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fckleri kullanmas\u0131 kalk\u00fcl\u00fcs\u00fcn geli\u015fiminde etkili olmu\u015ftur. Fakat bu kullan\u0131m, t\u00fcketilemeyen ve sonsuza kadar s\u00fcrekli devam eden bir k\u00fc\u00e7\u00fclmenin geometri i\u00e7inde nas\u0131l g\u00f6sterilece\u011fine dair bir zorluk olu\u015fturmu\u015ftur. Bu zorluk, 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck analizin limit olarak ele al\u0131nmas\u0131na kadar s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Burada odaklanaca\u011f\u0131m\u0131z esas soru; insan zihninin b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc yakalayamad\u0131\u011f\u0131 sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck analizi kavraman\u0131n nas\u0131l m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu ve buna uygun bir g\u00f6r\u00fcn\u00fcn olup olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu yaz\u0131da iki zorlu\u011fa Kant \u00e7er\u00e7evesinde nas\u0131l cevap verilebilece\u011fi ara\u015ft\u0131r\u0131lacakt\u0131r. Bu tart\u0131\u015fmalar\u0131n 18. y\u00fczy\u0131ldaki haline \u015fahit oldu\u011fu i\u00e7in \u2018Kant hangi matematiksel uygulama paradigmalar\u0131n\u0131 biliyordu?\u2019 sorusu e\u015fli\u011finde bir okuma yap\u0131lacakt\u0131r. Nitekim geometrik kan\u0131ta sad\u0131k olan Kant\u2019\u0131n d\u00f6nemine denk gelen kalk\u00fcl\u00fcs\u00fcn geli\u015fimi; cebir anlay\u0131\u015f\u0131, uzay\u0131n yap\u0131s\u0131, sonsuzun matematikte nas\u0131l anla\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi ve s\u00fcreklilik hakk\u0131nda tart\u0131\u015fmalara neden olmu\u015ftur. Birbiriyle ili\u015fkili olan bu kavramlar, \u00f6ncelikle sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00f6l\u00fcnmenin i\u00e7inde m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu bir uzay tasar\u0131m\u0131n\u0131 gerektirmektedir. Nitekim, 18. y\u00fczy\u0131lda hakim olan Leibnizcilerin basit t\u00f6zler olan monadlara ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n do\u011furdu\u011fu sonsuz uzay ve Newtonc\u0131lar\u0131n do\u011fa bilimlerine sad\u0131k mutlak uzay anlay\u0131\u015f\u0131 aras\u0131nda bir fikir ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 olu\u015fmu\u015ftur. Kant\u2019\u0131n uzay-zaman g\u00f6r\u00fc anlay\u0131\u015f\u0131yla do\u011frudan alakal\u0131 olan bu tart\u0131\u015fmada Kant, sonraki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda monadlar\u0131 kabul etmeyerek Newton\u2019a yak\u0131n bir pozisyonu se\u00e7mi\u015f, fakat Newton\u2019\u0131n mutlak uzay fikrini benimsememi\u015ftir. Mutlak uzay\u0131, ger\u00e7ek bir deneyim nesnesi olarak g\u00f6r\u00fclmesinden \u00f6t\u00fcr\u00fc reddeden Kant, sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckteki sonsuza kadar s\u00fcrekli azalan yap\u0131y\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in uzaydaki maddi t\u00f6zlerin t\u00fcm par\u00e7alar\u0131n\u0131n, t\u0131pk\u0131 kaplad\u0131klar\u0131 alan gibi, sonsuza kadar b\u00f6l\u00fcnebilir olmas\u0131 gerekti\u011fini savunur. Grundlegung zur Metaphysische Anfangsgr\u00fcnde der Naturwissenschaft<\/em> (1786) eserindeki mekanik ve dinamik b\u00f6l\u00fcmlerinde s\u0131k\u00e7a sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00fcy\u00fckl\u00fcklere at\u0131fta bulunan Kant, tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bu uzay fikri ile tart\u0131\u015fmalara neden olur. S\u00f6z konusu tart\u0131\u015fma, Kant\u2019\u0131n Kritik der reinen Vernunft<\/em> (1781) eserinde akt\u00fcel sonsuza kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile yapt\u0131\u011f\u0131 uzay a\u00e7\u0131klamas\u0131 aras\u0131ndaki gerilimden do\u011far. Birinci Kritik<\/em>\u2019in B bask\u0131s\u0131nda Newton gibi s\u00fcrekli b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerin hareket taraf\u0131ndan \u00fcretildi\u011fini savunarak anl\u0131k h\u0131z\u0131, \u201cHem s\u00fcrekli azalan hem de di\u011fer t\u00fcm h\u0131zlardan daha k\u00fc\u00e7\u00fck\u201d olarak tan\u0131mlar, fakat bu tan\u0131m da benzer bir soruna yol a\u00e7ar. S\u00fcrekli azalan h\u0131z\u0131n t\u00fcm h\u0131zlardan daha k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131, her tespit edildi\u011fi anda daha k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fc geldi\u011fi i\u00e7in sorunludur. Kant, bu sorunun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in Metaphysical Foundations\u2019<\/em>da, bir ak\u0131c\u0131n\u0131n s\u00fcrekli de\u011fi\u015fim oran\u0131n\u0131 temsil etmek i\u00e7in \u2018nokta g\u00f6sterimi\u2019ni geli\u015ftiren Newton\u2019\u0131n ak\u0131\u015f y\u00f6ntemini kullan\u0131r. Fakat bu sefer de her tespit edildi\u011finde daha k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fc ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck gibi in\u015fa edilemeyen durumlar i\u00e7in Kant\u2019\u0131n hangi a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 kabul edece\u011fimiz tart\u0131\u015fmal\u0131 hale gelir. Nitekim in\u015fa edilemeyenlerin matemati\u011fe dahil edilmesi, Birinci Kritik<\/em>\u2019te sentetik a priori yarg\u0131 ile tan\u0131mlanan zaman\u0131n g\u00f6r\u00fcs\u00fc ve say\u0131 \u015femas\u0131 sayesinde birimlerin art arda in\u015fas\u0131 ile matemati\u011fin yap\u0131lmas\u0131n\u0131n olana\u011f\u0131 \u00e7ak\u0131\u015f\u0131r. Bu makalede Kant\u2019\u0131n kendi a\u00e7\u0131klamalar\u0131ndaki \u00e7ak\u0131\u015fman\u0131n her iki y\u00f6nden de g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte oldu\u011fu sorunun daha derinde oldu\u011fu g\u00f6sterilecektir. Bizce daha derindeki sorun \u015fudur: Duyumsan\u0131r alan\u0131n bizzat kendisinde deneyimleyemece\u011fimiz ancak duyumsan\u0131r alana dair fizik bilimi i\u00e7in matematik hesaplamada kullan\u0131lmas\u0131 gereken sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck, Kant i\u00e7in hangi g\u00f6r\u00fcyle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr? Uzay g\u00f6r\u00fcs\u00fc m\u00fc zaman g\u00f6r\u00fcs\u00fc m\u00fc? Bu sorunun sa\u011fl\u0131kl\u0131 cevab\u0131 i\u00e7in \u00f6nce Kant\u2019\u0131n d\u00f6nemi i\u00e7inde, daha sonras\u0131nda g\u00fcn\u00fcm\u00fcz matematik anlay\u0131\u015f\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde cevap aranacakt\u0131r. Bu sayede Kant\u2019\u0131n verdi\u011fi cevaplar\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz i\u00e7in ne kadar m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu tart\u0131\u015f\u0131labilecektir. Bu nedenle birinci b\u00f6l\u00fcmde, g\u00f6r\u00fcn\u00fcn sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck hesaptaki gereklili\u011finin ko\u015fullar\u0131 daha \u00e7ok uzay\u0131n temsili a\u00e7\u0131s\u0131ndan analiz edilecektir. Kant\u2019\u0131n bu hamlesinin nedenini anlamak i\u00e7in geometrinin cebirden hen\u00fcz \u00f6zerkle\u015fmedi\u011fi d\u00f6nemi anlamak gerekir. Bu nedenle Kant\u2019\u0131n d\u00f6nemindeki geometrik ispat\u0131n cebirdeki rol\u00fc, Yunan d\u00f6nemindeki etkisiyle birlikte ele al\u0131nacakt\u0131r. Bunun i\u00e7in Hintikka\u2019n\u0131n \u201cKant’s Theory of Mathematics Revisited\u201d ve Sutherland\u2019\u0131n \u201cKant\u2019s Philosophy of Mathematics and the Greek Mathematical Tradition\u201d makalesine de\u011finilecektir. Burada Birinci Kritik<\/em>\u2019te transandantal estetikte Kant\u2019\u0131n uzay ve zaman\u0131 andr\u0131mlarla d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcze dair vurgusu, nicelik olarak b\u00fcy\u00fckl\u00fck (Quanta<\/em>) ve kavramsal olarak b\u00fcy\u00fckl\u00fck (Quantity<\/em>), yo\u011fun (Intensive<\/em>) ve kapsaml\u0131 (Extensive<\/em>) b\u00fcy\u00fckl\u00fckler fark\u0131 ba\u011flam\u0131nda tekrar ele al\u0131nacakt\u0131r. Bu tan\u0131mlara ra\u011fmen sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck ve s\u00fcreklilik s\u00f6z konusu oldu\u011funda Kant\u2019\u0131n d\u0131\u015fsal g\u00f6r\u00fcn\u00fcn merkezi\u011filine yapt\u0131\u011f\u0131 vurgu i\u00e7in ikinci b\u00f6l\u00fcme ge\u00e7ilecektir. Burada Kant\u2019\u0131n son d\u00f6nemlerinde August Rehberg ile irrasyonel say\u0131lar\u0131n do\u011fas\u0131 ve g\u00f6r\u00fcs\u00fcyle ili\u015fkisi \u00fczerine yaz\u0131\u015fmalar\u0131nda
\u2019nin s\u00fcrekli azalan kesirli durumu i\u00e7in verdi\u011fi a\u00e7\u0131klama \u00fczerinde durulacakt\u0131r. Kant\u2019\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131n 20. y\u00fczy\u0131lda, Abraham Robinson\u2019\u0131n sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fckleri analize dahil etmesiyle de\u011fi\u015fen matematik i\u00e7in de ge\u00e7erli olup olmayaca\u011f\u0131 \u00e7a\u011fda\u015f yorumcular olan Michael Friedman, Jaakko Hintikka ve Daniel Sutherland\u2019\u0131n okumalar\u0131yla geometrinin ve d\u0131\u015fsal g\u00f6r\u00fcn\u00fcn gereklili\u011fi merkezinde yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lacakt\u0131r. Nitekim Friedman ve Sutherland, d\u0131\u015fsal g\u00f6r\u00fcy\u00fc temele koysalar da Hintikka bir analitik\u00e7i olarak temele g\u00f6r\u00fcn\u00fcn i\u00e7selli\u011fini yerle\u015ftirir. Hintikka i\u00e7in aritmetik merkezdedir, aritmetik \u00fczerinden uzay g\u00f6r\u00fcs\u00fcne ba\u015fvurularak i\u015flem yap\u0131l\u0131r. \u00dcstelik Hintikka, geometride \u2018Bir postulat\u0131n, yani genel bir varolu\u015fsal varsay\u0131m\u0131n kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 belirli bir matematiksel arg\u00fcman\u0131 ger\u00e7ekli\u011fe uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ne olur?\u2019 sorusu \u00fczerinde durur. Bu yaz\u0131, Hintikka\u2019n\u0131n varolu\u015fsal sorusunun ger\u00e7ekli\u011fe nas\u0131l uyguland\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde duracak ve tam da bu ba\u011flamda sonsuza kadar azalan k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fckler i\u00e7in temele d\u0131\u015fsal m\u0131 yoksa i\u00e7sel g\u00f6r\u00fcn\u00fcn m\u00fc konulmas\u0131 gerekti\u011fini tart\u0131\u015facakt\u0131r. Savunulacak g\u00f6r\u00fc\u015f ise, i\u00e7sel g\u00f6r\u00fcn\u00fcn temelinde aritmeti\u011fin in\u015fas\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ve bu sayede d\u0131\u015fsal g\u00f6r\u00fc ile sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerin ele al\u0131nabildi\u011fi olacakt\u0131r. Fakat bu a\u015famada yukar\u0131da bahsetti\u011fimiz g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte \u00e7eli\u015fkinin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc vermemiz gerekir. Kant, bu g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte \u00e7eli\u015fkiyi \u00e7\u00f6zerken Metaphysical Foundations\u2019<\/em>da sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00fcy\u00fckl\u00fcklerin b\u00f6l\u00fcnebilirliklerini s\u00fcrekli maddenin par\u00e7alar\u0131na ‘ger\u00e7ek\u2019 (Wirkliche<\/em>) bir uzakl\u0131k atfetmeden ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fimizi ifade eder (4:505). Kant\u2019\u0131n buradaki a\u00e7\u0131klamas\u0131, duyumsan\u0131r olanda b\u00fct\u00fcn\u00fcn\u00fc deneyimleyemece\u011fim durumlar i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 me\u015fhur hamlesidir. Kant, bu hamlesinde akl\u0131n idesine ba\u015fvurur. A509-B537\u2019de akl\u0131n d\u00fczenleyici ilkesini bu anlamda devreye sokar; fakat hangi t\u00fcr idenin nas\u0131l i\u015flev g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcne detayl\u0131 ve b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bir cevap verilmez. Bu nedenle \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcmde in\u015fa edilemez olan sonsuz k\u00fc\u00e7\u00fck uzay\u0131n akl\u0131n hangi idesi ba\u011flam\u0131nda a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131, ba\u011f\u0131nt\u0131 kategorisinin 3 alt kategorisiyle ili\u015fkisinin olup olmad\u0131\u011f\u0131 ve bunun Kant sistemi i\u00e7inde ka\u00e7\u0131\u015f noktas\u0131 m\u0131 yoksa temellendirme mi oldu\u011fu tart\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. Burada akl\u0131n d\u00fczenleyici rol\u00fcn\u00fcn yeterli olup olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lacak ve Friedman’a referansla kurucu oldu\u011fu tek rol\u00fc savunulacakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u2018Do\u011fa biliminin genel a priori ilkeleri ampirik fizi\u011fin spesifik sonu\u00e7lar\u0131na nas\u0131l ba\u011flanacak?\u2019 sorusu ask\u0131dayken idealar\u0131n konumu netle\u015ftirilmelidir. Bu soruya Kant\u2019\u0131n son eseri Opus Postumum<\/em>\u2019da yer verdi\u011fi a\u00e7\u0131klama do\u011frultusunda cevap aranacakt\u0131r. S\u00f6z konusu cevab\u0131n, \u2018\u0130dean\u0131n sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 sonsuz s\u00fcrekli b\u00f6l\u00fcnebilir maddenin oldu\u011fu uzay, g\u00f6r\u00fcn\u00fcn nesnesi haline nas\u0131l gelecek?\u2019 sorusuna da yan\u0131t olup olmayaca\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. Ampirik fizi\u011fin nas\u0131l bu temelde a priori ilkelerden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 bizce olduk\u00e7a varolu\u015fsal bir sorudur ve idea sorununu varolu\u015fsal a\u00e7\u0131dan ele almam\u0131za neden olur.<\/p>Atten, Mark van. \u201cKant And Real Numbers\u201d, Epistemology versus Ontology: Essays on the Philosophy and Foundations of Mathematics in Honour of Per Martin-L\u00f6f<\/em>. Springer. 2012: 3-23.
Bell, John. \u201cContinuity and Infinitesimals\u201d, Stanford Encyclopedia of Philosophy<\/em>. Mar 16, 2022. https:\/\/plato.stanford.edu\/entries\/continuity\/#ContInfiSeveEighCent<\/a>. (eri\u015fim: 23.10.2023)
Britain, Gordon. \u201cAlgebra and Intuition\u201d, Kant\u2019s Philosophy of Mathematics: Modern Essays<\/em>.
Buroker, Jill Vance. Kant\u2019s Critique of Pure Reason An Introduction<\/em>. New York: Cambridge University Press, 2006.
\u00c7evik, Ahmet. Matematik Felsefesi ve Matematiksel Mant\u0131k<\/em>. Ed. Ali Nesin, \u0130stanbul: Nesin Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, 2019.
Caygill, Howard. A Kant Dictionary<\/em>. USA: Blackwell Publishing, 1995.
Guyer, Paul. Kant and The Claims of Knowledge<\/em>. New York: Cambridge University Press, 1987.
G\u00fcven, \u00d6zg\u00fc\u00e7. Shranke ve \u2026.
Grier, Michelle. Kant\u2019s Doctrine of Transcendental Illusion<\/em>. United Kingdom: Cambridge University Press, 2004.